Pramāṇa · Search · About · API

Baudhayanaprayogamala 31

Baudhāyanaprayogamālā 31

Language
Sanskrit

Contents

31.1.1

athopanayanaprayogaḥ || janmataḥ pañcame ṣaṣṭhe saptame'ṣṭame vā varṣe upanayanakālaḥ, tatra garbhāṣṭamo mukhyaḥ, svarāśiścandrarāśyapekṣayā
dvitīya-pañcama-saptama-navamaikādaśeṣu vā gurau vidyamāne guruśukrāstarahite uttarāyaṇe janmamāsaṃ varjayitvā, janmapakṣaṃ vā dvitīyā-tṛtīyā-pañcamīśuklaṣaṣṭhī-saptamī-daśamī-śuklaikādaśī-dvādaśī-trayodaśīṣu candre valayute kṛṣṇapakṣe vā janmarāśi-janmalagna-tatkālalagna-candrarāśīnāṃ cāṣṭame śuddhe
bhānorārdrāpraveśānantaraṃ varjayitvā, anadhyāyarahite caitra-vaiśākhayoḥ śuklatṛtīyā māghaśuklasaptamī ityanadhyāyā api grāhyāḥ, anyā varjyāḥ,
phālgunakṛṣṇatṛtīyā'tiśreṣṭhā, āditya-candra-budha-guru-śukravāreṣu rohiṇī-mṛgaśiraḥ-punarvasūttarātrayānurādhā-dhaniṣṭhā iti daśatārāḥ śreṣṭhāḥ,
aśvinī-puṣya-svāti-śravaṇa-śatatārā-revatya iti ṣaṭ tārā madhyamāḥ, vṛṣabha-mithuna-karkaṭaka-kanyārāśayaḥ śreṣṭhāḥ, kumbha-siṃhau madhyamau, tāveva
śubhayoga-śubhadṛṣṭiyuktau cecchreṣṭhau, ityuktakāle upanayanaṃ kuryāt || upanītyā saha caulakaraṇapakṣe caulāṅgakṣauraṃ tantreṇa kṛtvā, upanayanāṅgakṣaurameva kuryāt || kartā upanayanātpūrvedyuḥ prātaḥ snānādinityakarma kṛtvā, vaiśvadevaṃ hutvā, bhadrāsane svayaṃ prāṅmukha upaviśya patnīkumārau
svadakṣiṇata upaveśya, ācamya prāṇānāyamya, deśakālau saṅkīrtya, mama kumārasya śvaḥ kariṣyamāṇopanayanāṅgatayāvihitaṃ nāndīsamārādhanaṃ
hiraṇyena kariṣye iti saṅkalpya || tadādau nirvighnatāsiddhyarthaṃ gaṇapatipūjāṃ svastipuṇyāhavācanaṃ kariṣye ityuktvā, sumukhaścetyādinā gaṇapatiṃ

31.1.2

sampūjya, puṇyāhaṃ vācayitvā, nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmiti vācayitvā, prokṣaṇāntaṃ kṛtvā, nāndīśrāddhaṃ kṛtvā, tasyāmeva rātrau pradoṣānte
udakaśānti-pratisarabandhau ca kuryāt || atha yadi pitṛbhrātṛ-vyatirikto nāndīśrāddhakartā tadā, asya kumārasya mātṛpitāmahīprapitāmahyaḥ,
asya kumārasya pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ, asya kumārasya mātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahāḥ nāndīmukhā ityādi || tasyāmeva rātrau kartā
prāṇānāyamya, 'mama kumārasya sarvā'maṅgalanirāsanāthai samastamāṅgalyaprāptyarthaṃ śvaḥ kariṣyamāṇopanayanāṅgatayā vihitāvudakaśānti-pratisarabandhau
ca samānatantreṇa kariṣye' iti saṅkalpya tatkṛtvā, athāparedyuḥ kartā sapatnīkaḥ saṃskāryeṇa saha prātarmaṅgalasnānādi nityakarma kṛtvā, dehaśuddhyarthaṃ
snānapavanamantrācamanamantraprokṣaṇāni ca kṛtvā, pūrvedyurasambhave sadyo vā nāndyudakaśāntipratisarabandhasnānapavanādikaṃ kṛtvā, puṇyāhaṃ vācayet
kartā prāṇānāyamya, deśakālau saṅkīrtya, 'mama kumārasya upanayanākhyaṃ karma kartuṃ tadādau nirvighnatāsiddhyarthaṃ gaṇapatipūjanaṃ puṇyāhavācanaṃ ca kariṣye'
iti saṅkalpya, 'asyopanayanakarmaṇaḥ puṇyāhaṃ - asmai upanayanakarmaṇe svasti - asyopanayanakarmaṇaḥ ṛddhiṃ - bhavanto bruvantu' evaṃ tristriḥ
vācayitvā 'śivaṃ karmāstu medhākarendraḥ prīyatām' iti vācayitvā, prokṣaṇāntaṃ kṛtvā, upanayanapradhānasaṅkalpaṃ kuryāt || kartā ācamya
prāṇānāyamya deśakālau saṅkīrtya, 'mama kumārasya dvijatvasiddhyathā vedādhyayanādhikārasiddhyarthaṃ upanayanākhyaṃ karma kariṣye' iti saṅkalpya, punaḥ

31.1.3

kartā 'mama gāyatrīpradānayogyatāsiddhyarthaṃ sahasrasaṅkhyākagāyatrījapaṃ kariṣye' iti saṅkalpya, pūrvedyuḥ sadyo vā tatkṛtvā, kumāraṃ brahmacāribhiḥ
suvāsinībhiśca saha bhojayitvā, tasya caulavattūṣṇīṃ keśānopyetīti sūtrāt tūṣṇīmuṣṇāsvapsu śītā ānīya tābhiḥ tūṣṇīṃ pratyaṅmukhamupaviṣṭasya śiśoḥ
śira unatti || tūṣṇīmūrdhvāgraṃ barhiranucchṛtya, tūṣṇīṃ kṣuraṃ gṛhītvā, tūṣṇīmādityaṃ darśayitvā, tūṣṇīṃ darbhaiḥ saha keśāṃśchittvā, pravapataḥ keśān
tūṣṇīmupaspṛśya, atha nāpitenoptān keśān tūṣṇīmeva darbhastambe nidadhyāt || iti sarvaṃ tūṣṇīṃ kṛtvā, snāpayitvā, atha maṇḍapavedikāmadhye
taṇḍularāśau darbheṣu śucivāsasaṃ baddhaśikhaṃ kumāraṃ prāṅmukhamupaveśya, tūṣṇīṃ dvirācamayya, svayamācamanaprāṇāyāmau kṛtvā ‘mama kumārasya kāmacārakāmavādakāmabhakṣaṇadoṣaparihāradvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ kṛcchratrayaṃ kariṣye’ aśaktaścettatpratyāmnāyarūpeṇa kariṣya iti saṅkalpya, tatpratyāmnāyagotrayaṃ
tanmūlyaṃ vā brāhmaṇāya dattvā ‘mama kumārasyopanayanāṅgatayā vihitaṃ śraddhāmedhāprajñāsiddhayarthaṃ phalatāmbūladānaṃ kariṣye’ iti saṅkalpya, phalatāmbūlagopīcandana-yajñopavītāni ca brāhmaṇebhyo brahmacāribhyaśca dattvā, tata ācāryaḥ ‘oṅkāro'gniśca nāgaśca somaḥ pitṛprajāpatī || vāyuḥ sūryo
viśvedevā ityete tantudevatāḥ’ ityupavītaṃ tattaddevatātmakaṃ dhyātvā, tā āvāhya, ṣoḍaśopacārān kṛtvā, āpohiṣṭheti tisṛbhiḥ prokṣya, gāyatryā

31.1.4

abhimantrya, udvayaṃtamasasparītyādityaṃ darśayitvā, syonāpṛthivīti bhūmau nidhāya, devasyatvetyādāya svadakṣiṇabhāgasthitaṃ kumāraṃ yajñopavītaṃ pratimuñcanvācayati ‘oṃ ya̱jñopa̍vītaṃ pa̍ra̱maṃ pa̱vitra̍ṃ pra̱jāpa̍teryatsa̱haja̍ṃ pu̱rastā̍t || ā̱yu̱ṣya̍magrya̍ṃ pra̍timuñca śu̱bhraṃ ya̍jñopa̱vītaṃ bala̍mastu teja̍ḥ’ iti dhārayet
upaviśyaiva yajñopavītadhāraṇam || taduktaṃ saṅgrahe ‘tilakaṃ brahmasūtraṃ ca pādyamācamanīyakam || tiṣṭhannapi yadā kuryātsadyaḥ śūdro bhavedvijaḥ’
iti || atha kumāraṃ dvirācamayya, dakṣiṇe haste gṛhītvā, maṅgalaghoṣapurassaraṃ svastipanthāmanucaremetyupanayanavedikāmānayati || tataḥ
ācāryo māṇavakasagneḥ paścādātmano dakṣiṇata upaveśya, dvirācamya devayajanollekhanaprabhṛti laukikāgniṃ pratiṣṭhāpya, prāṇānāyamya deśakālau
saṅkīrtya 'mama kumārasya dvijatvasiddhidvārā vedādhyayanādhikārasiddhyarthamupanayanahomaṃ kariṣye' || yamalayostu sthaṇḍilādi sarvaṃ pṛthageva
kuryāt, na lekatatreṇa || 'upanayanahomaḥ karma ādhāravattatraṃ pañcadaśadāruridhmaḥ agnīṣomāvājyabhāgau jātavedo nāmāgniḥ medhākarendrau
devatā carurhavirṛgbhiḥ sviṣṭakṛdājyasya mānnavarṇikyo devatā ityādi evaṃ sāṅgena karmaṇā sadyo yakṣye, tadaṅgamanvādhānaṃ kariṣye' iti saṅkalpya,
anvādhānaṃ kṛtvā, prākṛtapātrāṇyāsādya || aśmānaṃ daṇḍamajinaṃ vastraṃ mauñjīṃ samiddalam || vratārthaṃ samidhaśceti sādayetsahapātrakaiḥ
etatsarvaṃ sakṛdevāsādya, āpraṇītābhyaḥ kṛtvā || oṃ devasyaṃ tvā... hastābhyāṃ medhākarendrāya vo juṣṭaṃ nirvapāmīti trini̍irūpya tūṣṇīṃ caturtham

31.1.5

oṃ devasyaṃ tvā... hastābhyāṃ medhākarendrāya vo juṣṭaṃ prokṣyāmīti sakṛnmantreṇa dvistūṣṇīṃ prokṣya, ājyasaṃskārādyagnimukhāntaṃ kṛtvā, pālāśī1samidhamājyenā'ṅktvā abhyādhāpayan vācayati || oṃ āyu̍rdā de̱vaja̱rasa̍ṃ gṛṇā̱no ghṛ̱tapra̍tīko ghṛ̱tapṛ̍ṣṭho agne || ghṛ̱taṃ piba̍nna̱mṛta̱ṃ cāru̱ gavya̍ṃ pi̱teva̍
pu̱traṃ ja̱rase̱ naye̱ma1svāhā̍ || āyurdā'gnaya idam || athainamutthāpya, agnyācāryayormadhye nītvā, agneruttarataḥ sthitamaśmānamāsthāpayati
'oṃ āti̍ṣṭhemamaśmā̍namaśme̍va̱ tva1sthi̱ro bha̍va || a̱bhiti̍ṣṭha pṛtanya̱taḥ saha̍sva pṛtanāya̱taḥ' iti || yathāgataṃ punarānīyāthāhataṃ vāsa udaṅparidhāpayan vācayati || tallakṣaṇaṃ pracetasoktam 'īṣaddhautaṃ navaṃ śvetaṃ sadaśaṃ yanna dhāritam || ahataṃ tadvijānīyātsarvakarmasu pāvanam' iti
anyacca 'sadaśaṃ navamādhautaṃ vāsaḥ sṛṣṭaṃ svayambhuvā || śastaṃ māṅgalike dhṛtvā tāvatkālaṃ na sarvadā' iti || oṃ yā akṛ̍nta̱nnava̍ya̱nyā ata̍nvata
yāśca̍ de̱vīrantā̍nni̱mitau dada̍nta || tāstvā̍ de̱vīrja̍ra̱sā saṃvya̍yantvā̱yuṣmā̱nni̱daṃ pari̍dhatsva̱ vāsa̍:’ iti || parihitamanumantrayate ‘oṃ pari̍dhatta
dhatta̱ vāsa̍sai̱nam̐ śatāyu̍ṣaṃ kṛṇuta dī̱rghamāyu̍: || bṛha̱spati̍: prāya̍ccha̱dvāsa̍ e̱tatsomā̍ya̱ rāje̱ pari̍dhātṛvāu̍ || jarāṃ ga̍cchāsi̱ pari̍dhatsva̱ vāso̍
bhavāṃkṛṣṭī̱nāma̍bhi̱śasti̱ pāvā̍ || śa̱taṃ ca̍ jīva śa̱rada̍: su̱varccā̍ rā̱yaśca̱ poṣa̱mupa̱ saṃvya̍yasva || parī̱daṃ vāso̱ adhi̍dhāḥ sva̱staye̱ bhūrāpī̍nāmabhi̱śasti̱

31.1.6

pāvā̍ || śa̱taṃ ca̍ jīva śa̱rada̍: pu̱rūcī̱rvasū̍ṃni cā̱ryo viṃbhajāsi̱ jīvan’ iti || athainaṃ mauñjīṃ mekhalāṃ trivṛttāṃ triḥpradakṣiṇaṃ parivyayan
vācayati ‘oṃ i̱yaṃ duruktā̱tpari̱bādha̍mānā̱ śarma̱ varū̍thaṃ puna̱tī na̱ āgā̍t || prā̱ṇā̱pā̱nābhyā̱ṃ bala̱mābha̍rantī pri̱yā de̱vānā̍m̐su̱bhagā̱ mekha̍le̱yam’
iti || parivītamanumantrayate ‘oṃ ṛ̱tasya̍ go̱ptrī tapa̍saḥ para̱spī ghnatī̱ rakṣa̱ssaha̍mānā̱ arā̍tīḥ || sā na̍: sama̱ntama̱nupare̍hi bha̱drayā̍ bha̱rttāra̍ste
mekhale̱ māri̍ṣāma’ iti || atha nābhideśe granthi karoti ‘oṃ prāṇānāṃ granthirasi saṃmā̍vi̱srasa’ iti || athāsmā ajinaṃ tryaṅgulavistāraṃ
carmatritayasahitaṃ catuśchidrayuktaṃ dṛḍhasūtraṃ dakṣiṇāvṛttalomakaṃ yajñopavītavatpratimuñcan vācayati ‘oṃ mi̱trasya̱ cakṣu̱rddharu̍ṇa̱ṃ balī̍ya̱stejo̍ ya̱śasvi̱
sthavi̍ram̐sa̱mi̍ddham || anā̱huna̱syaṃ vasana̍ṃ jari̱ṣṇu parī̱daṃ vā̱jyaji̍naṃ dadhe̱ham’ iti || athāsmai pālāśadaṇḍaṃ śirassammatamavraṇaṃ satvacaṃ mṛdudaṇḍaṃ
samprayacchati || ‘oṃ somo̍'si̱ soma̍paṃ mā kuru’ iti pālāśam || bailvadaṇḍaṃ cet ‘oṃ brahma̱varca̱sama̍si brahmavarca̱sāya̍tva’ iti
daṇḍapramāṇamāha vyāsaḥ ‘śirolalāṭanāsāgrapramāṇaṃ varṇataḥ kramāt || yājñikasya ca vṛkṣasya daṇḍā arhanti dharmataḥ’ || uktadaṇḍābhāve manuḥ
‘eteṣāmapyabhāve tu sarveṣāṃ sarvayājñiyāḥ’ iti || gautamo'pi ‘yājñiyo vā sarveṣām’ iti || vārkṣyamiti baudhāyanasūtram
‘oṃ̱ a̱haṃ vṛkṣasya̱ reri̍vā || kī̱rtiḥ pṛ̱ṣṭhaṃ gi̱reri̍va || ū̱rdhvapa̍vitro vā̱jinī̍vaḥ sva̱mṛta̍masmi || dravi̍ṇa̱m̐sava̍rcasam’ iti yājñīyavṛkṣadaṇḍam

31.1.7

tato gururmāṇavakaṃ pṛcchati ‘ko nāmāsi’ iti || ‘nārāyaṇaśarmā nāmāsmi’ iti guruṃ pratyāha || athainaṃ dakṣiṇe haste gṛhṇāti ‘oṃ
yasmi̱nbhūtaṃ ca̱ bhavya̍ṃ ca || sarve̍ lo̱kāḥ sa̱māhi̍tāḥ || tena̍ gṛhṇā̱mi tvāma̱haṃ mahya̍ṃ gṛhṇā̱mi tvāma̱haṃ pra̱jāpa̍tinā tvā̱ mahya̍ṃ gṛhṇā̱mi nārāyaṇaśarman’
iti || athainaṃ devatābhyaḥ paridadāti ‘oṃ de̱vebhya̍stvā̱ pari̍dadāmi || viśve̍rde̱vebhya̍stvā̱ pari̍dadāmi || viśve̍bhyastvā de̱vebhya̍ḥ pari̍dadāmi
sarve̍bhyastvā de̱vebhya̍ḥ pari̍dadāmi || sarvā̍bhyastvā de̱vatā̍bhyaḥ pari̍dadāmi nārāyaṇaśarman’ || athainaṃ jyotirvidukte sulagne kṛpādṛṣṭyā'nugṛhītaṃ
ātmano'ṅkaṃ sammukhamānayati ‘oṃ de̱vasya̍ tvā... hastā̍bhyāmupanaye nārāyaṇaśarman’ iti || atha kiñcitkālaṃ samadṛṣṭyā samyaṅnirīkṣeta (upa=
samīpe nayanamupanayanaṃ ityupanayanaśabdārthaḥ) || atha kumāraḥ svayameva pakvājjuhoti || oṃ yaśchanda̍sāmṛṣa̱bho vi̱śvarū̍pa̱śchando̍bhyo̱'dhya̱mṛtā̍tsamba̱bhūva̍ || samendro̍ me̱dhayā̍ spṛṇotva̱mṛta̍sya deva̱ dhāra̍ṇobhūyāsa̍ṃ 3 yaśchanda̍sā ... dhāra̍ṇo bhūyā̱sam̐svāhā̍ || medhākarendrāyedm || upariṣṭāt
sruvāhutiṃ hutvā, punardvarvyāmupastīrya sviṣṭakṛtamuttarārdhātsakṛdavadāya, dvirabhighāryāntaḥparidhau nidhāya, pañcāvattināṃ trirabhighāraṇam || atha
ājyāhutīrupajuhoti || oṃ kṣe̱tri̱yai tvā̱ nirṛtyai tvā || dru̱ho mu̍ñcāmi̱ varu̍ṇasya̱ pāśā̍t || anā̍gasa̱ṃ brahma̍ṇe tvā karomi || śi̱ve te
dyāvā̍pṛthi̱vī u̱bhe i̱me svāhā̍ || brahmaṇe dyāvāpṛthivībhyāmidam

31.2

oṃ śaṃ te̍ a̱gnisahyā̱dbhira̍stu || śaṃ dyāvā̍pṛthi̱vī sa̱hauṣa̍dhībhiḥ
śama̱ntari̍kṣam̐saha̱ vāte̍na te || śaṃ te̱ cata̍sraḥ pra̱diśo̍ bhavantu svāhā̍ || agnaye dyāvāpṛthivībhyāmantarikṣāya digbhya idam

31.3

oṃ yā
daivī̱ścata̍sraḥ pra̱diśa̍: || vāta̍patnīra̱bhisūryo̍ vi̱caṣṭe̍ || tāsā̍ṃ tvā ja̱rasa̱ āda̍dhāmi || praya̍kṣma̱ etu̱ nirṛtiṃ parā̱caiḥ svāhā̍ || digbhyo
vātapatnībhya idam

31.4

oṃ amau̍ci̱ yakṣmā̍dduri̱tādava̍rtyai || druha̱ḥ pāśā̱nnirṛtyā̱ coda̍moci || ahā̱ arva̍rtimavidatsryo̱nam || apya̍bhūdbha̱dre
su̍kṛ̱tasya̍ lo̱ke svāhā̍ || nirṛtyā idam

31.5

oṃ sūrya̍mṛ̱taṃ tama̍so̱ grāhyā̱ yat || de̱vā amu̍ñca̱nnasṛ̍ja̱nnyena̍saḥ || e̱vama̱hami̱maṃ kṣetri̍yā̱jjā̍mi
śam̐̍sāt || druho mu̍ñcāmi̱ varu̍ṇasya̱ pāśā̱tsvāhā̍ || devebhya idam

31.6

oṃ bṛha̍spate yu̱vamindra̍śca̱ vasva̍: || di̱vyasyeśārthe u̱ta pārthi̍vasya
dhattam̐̍ra̱yim̐stu̍va̱te kī̱raye̍ cit || yū̱yaṃ pā̍ta sva̱stibhi̱ḥ sadā̍na̱ḥ svāhā̍ || bṛhaspataya indrāyedama

Linked texts (4)