Pramāṇa · Search · About · API

Baudhayanaprayogamala 41

Baudhāyanaprayogamālā 41

Language
Sanskrit

41.1

oṃ aṅgi̍raso vai sa̱tramā̍sata || teṣā̍ṃ pra̱śnirgha̱rmadhu̍gāsīt
sarjīṣe̍ṇā̍jīvat || te̍'bruvan || kasmè̍ nu sa̱tramā̍smahe || yai̍'syā̱ oṣa̍dhīrna ja̱nayā̍ma̱ iti̍ || te di̱vo vṛṣṭi̍masṛjanta || yāva̍ntasto̱kā
avā̍padyanta || tāva̍tī̱roṣa̍dhayo jāyanta || tā jātāḥ pitaro̍ vi̱ṣeṇā̍limpan

41.2

tāsām̐ ja̱gdhvā rūpya̍ntyait || te̍'bruvan || ka idamitthamaṃkuriti̍ || va̱yaṃ bhā̍ga̱dheya̍mi̱cchamā̍nā̱ iti̍ pi̱tarau'bruvan || kiṃ vo̍ bhāga̱dheya̱miti̍ || a̱gni̱ho̱tra e̱va no̱'pya̱stvitya̍bruvan || tebhya̍
e̱tadbhā̍ga̱dheya̍ prāya̍cchan || yadhu̱tvā nimmāṣṭi̍ || tato̱ vai ta oṣa̍dhīra̱khadan || ya evaṃ veda̍

41.3

khada̍ṃnte'smā̱ oṣa̍dhayaḥ || te vṛ̱tsamu̱pāvā̍sṛjan || i̱damau ha̱vyaṃ pradā̍pa̱yeti̍ || so̍'bravīdvara̍ṃ vṛṇai || daśa̍ma̱rātrī̍rjā̱taṃ na do̍han || ā̱sa̱ṅga̱vaṃ mātrā̍ saha̱ ca̍rā̱ṇīti̍ || tasmā̍dva̱tsaṃ
jā̱taṃ da̍śarā̱trīrna du̍hanti || ā̱sa̱ṅga̱vaṃ mātrā̍ saha̱ cara̍ti || vāraiṃ va̱tsa4̍sya || tasmā̍dva̱tsa4̍sa̍ṃsṛ̱ṣṭadhaya4̍ru̱dro ghātu̍kaḥ || atīhi sa̱ndhān
dha̍yati

41.1-2

oṃ a̱gnirna̍ḥ pātu0 || oṃ bha̱draṃ karṇebhiḥ0 || oṃ saha̱ vai de̱vānā̍ṃ cāsu̍rāṇāṃ ca ya̱jñau pra̱ta̍tāvāstā̱ṃ vaya̱5sva̍rgaṃ lo̱kamai̍ṣyāmo
va̱yamai̍ṣyāma̱ iti̱ te'su̍rāḥ sa̱nnahya̱ saha̍sai̱vāca̍ran bra̱hmacaryyeṇa̱ tapa̍sai̱va de̱vāste'su̍rā amū̱hya5ste na prājā̍na̱ṃste parā̍bhava̱ntena̱ṃ svarga̍ṃ lo̱kamā̍ya̱nprasṛ̍tena̱ vai
ya̱jñena̍ de̱vāḥ svarga̍ṃ lo̱kamā̍ya̱nnaprasṛ̍tenāsu̍rā̱nparā̍bhāvaya̱nprasṛ̍to ha̱ vai ya̍jñopavī̱tino̍ ya̱jño pra̍sṛto'nu̍pavī̱tino̱ yatkiñca̍ brā̱hma̱ṇo ya̍jñopavī̱tyadhī̍te̱ yaja̍ta
e̱va tattasmā̍dyajñopavī̱tye̱vādhī̍yīta yā̱jayedyaje̍ta vā ya̱jñasya̱ prasṛ̍tyā̱ aji̍na̱ṃ vāso̍ vā da̍kṣiṇa̱ta upa̍vī̱ya dakṣi̍ṇaṃ bā̱humuddha̍ra̱te'va̍dhatte sa̱vyamiti̍ ya̱jñopavī̱tame̱tadde̱va vi̍parī̱taṃ prācī̍nāvī̱ta5saṃvī̍ta̱ṃ mānu̍ṣam

41.64

sa̱ñjñāna̍ṃ vi̱jñāna̍ṃ pra̱jñāna̍ṃ0 || ityetānanuvākān tattadādīn vā yathāśaktyā'dhītya
amāvāsyena vā paurṇamāsyena vā haviṣā yakṣyamāṇo bhavati || vṛddhirādaic || samāmnāyaḥ samāmnātaḥ || mayarasatajabhanalagasammitam
pañcasaṃvatsaramayam || gauḥ gmā yogīśvaraṃ yājñavalkyam || nārāyaṇaṃ namaskṛtya || athāto dharmajijñāsā || athāto brahmajijñāsā
' namo brahmaṇe0 ' iti triḥ paṭhitvā, ' oṃ vṛṣṭirasi vṛścame pāpmānamamṛtātsatyamupāgām ' ityapaḥ spṛṣṭvā, hastāvanijya śiraścakṣuṣī nāsike śrotre
hṛdayamālabhate || oṃ kāmo'kārṣīnnamo namaḥ || kāmo'kārṣītkāmaḥ karoti nāhaṃ karomi kāmaḥ kartā nāhaṃ kartā kāmaḥ kārayitā nāhaṃ
kārayitā eṣa te kāma kāmāya svāhā || oṃ manyurakārṣīnnamo namaḥ || manyurakārṣīnmanyuḥ karoti nāhaṃ karomi manyuḥ kartā nāhaṃ kartā
manyuḥ kārayitā nāhaṃ kārayitā eṣa te manyo manyave svāhā || iti paṭhitvā, 'upākṛ̍tāni chandā̍m̐si || upākṛ̍tā̱ vai vedāḥ' ityuktvā,
ācamya, devarṣipitṛmahatārpaṇaṃ kṛtvā, sviṣṭakṛtamavadāyāntaḥparidhau nidhāya || oṃ śrāvaṇyai paurṇamāsyai svāhā || śrāvaṇyai paurṇamāsyā idam
iti sruvāhutīrhutvā, atha sviṣṭakṛdādyuttarapariṣekādikaṃ kṛtvā, 'ṛṣayaśchandām̐syācāryā vedā yajñāśca prīyantām' iti vācayitvā, 'anena
upākarmakarmaṇā śrīparameśvaraḥ prīyatām' itīśvarārpaṇaṃ kuryāt || ityupākarmaprayogaḥ

41.65

atha nūtanabrahmacāriṇāṃ tu nāndīśrāddhaṃ kṛtvā,
upākarma kuryāt, na tūtsarjanam || 'mama vedagrahaṇādhikārasiddhidvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ upākarma kariṣye' iti saṅkalpya, anyatsarvaṃ
pūrvavat kuryāt || iti nūtanopākarmaprayogaḥ

41.12

atha mahātarpaṇam || nityatarpaṇaṃ tu mādhyāhnikasnānānantaraṃ kartavyam || evaṃ
guṇetyādi upākarmāṅgatvena devarṣipitṛmahatārpaṇaṃ kariṣye iti saṅkalpya, pūrvābhimukho'ṅgulyagreṇa devatīrthena devatāstarpayet || brahmādayo ye
devāstāndevāṃstarpayāmi, bhūrdevān, bhuvardevān, suvardevān, bhūrbhuvaḥsuvardevān, devapatnīḥ, devaputrān, devapārvadān, devapāruṣadīstarpayāmi
agniḥ prajāpatiḥ somo rudra ādityo bṛhaspatiḥ sarpā ityetāni prāgdvārāṇi sadaivatāni sanakṣatrāṇi sagrahāṇi sāhorātrāṇi samuhūrtāni
tarpayāmi || vasūṃstarpayāmi || pitaro'ryamā bhagastvaṣṭā savitā vāyurindrāgnī ityetāni dakṣiṇadvārāṇi sadaivatāni sanakṣatrāṇi sagrahāṇi sāhorātrāṇi samuhūrtāni tarpayāmi || rudrāṃstarpayāmi || mitra indra āpo viśvedevā brahmaviṣṇurudrā ityetāni paścimadvārāṇi sadaivatāni sanakṣatrāṇi
sagrahāṇi sāhorānnāṇi samuhūrtāni tarpayāmi || ādityāṃstarpayāmi || vasavo varuṇa ajaekapādahirbudhnyaḥ pūṣāśvinau yama ityetānyudagdvārāṇi
sadaivatāni sanakṣatrāṇi sagrahāṇi sāhorānnāṇi samuhūrtāni tarpayāmi || viśvāndevāṃstarpayāmi, sādhyāndevān, brahmāṇaṃ, prajāpatiṃ, parameṣṭhinaṃ,
caturmukhaṃ, hiraṇyagarbhaṃ, svayambhuvaṃ, agniṃ, vāyuṃ, sūryaṃ, candramasaṃ, nakṣatrāṇi, bhūḥ, bhuvaḥ, suvaḥ, mahaḥ, janaḥ, tapaḥ, satyaṃ, bhūḥ
puruṣaṃ, bhuvaḥ puruṣaṃ, suvaḥ puruṣaṃ, bhūrbhuvaḥsuvaḥ puruṣaṃ, sadyojātaṃ, vāmadevaṃ, aghoraṃ, tatpuruṣaṃ, īśānaṃ, bhavaṃ devaṃ, śarvaṃ devaṃ, īśānaṃ devaṃ,
paśupatiṃ devaṃ, rudraṃ devaṃ, ugraṃ devaṃ, bhīmaṃ devaṃ, mahāntaṃ devaṃ, bhavasya devasya patnīṃ, śarvasya devasya patnīṃ, īśānasya devasya patnīṃ, paśupaterdevasya
patnīṃ, rudrasya devasya patnīṃ, ugrasya devasya patnīṃ, bhīmasya devasya patnīṃ, mahato devasya patnīṃ, bhavasya devasya sutaṃ, śarvasya devasya sutaṃ, īśānasya
devasya sutaṃ, paśupaterdevasya sutaṃ, rudrasya devasya sutaṃ, ugrasya devasya sutaṃ, bhīmasya devasya sutaṃ, mahato devasya sutaṃ, rudrapārvadān, rudrapārvatīḥ,
skandaṃ, indraṃ, sukumāraṃ, mahāsenaṃ, ṣaṇmukhaṃ, kārttikeyaṃ, vahnigarbhaṃ, viśākhaṃ, ṣaṣṭiṃ, agnibhuvaṃ, subrahmaṇyaṃ, guhaṃ tarpayāmi

41.12-2

skandapārṣadāṃstarpayāmi, skandapārṣadīḥ, vighnaṃ, vināyakaṃ, vīraṃ, śūraṃ, sadyaḥ prasādakaṃ, lambodaraṃ, varadaṃ, ekadaṃṣṭraṃ, gajānanaṃ, vighnanāśaṃ,
gaṇapatiṃ, herambaṃ tarpayāmi

41.64-2

vighnapārṣadāṃstarpayāmi, vighnapārṣadīḥ, keśavaṃ, nārāyaṇaṃ, mādhavaṃ, govindaṃ, viṣṇuṃ, madhusūdanaṃ, trivikramaṃ,
vāmanaṃ, śrīdharaṃ, hṛṣīkeśaṃ, padmanābhaṃ, dāmodaraṃ, dāmodarapārṣadān, dāmodarapārṣadīḥ, vāsudevaṃ, saṅkarṣaṇaṃ, pradyumnaṃ, aniruddhaṃ, paramātmānaṃ,
vāsudevapārṣadān, vāsudevapārṣadīḥ, śriyaṃ devīṃ, bhūmiṃ devīṃ, sarasvatīṃ devīṃ, vidyāṃ, tṛṣṭiṃ, puṣṭiṃ, garutmantaṃ, viṣṇupārṣadān, viṣṇupārṣadīḥ,
yamaṃ, dharmarājaṃ, mṛtyuṃ, antakaṃ, vaivasvataṃ, kālaṃ, sarvabhūtakṣayaṃ, audumbaraṃ, dadhraṃ, nīlaṃ, parameṣṭhinaṃ, vṛkodaraṃ, citraṃ, citraguptaṃ, yamapārṣadān, yamapārṣadīḥ, sarvāndevāṃstarpayāmi || atha nivītyudaṅmukho'ṅgulivāmapārśvena ṛṣitīrthena ṛṣīndvirdvistarpayet || bhūrṛṣīṃstarpayāmi
tarpayāmi, bhuvarṛṣīn, suvarṛṣīn, maharṛṣīn, janarṛṣīn, taparṛṣīn, satyamṛṣīn, paramarṣīn, brahmarṣīn, devarṣīn, śrutarṣīn, saptarṣīn,
ṛṣipatnīḥ, ṛṣiputrān, ṛṣipārṣadān, ṛṣipārṣadīḥ, prajāpatiṃ kāṇḍaṛṣiṃ, somaṃ kāṇḍaṛṣiṃ, agniṃ kāṇḍaṛṣiṃ, viśvāndevānkāṇḍaṛṣiṃ,
svayambhuvaṃ kāṇḍaṛṣiṃ, atriṃ, bhāradvājaṃ, dhanvantaraṃ, kāṇḍaṃ, bodhāyanaṃ, āpastambaṃ, sūtrakāraṃ, satyāṣāḍhaṃ, parāśaraṃ, hiraṇyakeśaṃ, vāsiṣṭhaṃ,
viśvāmitraṃ, gautamaṃ, āṅgirasaṃ, vyāsaṃ, praṇavaṃ, vyāhṛtīḥ, gāyatrīṃ, chandām̐si, ṛgvedaṃ, yajurvedaṃ, sāmavedaṃ, atharvavedaṃ, atharvāṅgirasaḥ, itihāsapurāṇāni, sarvabhūtāni tarpayāmi tarpayāmi || iti dvirdvistarpayitvā, atha prācīnāvītī dakṣiṇābhimukhaḥ tarjanīmūlena pitṛtīrthena
pitṝn tristristarpayet || asmatpitṝn śarmaṇaḥ gotrān rūpān svadhā namastarpayāmi tarpayāmi tarpayāmi, pitāmahān rudrarūpān 0, prapitāmahān
ādityarūpān 0 || evaṃ— mātṛḥ dāyīḥ gotrāḥ vapurūpāḥ svadhā namasta 0, pitāmahīḥ dāyīḥ rudrarūpāḥ 0, prapitāmahīḥ ādityarūpāḥ 0
sapatnīṃ mātaraṃ dāyīṃ gotrāṃ vasurūpāṃ svadhā namasta 0 iti dvistarpayati || mātāmahān mātuḥpitāmahān mātuḥprapitāmahān tarpayāmīti triḥ
mātāmahīḥ mātuḥpitāmahīḥ mātuḥprapitāmahīḥ tarpayāmīti sakṛt || guruṃsta 0 3, gurupatnīsta 0 1, ācāryāṃsta 0 3, ācāryapatnīsta 0 1,
sakhīṃsta0 3, sakhipatnīsta0 1, jñātīṃsta0 3, jñātipatnīsta 1, amātyāṃsta0 3, amātyapatnīsta0 1, antevāsinasta0 3, antevāsipatnīsta0 1
evaṃ satiladūrvābhiradbhistarpayitvā, 'oṃ ūrjā vahantīramamṛtaṃ ghṛtaṃ dadhi madhu payaḥ kīlālaṃ parisrut9svadhāstarpayata me pitṝn svadhā namastṛpyatu' iti
sthale jalaṃ niṣicya, atha yajñopavītī apa ācamya 'anena mahātarpaṇakarmaṇā śrīparameśvaraḥ prīyatām' || iti mahātarpaṇam

41.65-2

athānadhyāyāḥ || 'upākarmaṇi kṛte tryahamekāhaṃ vā'nadhyāyaḥ' iti gṛhyasūtram || kārikāyāṃ manuḥ 'ayane viṣuve caiva
śayane bodhane tathā || anadhyāyaṃ prakurvīta manvādiṣu yugādiṣu || anadhyāyasya pūrvedyuranadhyāyo bhavenniśi || niśāmukhe caturthe tu saptamī yadi
dṛśyate || niśīthinīmukhe tasminna vaktavyā kvacittrayī' || anyatra 'ṣaṣṭhī ca dvādaśī caiva ardharātronanāḍikā || pradoṣe na tvadhīyīta
tṛtīyā navanāḍikā' || [ūnnanāḍikā ekaghaṭikānyūnetyarthaḥ] || aṣṭamī caturdaśī pūrṇimā amāvāsyā pratipatsu pratidinaṃ sandhyāsu ca
anadhyāyaḥ || grahaṇādūrdhvaṃ trirātramanadhyāyaḥ || bhādrapadakṛṣṇadvitīyāyāṃ mahābharaṇī mārgaśirapuṣyamāghaphālgunamāseṣu kṛṣṇapakṣasya saptamyaṣṭamīstavamīti tisro'ṣṭakāśca anadhyāyāḥ

41.6

atha nirṇayaḥ || 'udayāstamaye vā'pi muhūrttatrayagāmi yat || taddinaṃ tadahorātraṃ
anadhyāyaṃ vidurbudhāḥ' iti || atha manvādayaḥ 'āśvayukśuklanavamī kārtikī dvādaśī sitā || tṛtīyā caitramāsasya site bhādrapade tathā
phālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī sitā || āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī || śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā āṣāḍhasyāpi pūrṇimā
kārtikī phālgunī caitrī jyaiṣṭhā pañcadaśī sitā || etā manvādayaḥ proktā dattasyākṣayakārakāḥ || vaiśākhamāsasya ca yā tṛtīyā navamyasau
kārtikaśuklapakṣe || nabhasya māsasya ca kṛṣṇapakṣe trayodaśī pañcadaśī ca māghe' || ityete yugādayaḥ || 'anadhyāyeṣvadhyayanaṃ prajñāmāyuḥ
prajā śriyam || brahmabījaṃ svakaṃ tejo nikṛntati yamaḥ svayam' ityete anadhyāyāḥ || atha pradoṣamahāniśākālaḥ || dharmapravṛttau
'trimuhūrtaḥ pradoṣaḥ syādravāvastaṃ gate sati || mahāniśā niśīthasya madhyasthaghaṭikādvayam' iti || atha adhyayanakāle'ntarāgamane prāyaścittam
'mṛgasya sarpamārjāranakulādyaśvadantinām || antarāgamane coṣṭrakharāṇāṃ ca tryahaṃ smṛtam || [tridinamityarthaḥ] || nārīṇāmapi bālānāṃ gavāṃ
caivāntarāgame || ahorātramanadhyāyo garjane rātrisambhave || pakṣimaṇḍūkagodhākhunarāṇāṃ cāntarāgame || dine divasaśeṣaḥ syādrācyāṃ rātreśca
tadbhavet || antarāgamane sadyaḥ prāyaścittamidaṃ śṛṇu || trirātramupavāsaśca trirātraṃ cābhiṣecanam || grāmāntaraṃ vā gantavyaṃ jānubhyāṃ nātra
saṃśayaḥ' iti pārijātokteḥ || manuḥ 'vedopakaraṇe caiva svādhyāye caiva naityake || na nirodhastvanadhyāye homamantrajapeṣu ca || vedopākaraṇānyaṅgāni || nitye jape ca cāṅge ca kṛtau pārāyaṇe'pi ca || nānadhyāyo'sti vedānāṃ grahaṇe grāhaṇe smṛtaḥ || devatārcanamantrāṇāṃ
nānadhyāyaḥ smṛtastathā || nānadhyāye japedvedān rudrāṃścaiva viśeṣataḥ || pauruṣaṃ pāvamānaṃ ca gṛhītaniyamādṛte' iti || viṣṇubhaṭṭīye
'mānase'dhyayane brahmayajñe japahomādau vedāṅgeṣu ca na doṣo naimittikeṣvanadhyāyeṣvakṛtārthako'dhīyīta || aṣṭamīcaturdaśīparvasu nityamanadhyāyaḥ' || ityanadhyāyaprakaraṇam

41.65-3

atha vedārambhaḥ || udagayane'stamalamāsādivarjite dvitīyā-tṛtīyā-pañcamī-daśamī-aikādaśī-dvādaśīṣu śuklapakṣe budha-guru-śukravāreṣu
saptamasthāḥ śubhāḥ sarve supūjyā api varjitāḥ || n ko'pi saptame pūjyaḥ śubhaḥ krūro'pi vā yadi” || vasiṣṭhaḥ “lagnātsaptamarāśau tu
varjanīyā viśeṣataḥ || pūrvāhne vā'tha madhyāhne vidyārambho viśiṣyate aparāhne candravāre vidyāmuktirvidhīyate” || athādhyayanalakṣaṇam
smṛtimañjaryām “adhyeṣyamāṇastvācānto yathāśāstramudaṅmukhaḥ || brahmārambhāvasāne ca praṇamedvidhivadgurum || kuśānāstīrya pūrvāgrānāsīta
prāṅmukho guruḥ || tasya dakṣiṇataḥ śiṣya upaviśya hyudaṅmukhaḥ || anadhyāyeṣvadhītaṃ yadyacca śūdrasya sannidhau || pratigrahanimittaṃ ca narakāya
taducyate” iti || yamaḥ ‘oṅkāraṃ prathamaṃ kṛtvā tato brahma pravartayet || oṅkāraṃ ca punaḥ kṛtvā bhūmiṃ spṛṣṭvā virāmayet || anyathā viparītaṃ
syādbrahmahā nātra saṃśayaḥ” || atha śrāddhasāmagrīpratigrahaviṣaye || dharmodyate “phalānyāpastilān bhakṣyān yaccānyacchrāddhikaṃ bhavet
pratigrahe'pyanadhyāya iti bodhāyano'bravīt” iti || athāśaktaviṣaye || parāśaraḥ “agnikāryatparibhraṣṭāḥ sandhyopāsanavarjitāḥ
vedāṃścaivānadhīyānāḥ sarve te vṛṣalāḥ smṛtāḥ || tasmādvṛṣalabhītena brāhmaṇena viśeṣataḥ || adhyetavyo'pyekadeśo yadi sarvo na śakyate” iti
pārijāte “sarasvatīṃ ca sampūjya gaṇanāyaṃ tathaiva ca || gurūpūjāṃ tataḥ kṛtvā vidyāḥ sarvāḥ samārabhet”

41.64-3

atha prayogaḥ || atha
ācāryaḥ saśiṣyaḥ snānādinityakarma kṛtvā, āsanaprāṇāyāmau kṛtvā, deśakālau saṅkīrtya “mama samastavidyāprāptyarthaṃ śrīparameśvaraprītyarthaṃ vedārambhaṃ
kariṣye” iti saṅkalpya, pūrvāhne gaṇeśaṃ sarasvatīṃ ca sampūjya, tathaiva garutmantaṃ iṣṭadevatāṃ guruṃ ca sampūjya, brahmacāriṇaṃ brāhmaṇaṃ suvāsinīśca
abhyarcya, āśiṣo gṛhītvā, brahmayajñavaddharmān dhārayamāṇaḥ praṇavavyāhṛtisahitāṃ sāvitrīmuktvā, praṇavapūrvakaṃ svādhyāyamupakramya, kiñcidadhītya,
praṇavena bhūmiṃ spṛṣṭvā, viramya, gurūn vṛddhāṃśca namaskuryāt || tataḥ paredyuḥ prabhṛti gaṇeśādīnnatvā, gurūnnatvā, praṇavamuktvā ārambhaṃ samāptiṃ
ca kuryāt || iti sarvasādhāraṇavedārambhaprayogaḥ

Linked texts (6)