Pramāṇa · Search · About · API

Baudhayanaprayogamala 20

Baudhāyanaprayogamālā 20

Language
Sanskrit

Contents

20.1

atha caulaprayogaḥ || prātarmaṅgalasnānādi nityakarma kṛtvā, vaiśvadevaṃ hutvā, pūrvedyuḥ
sadyo vā nāndīśrāddhaṃ kṛtvā, udakaśāntipratisarabandhau kṛtvā, pavanādikaṃ kṛtvā, keśinaḥ prīyantāmiti puṇyāhaṃ vācayitvā, punaḥ prāṇānāyamya,
deśakālau saṅkīrtya, ‘mama kumārasya bījagarbhasamudbhavainonibarhaṇapurassaramāyuḥśrībalavṛdbidvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ caulākhyaṃ karma kariṣye’ iti
saṅkalpya, sthaṇḍilollekhanādyaupāsanaikadeśāgniṃ pratiṣṭhāpya, caulahomaḥ karma ādhāravattantramityādi sañjño nāmā'gniḥ keśino devatāḥ carurhaviḥ
agniḥ sviṣṭakṛdityādi saṅkalpya, pātrāsādanakāle prākṛtapātraiḥ saha kṣuraṃ darbhān śītodakamuṣṇodakaṃ cāsādya, prokṣaṇyādisaṃskṛtya, keśibhyo
juṣṭaṃ nirvapāmīti caruṃ nirūpya, agnimukhāntaṃ kṛtvā, ṣakāñjuhoti || oṃ ye keśina̍:... sa1sṛṃjāryo 3 nṛ̱te̍brahma̍ṇaḥ...vapana̍sya nānyaḥ svāhā̍
keśibhya idam || sviṣṭakṛtamavadāyāntaḥparidhau nidhāya || oṃ āro̍haproṣṭha̱m0 || vaśinyā ugrāyā idam

20.2

oṃ yenāva̍patsavi̱tā0
savitre somāya rājñe varuṇāya brahmaṇa idam

20.3

oṃ mā te̱ keśā̍0 || dhātre indrāya bṛhaspataye savitra idam

20.4

oṃ tebhyo̍ ni̱dhāna̍m 0
dyāvāpṛthivībhyāmidam

20.5

oṃ bala̍ṃ te0 || savitre somāyāśvibhyāmidam

20.6

oṃ yatsīmanta̱m || aśvibhyāmidam

20.65

iti ṣaḍbhiḥ
upahutya, sviṣṭakṛdādivaradānāntaṃ kṛtvā, agreṇāgnimaudumbaraparṇeṣu hutaśeṣaṃ nidadhāti 'oṃ namo̱ hira̍ṇyabāhave senā̱nye̍ di̱śāṃ ca̱ pata̍ye̱ nama̍ḥ'
ityathāpareṇāgnimuṣṇāsvapsu śītā ānayati 'oṃ u̱ṣṇena̍ vā yavu̱duke̍nehyādi̍tiḥ keśā̍nvapatu' iti || svayaṃ prāṅmukha upaviśya, śiśuṃ pratyaṅmukhamupaveśya, tābhiradbhirasya śiśoḥ śira ārdīkaroti 'oṃ āpa̍ undantu ... varca̍se' iti || athordhvāgrāndarbhān keśeṣu nidadhāti 'oṃ oṣa̍dhe̱
trāya̍svainam' iti || tānkeśāndarbhaiḥ saha vāmahaste gṛhītvā, dakṣiṇena kṣuraṃ gṛhītvā abhimantrayate 'oṃ jyok ca̱ sūrya̍ dṛ̱śe' iti || athainaṃ
svadhitiṃ vāmahastagṛhīteṣu keśeṣu nidadhāti 'oṃ svadhi̍te̱ maina̍ṃhiṃsīḥ' iti || atha darbhaiḥ saha tānkeśāñchindanti 'oṃ yenāva̍patsavi̱tā
kṣureṇa̍' ityathāpa upaspṛśya pravapata itarānkeśānanumantrayate 'oṃ mā te̱ keśān' iti || atha nāpitenoptānsarvānkeśānekīkṛtya darbhastambe
nidadhāti 'oṃ tebhyo̍ ni̱dhāna̍ṃ bahu̱dhā vyaiccha̱n' ityathainamuṣṇodakena plāvayati 'oṃ bala̍ṃ te bā̱huvoḥ' iti || 'athaikaśikhastriśikhaḥ pañcaśikho vā yathaivaiṣāṃ kuladharmaḥ syādyathārṛṣiśikhāni dadhātītyeke' iti sūtram || svasvagotre yāvantaḥ pravarā ṛṣayaḥ tāvatyaḥ śikhā ityarthaḥ
tato maṅgalatūryaghoṣaiḥ sahoṣṇodakena snāpya, ācchādyālaṅkṛtya, brāhmaṇānphalatāmbūlādinā santoṣya, asya caulakarmaṇaḥ puṇyāhaṃ svastiḥ| ṛdviṃ bhavanto
bruvantviti vācayitvā, śivaṃ karmāstu keśinaḥ prīyantāmityuktvā, uttarapariṣekādikaṃ kuryāt || iti caulaprayogaḥ

20.66

atraikadeśāgniviṣaye viśeṣa ukto viṣṇubhaṭṭena 'tatraupāsanavataḥ sarveṣu gṛhyakarmasu garbhādhānādijātakarmānteṣu saṃskārakarmasu sa evaupāsanāgniḥ samasto
bhavati || sthaṇḍiloktaniyamo'pi tasyaivāgneḥ, itarasya laukikogniḥ, bahukartṛke'pi karmaṇi sa evāgniḥ || samastaupāsanāgnau brahmodanapāke
punastvādityamantreṇa laukikāgnau pratikarma hutvā, tatra gṛhyāṇi karmāṇi vaiśvadevādīni kṛtvā tamutsṛjet, apavṛtte karmaṇi laukikaḥ sampadyata iti
nyāyāt || evamutpādito'gniḥ prajāsaṃskāreṣu samasto grāhyaḥ, na tvekadeśaḥ || atha cedaupāsanaṃ vibhajya brahmodanasya pākastadā'rthāntaraṃ
pituraupāsanaṃ vidyata eva, tasminnaupāsanāgnau gṛhyāṇi karmāṇi kriyanta ityuktameva' iti

20.64.1

atha yamalajanane tatra jyeṣṭhakaniṣṭhavibhāga ucyate || nirṇayasindhau || manuḥ 'janmajyeṣṭhena cāhvānaṃ subrahmaṇyāsvapi smṛtam
yamayoścaiva garbheṣu janmato jyeṣṭhatā smṛtā' || devalo'pi 'yasya jātasya yamayoḥ paśyanti prathamaṃ mukham || santānapitaraścaiva tasmin jyaiṣṭhyaṃ
pratiṣṭhitam' iti || bhāgavate tu 'dvau tadā bhavato garbhau sūtirvaidyaviparyayāt' iti paścādutpannasya jyaiṣṭhyamuktam || atra śiṣṭācāravyavasthā jñeyā || atha gostriyoryamalajanane prāyaścittamuktaṃ gṛhyasūtre prāyaścittapraśne 'atha gostriyoryamalajanmanyullekhanādyājyasaṃskārāntaṃ kṛtvā,
catasro vyāhṛtīḥ, pāhinno agna iti pañca, punaḥ vyāhṛticatuṣṭayamiti pāhitrayodaśāhutīrjuhuyāt' iti || atha yamalasaṃskāraḥ
nirṇayasindhau ‘ekasminvāsare prāpte kuryādyamalajātayoḥ || kṣauraṃ caiva vivāhaṃ ca mauñjībandhanameva ca’ || jyotirviddhiratne ‘ekasminvāsare
prāpte kuryādyamalajātayoḥ || kṣauraṃ caiva vivāhaṃ ca mauñjībandhanameva ca’ iti || bhaṭṭakārikāyām ‘ekasminvatsare caiva vāsare maṇḍape tathā
kāvyaṃ maṅgalaṃ svasrorbhātroryamalajātayoḥ’ || āśvalāyanasmṛtau ‘pitā tvahani caikasminnekasyāṃ sahajātayoḥ || karoti jātakarmaṇi pṛthak snātvā
yathāvidhi || bahubhāryāsu caikasminbahuputreṣu vāsare || jāteṣvekaḥ pitā kuryājjātakarmaṇi ca dvayoḥ’ iti || iti yamalasaṃskāranirṇayaḥ || cha
atha yamalajātayoḥ samānatantraprayogaḥ || karttā snātvā''camyālaṅkṛtya, prāṇānāyamya, deśakālau saṅkīrtya, ‘anayoryamalajātayoḥ kumārayoḥ

20.64.2

bījagarbhasamudbhavainonirbarhaṇapurassaramāyuḥśrībalavṛddhivārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ jātakarma kariṣye’ iti saṅkalpya, anayoryamalajātayorjātakarmāṅgatayā
vihitaṃ nāndīsamārādhanaṃ hiraṇyena kariṣye, puṇyāhaṃ vācayiṣye, iti saṅkalpe viśeṣaḥ || evaṃ nāndīṃ puṇyāhaṃ ca kṛtvā, aṅgāḥsambhūta ityanuvākaṃ pṛthakpṛthaguktvā, pṛthagabhimṛśya, kṣetriyainveti dvijaṃpitvā, pṛthaksnāpayitvā, aṅgādaṅgātsambhavasi0-aśmā bhava0-agnirāyuṣmān 0-āyuṣṭe
viśvata0 ityetānmantrān pṛthakpṛthagjapitvā, pṛthaksaṃskṛtya, prāṇorakṣatīti pṛthagjapitvā, pṛthakprāśayitvā, sīdatvaṃ māturasyāḥ0-haṃsaḥ śuciṣat 0
iti pṛthagjapitvā, pṛthageva māturupastha ādhāya, yaste stana iti sakṛjjapitvā, stanamabhimantrya, dyauste pṛṣṭhamiti dvijaṃpitvā, stanaṃ pṛthakprāśayitvā,
āpassuṣeṇvityudakumbhanidhānaṃ sakṛt, sakṛdeva homaḥ || evameva nāmakaraṇādi caulānteṣu sakṛdeva nāndīpuṇyāhahomahutaśeṣāṃdayaḥ || nāmakaraṇe
kuladevatādināmacatuṣṭayaṃ pṛthaṅnirdeśyam || annaprāśane'pi yā jātā ityādi pṛthakprāśanaṃ ca || karṇavedhe gāyatrītriṣṭubityādi pṛthak
caule'pi uṣṇenavāyaudakenetyādi pṛthageva kuryāt || yadyekaḥ pumānekā strī cettadā anayoḥ kumārayorityevaṃ saṅkalpaḥ || puruṣasyoktaprakāreṇa
saṃskāraḥ samantrakaḥ, striyāstvamantraka eva || ubhe yadi kanye- anayoḥ kumāryoriti saṅkalpaḥ, tūṣṇīmeva saṃskāraḥ || upanayane tu
pṛthagmantraṃ vācayitvā, upavītadhāraṇam || homo'pi pṛthak || āyurdā agna ityādi sarvaṃ pṛthakpṛthagvācayitvā, pṛthageva homavastradaṇḍādidhāraṇaṃ

20.64.3

kārayitvā, gāyatryupadeśopasthānanāmagrahādi sarvaṃ pṛthageva kuryāt || garbhādhānādiviṣṇubalyanteṣu homādikaṃ sarvaṃ jananānantaramapi sakṛdeva
yamalajananaśāntistu śaunakīye pārijātādau draṣṭavyā || iti veṅkaṭeśakṛtau prayogaratnamālāyāṃ garbhādhānādicaulāntānāṃ bhinnatantraprayogaḥ
samāptaḥ ||cha
atha teṣāṃ samānatantranirṇayaḥ || yadi nāmakaraṇaṃ dvādaśāhādyuktadine karoti, tasminneva dine upaniṣkramaṇānnaprāśanakarṇavedhanānyapi
apakṛṣya kartavyānītyuktam || tathā ca purāṇe ‘dvādaśe'hani rājendra śiśorniṣkramaṇaṃ gṛhāt’ iti || ‘dvādaśe'hani rājendra yatheṣṭaṃ
maṅgalaṃ kule’ iti vacanācca || maṅgalaṃ=annaprāśanam || niṣkramaṇaṃ dvādaśe'hani tṛtīye vā māsi caturthe vā kuryāditi smṛtyarthasārokteḥ
vedhyau karṇau dvādaśe ṣoḍaśe'hnīti madanaratne vasiṣṭhaśrīdharavacanācca || ityādivacanaparyālocanayā dvādaśe'hani nāmakaraṇopaniṣkramaṇānnaprāśanakarṇavedhānāṃmapi vihitatvādannaprāśanasya tadantarvartitvātnāmakaraṇadine'pyapakṛṣya kartavyāni || etadapi tattanmukhyakāle kartumaśaktaparamiti
jñeyam || atha yadi dvādaśādidine karṇavedhāntāni nāmakaraṇena saha karoti, athavā atītavaśātsamānatantreṇa karoti, tatprayogapracārārthaṃ
samānatantraprayogo likhyate || atha garbhādhānādikarmaṇāmekaikasya dvayoḥ tryādīnāṃ vā pramādādinā lope uttarottarakarmakāle luptakarmaṇāṃ kālātikramaprāyaścittaṃ kṛtlottareṇa saha samānatantreṇa kāryāṇi || sarveṣāṃ lope tūpanayanakāle prāyaścittapūrvakaṃ kartavyāni || pūrvākaraṇe hyuttarasmin

20.64.4

adhikārābhāvāt || uttarasya prāptakālatvena pūrveṣāṃ tattatkālakartavyatāyā arthasiddhatvāt || taduktaṃ trikāṇḍamaṇḍanena 'kālātīteṣu kāryeṣu
prāptavatsvapareṣu ca || kālātītāni kṛtvaiva vidadhyāduttarāṇi tu' || etadabhiprāyeṇaiva puṃsavanānuvṛttau jātūkarṇyaḥ 'vyakte garbhe bhavetkāryaṃ
sīmantena sahāthavā' iti || janmano'nantaramityudāhṛtabījavāpavacanamapyetadabhiprāyam || madanaratne 'annaprāśanakāle vā kuryānniṣkramaṇakriyām' iti || manuḥ 'jātakadisaṃskārāḥ svakāle na bhavanti cet || caulādarvākprakurvīta prāyaścittādanantaram' || gṛhyasūtre
'athartusaṃveśanādi janmaprabhṛti vā kumāraḥ kriyābhirluptaḥ syādupanayanaṃ caikaṃ syāt' iti || upanayanaṃ luptagarbhādhānaṃ caikakālakartavyatādekaṃ
syāt, ekaprayogāpannaṃ syādityarthaḥ || eteṣāmupanayanakāle'nuṣṭhāne pakṣadvayaṃ phalitam || kālakatraikye'pi vacanātpṛthakpṛthaksthaṇḍilāni
kṛtvā, daśasaṃskārāḥ kālātipattiprāyaścittapūrvakaṃ pṛthakpṛthakprayoktavyā ityekaḥ pakṣaḥ || athavaikasminneva sthaṇḍile kālātipattiprāyaścittapūrvakaṃ
pradhānādau pradhānādau dve dve mindāhutī hutvā, tantreṇaiva kāryā ityaparaḥ || atra gṛhyasūtram 'tāsāṃ pṛthakpṛthak kriyāṇāṃ karaṇaṃ na caikahome
sarvāṇi karmāṇyupapātayedyadyekahome sarvāṇi karmāṇyupapātayetpradhānādau pradhānādau dve dve mindāhutī juhuyānmindāhutī hutvā, jayābhyātānānudrāhṛtyante
ca vijñāyate' iti || kālātipannaprāyaścittapūrvakaṃ samānatantramuktaṃ prāyaścittapraśne 'tanmamaāpo yatpākatrā manasvatīḥ mindāhutīḥ mahāvyāhṛtīśca

20.64.5

prāyaścittaṃ juhuyāt || kālātikrame pradhānādau pradhānādau dve dve mindāhutī juhuyādvyāhṛtipūrvakaṃ ca' iti || kalpasārakārikāyāmapi 'yadi
puṃsavanādīni na kṛtānyupanāyanāt || tattatsaṃskārayettatra prāyaścittāhutistriyam || pṛthakkṛtvāstu saṃskārāḥ tatraikye juhuyādimāḥ || jayābhyātānahomāśca rudrāhutyantakāśca te || tatammaāpa ityekā yatpākatrā manasvatī || mahānvyāhṛtayaśceti kālātikrama ucyate || pradhānādau pradhānādau
dve dve mindāhutī smṛte ! vyāhṛtyāhutipūrvaṃ cettatraitāni tu tantrataḥ' iti || viṣṇubhaṭṭo'pi 'atha yadi samānatantrāṇi kālātikramaprāyaścittaṃ
hutvā'nantaraṃ pradhānamupahomaṃ ca kṛtvā, punarapyatipātapradhānamupahoma' iti || kumārasvāmikārikāyām 'makhānte juhuyādājyaṃ sruveṇaivāhutīrimāḥ || jayābhyātānamantraistu rudrāhutyantakaiḥ smṛtāḥ' || 'tatamma āpo yatpākatrā manojyotireva ca || mahānvyahṛtayaśceti kālātikrama
īritāḥ || hutvā pṛthakpṛthakpādamardhaṃ caule samācaret' iti kātyāyanavacanāt || pādaṃ pādakṛcchraṃ ardhamardhakṛcchramityarthaḥ || kecittu
'prāyaścitte kṛte paścādatītamapi karma vai || kāryamityeka ācāryā netyanye tu vipaścita' iti || anena prāyaścittahome kṛte luptaṃ karma
kṛtākṛtamityāhuḥ || tattuccham || 'luptakarmaṇi sarvatra prāyaścittaṃ samācaret || prāyaścitte kṛte paścālluptaṃ karma samācaret' iti kātyāyanavacanātprāyaścittahome kṛcchre ca kṛte'pi luptānāṃ karmaṇāṃ punaḥ karaṇatvaṃ yuktaṃ, akaraṇe bahuvacanavirodhaḥ || iti samānatantranirṇayaḥ

Linked texts (3)