Baudhayanaprayogamala 4
Baudhāyanaprayogamālā 4
- Language
- Sanskrit
4.1
āśu̱ḥśiśā̍naḥ0 || śañca̍ me̱ maya̍śca me0
marmā̍gye̱ varma̍0 || iti triranuvākān || a̱gnermanve̍0 || yasye̱daṃ prāṇa̍0 || indra̍sya manve0 || yaḥ sa̱ṃgrāma̍ṃ .... sa nauṃ muñcatvaṃha̍saḥ
ma̱nve vā̍ṃ mitrāvaruṇā .... tā nauṃ muñcata̱mārgasa̍ḥ || yovā̱m̐ratho̍0 || vā̱yoḥ sa̱ṃvitu̍ḥ || upa̱śreṣṭha̍ḥ0 || ra̱thīta̍mau rathī̱nāṃ0 || yada̱yāṃta̍
bahu̱taṃ .... tau nauṃ muñcata̱māga̍saḥ || ma̱rutā̍mmanve0 || ti̱gmamāyu̍dhaṃ0 || de̱vānā̍mmanve0 || yadi̱daṃ māṃbhi̱śoca̍ti .... te nauṃ muñcantvena̍saḥ
anu̍no̱dyānu̍matiḥ0 || anvi̱da̍numate̱ tvaṃ ma̍nyā̍sai0 || vai̱śvāna̱ro na ū̱tyā0 || pṛ̱ṣṭo di̱vi0 || iti catvāraḥ || ye apra̍thetā̍0 || u̱rvīṃ
roda̍sī .... te nauṃ muñcata̱maṃha̍saḥ || yattai̍ va̱yaṃ .... yathā̍ha̱ tadva̍savaḥ || sa̱mīcī̱nāmā̍si prācī̱diktasyā̍ste̱'gniradhi̍patirasato ra̍kṣitā
yaścādhi̍pati̱ryaśca̍ go̱ptā tābhyā̱ṃ nama̱stau nau̍ṃ mṛḍayantā̱ṃ te yaṃ dvi̱ṣmo yaśca̍ no̱ dveṣṭi̱ taṃ vā̱ṃ jambhe̍ dadhāmi || oja̍svinī̱nāmā̍si dakṣi̱ṇādiktasyā̍sta
indro'dhi̍patiḥ pṛdā̍kūrakṣitā yaścā .... dadhāmi || prācī̱nāmā̍si pratīcī̱diktasyā̍ste̱ somo'dhi̍patiḥ sva̱johara̍kṣitā .... dadhāmi || a̱vasthāvā̱nāmā̍syudī̍cī̱diktasyā̍ste̱ varu̍ṇo'dhi̍patisti̱raści̍rājīrakṣitā yaścā .... dadhāmi || adhi̍patnī̱nāmā̍si bṛha̱tīdiktasyā̍ste̱ bṛha̱spati̱radhi̍patiḥ
śvitrora̍kṣitā yaścā .... dadhāmi || va̱śinī̱nāmā̍sīya̱ndiktasyā̍ste ya̱mo'dhi̍patiḥ kalmāṣagrīvorakṣitā yaścā .... dadhāmi || iti ṣaṭ
he̱tayo̱nāma̍stha̱ teṣā̍ṃ vaḥ pu̱rogṛ̱hā a̱gniva̍ iṣa̍vaḥ sa̱lilovā̍tanā̱maṃ tebhyo̍ vo̱ nama̍ste nau̍ mṛḍayatu̱ te yaṃ dvi̱ṣmo yaśca̍ no̱ dveṣṭi̱ taṃ vo̱ jambhe̍ dadhāmi
nilimponāma̍stha teṣā̍ṃ vo dakṣi̍ṇāgṛ̱hāḥ pi̱taro̍ va̱ iṣa̍va̱ḥ sagaro̱vātanā̱maṃ tebhyo̍ .... dadhāmi || vṛ̱ñjiṇo̱nāma̍stha teṣā̍ṃ vaḥ pa̱ścādgṛ̱hāḥ svapno̍ va̱
iṣa̍vo gahva̍ro vātanā̱maṃ tebhyo̍ .... dadhāmi || a̱vasthāvā̍no̱nāma̍stha teṣā̍ṃ va uttarā̱dgṛ̱hā āpo̍ va̱ iṣa̍vaḥ samu̱drovātanā̱maṃ tebhyo̍ .... dadhāmi
adhi̍patayo̱nāma̍stha teṣā̍ṃ va upa̱rigṛ̱hāvarṣa̍ṃ va̱ iṣa̍vo'va̍svānvātanā̱maṃ tebhyo̍ .... dadhāmi || kra̱vyānā̍ma̍stha pārthi̱vāsteṣā̍ṃ va i̱ha gṛ̱hā anna̍ṃ va̱
iṣa̍vo nimi̱ṣovā̍tanā̱maṃ tebhyo̍ .... dadhāmi || iti ṣaṭ || 'śa̱tāyu̍dhāya śa̱tavī̍ryāya' iti pañca || 'bhūtaṃ bhavya̍ṃ bhaviṣyat' ityetaṃ
anuvākam || 'indro̍ dadhī̱caḥ' ityetamanuvākam || 'cakṣu̍ṣo he̱te' iti pratipadya 'ā̱tṛ̍ṇyaṃ pādayāmasi' ityaṃtaṃ navarcaṃsūktam || 'prā̱ṇo
ra̍kṣati̱ sim̐he̱vyāghra' ityetāva̍nuvākau || asminnanuvāke 'tama̱hama̱smai' ityatra saṃskāryasya nakṣatrarāṇināmāni caturthyantena gṛhṇāti || yathā
'tama̱hama̱smai aśvinīnakṣatre meṣarāśau jātāya śivaśarmaṇe teja̍se brahmavarca̱sāya̍ gṛhṇā̍mi' ityādi || a̱hama̍smi prathama̱jā ṛ̱tasya̍ .... tapanti
de̱vīṃ vāca̍majanayanta de̱vāḥ, yadvāgvada̍ntīti dvau pratīkau || a̱nūntāma̱ntādi̱tyādi nidadhāti de̱vayu̱mityantam || natāna̍śanti̱, natāarvvā̍re̱ṇuka̍kāṭa iti dvau pratīkau || gāvo̱ bhago̱ gāva̱ ityantamanuvākam || a̱gnina̍ḥ pātu0 || ṛ̱ddhyāsa̍maṃ ha̱vyaiḥ0 || asyānuvākasyānye
'ni̱veśa̍nī sa̱ṅgama̍nī' 'yatta̍ṃ de̱vā ada̍dhuḥ' iti dvau || 'navo̍navo bhavati' 'yamā̍di̱tyā' iti dvau || ye vi̱rūpe̱ sama̍nasā0 || udu̱tyaṃ
jā̱tave̍dasaṃ0 || ci̱traṃ de̱vānā̍ṃ0 || adi̍tirna uruṣya̱tvadi̍tiḥ .... ma̱hīmū̱ṣumā̱tara̍m̐suvra̱tānā̍ṃ || idaṃ viṣṇu̍ḥ0 || pratadviṣṇu̍ḥ0
a̱gnirmūrddhā̍0 || bhuvo̍ ya̱jñasya̍0 || anu̍no̱dyānu̍matiḥ0 || anvirdanumate̱ tvaṃ ma̍nyā̍sai0 || ha̱vya̱vāha̍mabhimāti̱ṣāha̍0 || svi̍ṣṭama̱gne0
iti dvādaśa || agnaye̱ svāhā̱ kṛtti̍kābhya̱ḥ svāhetyādipraśnasamāptiparyantamuttamānupahomān || da̱dhikrāvṇa̍ḥ || āpo̱hiṣṭheti̍ tisraḥ
yacci̱ddhite̱viśo̱ iti tisraḥ || hira̍ṇyavarṇā̱ iti catasraḥ || pa̍va̱māna̍ḥsu̱varjana̱ ityanuvākam || bhūḥ bhuvaḥ suvaḥ || taccha̱ṃyyorāvṛ̍ṇīmahe॰
atha ghṛtasūktam || yo brahmā brahmaṇa ujjabhāra prāṇeśvaraḥ kṛttivāsāḥ pinākī || īśāno devaḥ sa na āyurdadhātu tasmai juhomi haviṣā
ghṛtena
4.2
vibhrājamānaḥ sarira̍sya madhyā̱droca̍māno dharmaruci̍rya ā̱gāt || sa mṛtyupāśādapanudya ghorā̱ddihāyuṣe no ghṛtama̍ttu devaḥ
4.3
brahmajyotirbrahmapatnī̍ṣu garbhaṃ yamo'dadhātpururūpaṃ jaya̱ntam || suvarṇarambhaṃ grahama̍rkama̱rcyaṃ tamāyuṣe vardhayāmau ghṛtena
4.4
śriyaṃ lakṣmīmopalāma̍mbikāṃ
gāṃ ṣaṣṭhīṃ ca yāmindrasene̍tyudā̱huḥ || tāṃ vidyāṃ brahmayoni̍ṃsvarūpāmihāyuṣe tarpayāmau ghṛtena
4.5
dākṣāyaṇyaḥ sarvayonyaḥ sayonyaḥ sahasraśo
viśvarūpāṃ virūpāḥ || sasūnavaḥ sapataya̍ḥ sayuthyā ā̱yuṣe no ghṛtamidaṃ juṣantām
4.6
divyā gaṇā bahurūpāḥ purāṇā āyucchido naḥ
pramathaṃ tu vīrān || tebhyo̍ juhomi bahudhā ghṛte̱na mā na̍ḥ pra̱jā1rī̍riṣo mota vīrān
4.7
ekaḥ purastādya idaṃ babhūva yato babhūva̱bhuva̍nasya
gopāḥ || yamapyeti bhuvana̍sāṃparā̱ye sa no havirghṛtamihāyuṣe̍'ttu devaḥ
4.8
vasū̍ṃnrudrānaudityānmaruto̍'tha sā̱dhyānṛbhū̱nyakṣānangandharvāṃ1śca
pitṝ̍ṃśca viśvān || bhṛgūntasarpāṃścāṅgiraso̍'tha sarvā̱n ghṛta̍ṃhutvā svāyuṣyāmahamyāṃ śaśvat
4.64
ityudakaśāntiḥ
4.15
atha pratisarabandhaḥ || tameva kumbhamanvārabhya vyāhṛtigāyatrī vedādīṃśca pūrvavajjapitvā || kṛṇuṣvapāja ityantamanuvākam || agneyakṣasvinniti catasraḥ
'hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakāḥ0' 'pavamānaḥ suvarjanaḥ0' ityetāvanuvākau || uduttamaṃ, varuṇāstabhnādyāṃ, yatkiñcedaṃ, kitavāsaḥ, avateheḍaḥ,
tattvāyāmi, iti ṣaḍaruṇasūktam || pariṇorudraḥ, tuhiśrutaṃ, mīḍhuṣṭama, arhanbibharṣi, tvamagnerudra, āvorājā̱naṃ, iti ṣaḍrudrasūktam || brahmajajñānaṃ
iti brahmasūktam || viṣṇornukaṃ, tadasyapriyaṃ, pratadviṣṇuḥ, paromātrayā, vicakrame, trirdeva, iti ṣaḍviṣṇusūktam || jātavedasa iti pañca durgāsūktam || hiraṇyavarṇāmiti śrīsūktaṃ pañcadaśarcaṃ .... vindeyaṃ purupānaham
4.6-2
etāni pratisarasūktāni || 'oṃ namo brahmaṇa' iti
triruktvā || 'oṃ' ityudakumbhamutthāpya vyāhṛtibhiḥ prokṣyatha dakṣiṇāṃ dadāti || purastādupaviṣṭāya hiraṇyaṃ dakṣiṇāḥ pratipādayāmi
dakṣiṇata upaviṣṭāya rajataṃ dakṣiṇāḥ pratipādayāmi || paścādupaviṣṭāya kāṃsyaṃ dakṣiṇāḥ pratipādayāmi || uttarata upaviṣṭāya vastraṃ dakṣiṇāḥ
pratipādayāmi || sarvatra tattanmūlyaṃ vā || tataḥ pratisarasūtramādāya vyāhṛtibhiḥ prokṣya vāsukiṃ dhyātvā tryambakaṃ yajāmaha iti bhasmanodhvaṃ
triḥ sammṛjya || 'oṃ bṛhatsāma̍ kṣa̱trabhṛdvṛddhavṛ̍ṣṇiyaṃ tri̱ṣṭubhaurjoḥ śu̱bhitamu̱gravī̍ram || indra̱stome̍na pañcada̱śena̱ madhya̍mi̱daṃ vāte̍na̱ saga̍reṇa rakṣa' iti
saṃskāryādidakṣiṇahaste badhvā strīṇāṃ vāmahaste || atha bhasma gṛhītvā 'yo brahmā brahmaṇa' ityṛcena rakṣāṃ kṛtvā agnarāyuṣmāniti pañcabhiḥ
paryāyairāśīrbharabhinandya || anenodakaśāntipratisarabandhakarmaṇā śrīparameśvaraḥ prīyatām || āvāhitadevatāyai punaḥ ṣoḍaśopacārānkṛtvā
devatāmudvāsayet
atrodakaśāntau praṇavavyāhṛtigāyatrīvedādimantraprabhṛtīn yathākramaṃ paṭhitvā punaḥ pratisarāṅgatvena pṛthageva mantrāḥ paṭhanīyāḥ || anyathā
tayoḥ nyūnātiriktadoṣaprasaṅgaḥ || samānatantrasya tu kalaśasaṅkalpaṛtvigvaraṇapūjādakṣiṇādiṣu caritārthatvāt || na tu pradhānamantreṣu
athavai tāvudakaśāntipratisarabandhau pṛthakkatrttavyau || athodakaśāntikarttavyakālaḥ || svajanmatraye vā janmasaptamāṣṭamarāśiṣu vā grahaṇe vā
grahotpāte vā manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ vā bhayakāle puṇyanakṣatre vodakaśāntiṃ kuryāt || evameva jvaragṛhītānāṃ bhūtopasṛṣṭānāṃ mitrasambandhijñātibāndhavānāṃ rājñāṃ rājapurohitānāṃ bālavṛddhagarbhiṇīkṛśānāṃ dīrgharogiṇāṃ hastyaśvoṣṭragomahiṣīṇāṃ bhṛtyānāṃ gṛhāṇāṃ ca prokṣati mahatsvastyayanaṃ
bhavatyapapunaḥ mṛtyuṃ jayatītyāha bhagavān bodhāyanaḥ || iti prayogamālāyāmudakaśāntipratisarabandhaprayogaḥ
4.6-3
atha sarvakarmasādhāraṇāgnimukhaprayogaḥ || tatrādau homamaṇḍalaprakāraḥ || viśvāmitrakārikāyām || sāmyaṃ śubhraṃ koṇayuktaṃ
pramāṇaṃ rekhābhyāḍhyaṃ dikṣupatraṃ viśuddham || kuryādetanmaṇḍalaṃ saptacihnaṃ catvāriṃśatsāṣṭasaṅkhyāṅgulāḍhyam || gocarmāntaḥ ṣaḍaṅghri himakarasadṛśaṃ maṇḍalaṃ
cāṣṭakoṇaṃ rekhābhistratrayuktaṃ tisṛbhiratiśubhaṃ śvetamṛdbhirnavakram || dikṣvaśvatthākṛtiṃ vai parilikhatu budhaḥ svarṇayuktaṃ yathāvaccānyonyaṃ cāṣṭakoṇaṃ samamiti
vilikheddhomakāryeṣvabhīṣṭam || pūrvabhāge tathā pūrve dakṣiṇe ca taduttare || paścime pūrvabhāge ca uttare ca taduttare || iti maṇḍalalakṣaṇam
4.4-2
atha darbhāḥ || atha sarvadarvīhomānāmaṣṭottaraśataṃ darbhāḥ || hastapavitre dve, ātmāsane dve, paristaraṇārthaṃ prākūpoḍaśa, dakṣiṇataḥ saptadaśa,
kāryā bāhumātrītyathāpare || vaikaṅkatyannahomārthaṃā pālāśī sruk tādṛśī || caturgṛhītahomārthaṃā sruvastāvatpramāṇakaḥ || pālāśaḥ khādiro vā
syātsa ca tāmrāyasopi vā || kṛṣṇāyasastvabhicāre prādeśaṃ mekṣaṇaṃ smṛtam || pitrye laudumbarī davrī pramāṇena tathāvidhā || sarvatroddhananārthāya
khādiraḥ sphya iheṣyate || pālāśaṃ madhyamaṃ parṇaṃ sruksruvāṇāmasambhave || prādeśamātrāḥ samidha idhmasyāṣṭādaśa smṛtāḥ || trayaḥ paridhayo'ratnisammitāḥ syuḥ samāmithaḥ || madhyamaḥ paridhiḥ sthūlo mitaścopakaniṣṭhayā || paridhirdakṣiṇārddhaḥ syātkaniṣṭhā madhyamānvitaḥ || kaniṣṭhāgramito'
niṣṭhaḥ paridhistūttarārddhakaḥ || same dve sthaulyadairdhyābhyāṃ sāgre prādeśasammite || agnīśadiśyornikṣepye te ūrdhve samidhe mate || samau prādeśamātrau
ca kuśau sāgrau tu daivike || pavitre grathitau jñeye pitryetvekamabandhanam || aratnimātraṃ barhiḥ syācchūrpādīnāṃ tu lokataḥ ' iti
4.5-2
atha
prokṣaṇādilakṣaṇam || kārikāyām || uttānena tu hastena kartavyaṃ prokṣaṇaṃ bhavet || avācīnena hastena kartavyaṃ syādavokṣaṇam || muṣṭī
kṛtvā tu yatkāryamabhyukṣaṇamiti smṛtam
4.6-4
atha hotṛpaveśanalakṣaṇam || tārkṣyāsane baddhabisāsane vā padmāsane svastikaviṣṭare vā
niveśya tatrādhvarakarma kuryātprācīmukhaśśuddhavapurvidhijñaḥ || anyacca || nidhāya bhūmāvatha savyajānuṃ coddhṛtya vāmaṃ ca tadaṅghipārśve || spṛṣṭvā
ca patsavyatalena vāmahastātspṛśandakṣiṇabāhumūlam
4.6-5
athoddhanyamānalakṣaṇam || sphyamadhyamaṃ gṛhītvā'tha saṃyogāṅgulibhiḥ purā
antyāṅgulimṛte tatra bhuvaṃ sphyāgreṇa sammṛjet || madhye madhye ca paścātsurapatidiśi taddakṣiṇe madhyamegnau tatpaścānmadhya indordiśi śucisamidhā
saṃspṛśetpaścimentyām || uddhanyetyasya varṇaiśśaraśaraviśikhadvīpabāṇāṅgasaṅkhyairbhaktairāmnāyaśuṣmāśrutaya iti matairyajñabhūśuddhaye ca iti
4.64-2
atha
pavitram || caturbhiḥ pauṣṭike yajñe pañcabhistvābhicārake || pitrye tribhiḥ pavitrārthaṃ dvau dabhau nityakarmaṇi || ṣoḍaśāṅgulavistāraṃ granthirekāṅgulaṃ
bhavet || dvayaṅgulaṃ valayaṃ proktaṃ pavitrasya pramāṇakam || agraṃ pradakṣiṇī kṛtya pūrvarandhrādvinirgatam || adho randhrādvinirgatya pavitrasya ca
lakṣaṇam
4.65
athoddeśatyāgaḥ || saṅkalpena vinoddeśatyāgena ca vinā hutam || samantramapi tatkarma na yathoktaphalapradam || pūrvaṃ
ca pūrvoditadevatāśca paraṃ ca paścāduditāḥ krameṇa || tattanmantroktakramasamprayuktā uddiśya homaṃ paridāpayetāt
Linked texts (3)
- Baudhāyanagṛhyasūtra — Baudhāyana, Sanskrit
- Veṅkaṭeśīyaprayogamālā — Veṅkaṭeśa Jyotiṣin, Sanskrit
- Āyuṣyahomavidhi — Baudhāyana, Sanskrit