Baudhayanaprayogamala 50
Baudhāyanaprayogamālā 50
- Language
- Sanskrit
Contents
50.1
atha yasmin dine nāndīsamārādhanaṃ kuryāttasyāmeva rātrāvudakaśāntipratisarabandhau ca kṛtvā, vivāhāṅgapuṇyāhaṃ kuryāt || yathā
kartā ॰ mama kumāryā vivāhāṅgabhūtaṃ svastipuṇyāhavācanaṃ kariṣye ॰ iti saṅkalpya puṇyāhaṃ vācayet || varastu ॰ mama vivāhāṅgabhūtaṃ svastipuṇyāhavācanaṃ kariṣye ॰ iti saṅkalpayet || puṇyāhaṃ vācayitvā, ubhayatra ॰ agniḥ prīyatām ॰ iti viśeṣaḥ || prokṣaṇāntaṃ kṛtvā, varaḥ ॰ oṃ
sā mā tanūrāviśa śivo mā tanūrāviśa ॰ ityahate maṅgale vāsasī paridhāya ācamya prāṇānāyamya vivāhasaṅkalpaṃ kuryāt || deśakālau
saṃkīrtya ॰ mama gṛhasthāśramasiddhyarthaṃ striyamudvahe ॰ iti saṅkalpya || prayogasāre ॰ bhuktvā''dāya pratodakam || sthitasya kuryu rakṣārthaṃ māṅgalyaṃ
tasya bāndhavāḥ ॰ ityuktatvāt haste pratodakaṃ gṛhītvā nālikeraphalaṃ ca gṛhītvā strībhiḥ kṛtanīrājano bandhubhiḥ saha yathāvibhavamaśvaṃ yānaṃ vā samāruhya
vadhūgṛhaṃ gatvā tatra dvāradeśe prāṅmukhaḥ sthitvā strībhiḥ kṛtanīrājanastābhiḥ saha gṛhaṃ praviśya tatra maṇḍape bhadrāsane prāṅmukha upaviśet || atha
kanyāmalaṅkṛtya ahate vāsasī paridhāpya gandhamālyādibhiralaṅkṛtya bhojanaṃ kārayitvā haste bāṇaṃ phalaṃ ca dattvā devatāgre prāṅmukhīmupaveśayet
iti varāgamanam || ch
atha sabhāpūjā || kartā gandhākṣatapuṣpavyajanaguḍodakanānāvidhaphalatāmbūlāni ca svapurataḥ saṃsthāpya sabhāpūjāṃ kuryāt
yathā || brāhmaṇebhyo mahadbhyaśca vedavidbhyo viśeṣataḥ || purāṇaśāstravidbhyaśca sarvebhyo vai namo namaḥ
50.2
putrotsave mauñjibandhe kanyāyāḥ
prathamārtave || vivāhe yajñasamaye vinnahaṃ pañcasu smṛtam
50.3
pūrvaṃ sabhāṃ namaskṛtya paścādāsanapūrvakam || kulopacāraṃ kālīnaṃ sabhāṃ stotuṃ
samārabhet
50.4
varāya varaveṣāya gurūṇāṃ suhṛdāmapi || upacārastu kartavyo maṅgalyo maṅgalāyanaiḥ
50.5
arcayedṛttigācāryanṛpavidvatsuhṛdvarān || āgatān svagṛhaṃ gehī yathāvibhavamādarāt
50.6
gāmbhīryaṃ jaladhau sthiratvamacale tejo'dhikaṃ bhāskare śauryaṃ śāntanave nayaḥ
suragurau tyāgastu sūryātmaje || ekaiko guṇa eva teṣu nihito yuṣmāsu sarve guṇāstiṣṭhantyeva dharāmarān hariparān kaḥ stotumīśaḥ kṣitau
50.7
bhavantaḥ sarvajñāḥ sakalabhuvane rūḍhayaśaso vayaṃ tāvadbhālāḥ sarasavacane naiva nipuṇāḥ || tathā'pīya vāṇī viśatu bhavatāṃ karṇakuhare kiśorasyālāpaḥ
khalu bhavati pitroratimude
50.8
mahatyāgadayāyuktāṃ satyabhāmāsamanvitām || sudarśanadharāṃ vande sabhāṃ viṣṇorivākṛtim
50.9
vidvannadīvrātasahasrapūrṇa tathā sahasraprabhūratnapūrṇam || vedāntavākyārthataraṅgarolaṃ sabhāsamudraṃ praṇamāmi mūrdhnā
50.10
sabhāmaṇḍalamityeke sabhāratnaṃ tu
kecana || sabhāsamudramitare sadaso lakṣaṇatrayam
50.11
āśīḥpūrvakamityeke namaḥpūrvaṃ tu kecana || vinnahaṃ vedapūrvaṃ syāditi sarvairviniścitam
50.12
(atha vare svabandhubhiḥ saha vivāhārthaṃ kanyāgṛhamāgate sati tadā yajamānasyetikartavyatāmāha āśīḥpūrvakamiti
svastīti pratibhāṣito
munivaraiḥ saṃstūyamānaḥ suraiḥ pārśve padmajapadmanābhapuruhūtādyairjayaṃtyarcitaḥ || agre cāpsarasāṃ gaṇairaharaharnṛtyadgirāhlāditaḥ santuṣṭo girijāvivāhasamaye
syātsampade no mṛḍaḥ
50.13
sarvāśāparipūraṇakṣamakaraṃ sarvopakārodayaṃ sanmārgābhirataṃ samastatamasaḥpradhvaṃsi satyāspadam
brahmāvāsamaśeṣavedanilayaṃ vidyādharārādhitaṃ prakhyātaṃ bhuvi bhānavīyamitra vo vande sabhāmaṇḍalam
50.15
gandhamālye dhūpo dīpaḥ sopahāraḥ praṇāmaḥ ||14||) (asyārthaḥ- abhyutthānaṃ, svāsanaṃ, svāgataṃ, pādyaṃ, arghyaṃ, madhuparkaḥ, ācamanaṃ, snānaṃ,
vāsaḥ, bhūṣaṇaṃ, gandhaḥ, mālyaṃ, dhūpaṃ, dīpaḥ, naivedyaṃ, namaskāraḥ, ityete ṣoḍaśopacārāḥ) || etān kartumaśaktaścet ṣaḍupacārān vā kuryāt
ṣaḍupacārāḥ ka ityākāṅkṣāyāmāha || (abhyutthānamathāsikāvitaraṇaṃ bhūyo vacaḥ svāgataṃ pādyaṃ vyājanamakṣataṃ kramavaśādarghyaṃ nirarghyakriyam
kecitprāhurimān ṣaḍuttamagatānatropacārān pare brūyurvandanamekamarhaṇavidhiṃ yanmādṛśāṃ tatkṣamam)
50.16
(asyārthaḥ- abhyutthānaṃ, svāsanaṃ,
svāgasoktiḥ, pādyaṃ, vyajanaṃ madhuparkaḥ, ityete ṣaḍupacārāḥ sarvopacāreṣu pravarāḥ) || atrāpyaśaktaścet pūjāṃ vandanamekameva brūyuḥ || tat
katham || (nāsti satyātparo dharmaḥ santuṣṭirnātmajātparā || nānnadānātparaṃ dānaṃ vandanānnopacārakam)
50.6-2
(asyārthaḥ- satyādadhiko
dharmo nāsti, putrotsavādaparaḥ santoṣo nāsti, annadānādadhikadānaṃ na vidyate, vandanādadhika upacāro na vidyate) || tasmādvandanopacāreṇaiva sarve'pyupacārāḥ kṛtāḥ santviti madīyā vijñāpanā || ityuktvā namaskuryāt || atha sarveṣāṃ mahājanānāṃ gandhāḥ pāntu
sumaṅgalyaṃ cāstviti prativacanam || akṣatāḥ pāntu || āyuṣyamastviti prativacanam || puṣpāṇi pāntu || suśriyamastu || tāmbūlāṇi
pāntu || aiśvaryamastu || dakṣiṇāḥ pāntu || bahudheyaṃ cāstu || ityuktvā guḍodakaphalatāmbūlāni ca dadyāt || iti sabhāpūjā || cha
atha vivāhaḥ || tatra guruḥ • guruṇā'numataḥ snātvā samāvartya yathāvidhi || udvaheta dvijo bhāryāṃ savarṇāṃ lakṣaṇānvitām •
kaśyapo'pi • dārādhīnāḥ kriyāḥ sarvā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ || dārān sarvaprayatnena viśuddhānudvahedataḥ • iti || śrutirapi • jāyamāno vai
brāhmaṇastribhirṛṇavā na jāyate brahmacaryeṇa ṛṣibhyo yajñena devebhyaḥ prajayā pitṛbhya eṣa vā anṛṇo yaḥ putrī yajvā brahmacārīvāsīditi’
‘devatānāṃ namaskāraḥ pitṝṇāṃ codakakriyāḥ || dārataḥ sampravartante dārāḥ svargasya saṅkramāḥ’ iti || ‘devaiścāpi manuṣyaiśca tiryagyonibhireva
ca || gṛhasthaḥ sevyate yasmāttasmācchreṣṭho gṛhāśramī’ iti manusmṛteśca || ‘yatrānukūlyaṃ dampatyostrivargastatra vidyate’ iti yājñavalkyasmaraṇācca
vivāhasyāvaśyakatvamabhihitam || atha kanyālakṣaṇam || sthūlā'tisthūlagaṇḍā samuditavadanā padmapatrāyatākṣī bimboṣṭhī tuṅganāsā madagajagamanā dakṣiṇāvartanābhiḥ || snigdhāṅgī cārukeśī mṛdupṛthujaghanā kokilālāpavāṇī tasyā bhartā kṣitīśo bhavati śubhaphalā cāṣṭaputrā sunārī
atha varjyā āha || ‘piṅgākṣī kūpagaṇḍā kharaparuṣaravā sthūlajaṅghodhvarkeśī raktākṣī raktakeśā pramṛditavadanā kṛṣṇatālyoṣṭhajihvā || śuklāṅgī
saṅgatabhrū viṣamakucayugā vāmanā cātidīrghā sarvāṅgī yā salomā śubhakararahitā sarvadā varjanīyāḥ’ iti || atha varalakṣaṇam || tatra
gṛhyam ‘buddhimate kanyāṃ prayacchet’ iti || vāsiṣṭhe ‘atyāsanne'tidūre ca atyāḍhye cātidurbale || vṛttihīne ca mūrkhe ca ṣaṭsu kanyā na
dīyate’ || yamo'pi ‘kulaṃ ca śīlaṃ ca vapurvayaśca vittaṃ ca vedyaṃ ca sanāthatāṃ ca || etān guṇān sapta parīkṣya deyā kanyā budhaiḥ
śeṣamacintanīyam’ || tathā ‘dūrasthānāmavedyānāṃ mokṣamārgānusāriṇām || śūrāṇāṃ ca nivṛttānāṃ na deyā kanyakā budhaiḥ’ iti
parāśaro'pi ‘kanyāṃ yacchati vṛddhāya nīcāya dhanalipsayā || kurūpāya kuśīlāya sa preto jāyate naraḥ’ iti || atha parivittiviṣaye
‘ājñayā na doṣaḥ’ ityāha sumantuḥ || ‘jyeṣṭho bhrātā yadā tiṣṭhedādhānaṃ naiva cāśrayet || anujñātastu kurvīta śaṅkhasya vacanaṃ yathā’
anujñayā'pi ādhānameva bhavati na vivāhaḥ || tadāha hārītaḥ 'sodarāṇāṃ tu sarveṣāṃ parivittiḥ kathaṃ bhavet || dāraistu parividyante
nāgnihotreṇa nejyayā' iti || kaciddoṣāpavādamāha kārṣṇājiniḥ 'unmattaḥ patitaḥ klībaḥ kuṣṭhī kāṇo nirindriyaḥ || rājayakṣmā''mayagrasto nārhatyasya pratīkṣitum' iti || kanyakāyā api 'vivāhe nādhikārī syājjyeṣṭhakanyā sthitā yadā || tadanujñāṃ vinā vā'pi
kaniṣṭhāmudvahettadā || kālapratīkṣaṇe tasyā rajòdarśanaṃ tiṣṭhati' iti || kātyāyano'pi 'deśāntarasthaklībaikavṛṣaṇāṃśca sahodarān
veśyāniṣṭhāṃśca patitāṃśchūdratulyātirogiṇaḥ || jaḍamūkandhabadhirakubjavāmanakuṣṭhakān || ativṛddhānabhāryāṃśca kṛṣisaktānnṛpasya ca || dhanavṛddhiprasaktāṃśca kāmato'kāriṇastathā || kuṭilonmattaroġāṃśca parivindannaduṣyati' iti || deśāntarasthe jyeṣṭhe bhrātari viśeṣamāha gargaḥ 'proṣitaṃ tu
pratīkṣeta varṣatrayamapi kharan || proṣitaṃ yadyaśṛṇvānaruhyabdādante samācaret || āgate tu punastasmin pādamāśuddhaye caret' iti || pādaṃ
pādakṛcchram
50.64
atha vivāhamadhye nāndī śrāddhānantaraṃ dīrghakālā śauce prāpte sūtakābhāvo vakṣyate || tatra yājñavalkyaḥ
'ṛtvijāṃ dīkṣitānāṃ ca yājñiyaṃ karma kurvatām || satrī vratī brahmacārī dātṛbrahmavidāṃ tathā || dāne vivāhe yajñe ca saṅgrāme deśaviplave
āpadyapi ca kaṣṭāyāṃ sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate' iti || paiṭhīnasirapi 'vivāhotsavayajñeṣu yātrāyāṃ tīrthakarmaṇi || na tatra sūtakaṃ kuryātkarma
yajñādi kārayet' || ṣaṭtriṃśanmate 'vivāhotsavayajñeṣu tvantarā mṛtasūtake || parairannaṃ pradātavyaṃ bhoktavyaṃ ca dvijottamaiḥ' iti || viṣṇuḥ
api 'vratayajñavivāheṣu śrāddhe home'rcane jape || prārabdhe sūtakaṃ na syādanārabdhe tu sūtakam' iti || prārambhaḥ pūrvamevoktaḥ || 'prārambhobhāve'pi kanyāyā adhāryatve sannihitalagnrāntarābhāve'pi vivāhaḥ kāryaḥ' iti viṣṇurāha || 'anārandhaviśuddhyarthaṃ kūṣmāṇḍairjuhuyādghṛtam
gāṃ dadyātpañcagavyāśī tataḥ śuddhyati sūtakī' || iti vivāhādāvāśaucāpavādaḥ
50.65
atha vadhūgṛhāgamanam || śaunakaḥ
'puṇye muhūrte kurvīta vivāhaṃ vidhivadvijaḥ || tatrābhyudayikaṃ śrāddhaṃ kuryātsvasti ca vācayet || aparedyuḥ kṛtasnāno dhṛtadhautāmbaro varaḥ
bhūṣito gandhamālyādyaiḥ śakunena samanvitaḥ || brāhmaṇān bhojayitvānte kṛtapuṇyāhavācanaḥ || kṛtakautukabandhaśca mitrabāndhavasaṃyutaḥ || yānaṃ
yathārhamāruhya yātavyaṃ ca vadhūgṛham || tasya dvārādbahiḥ sthitvā prāṅmukho'bhimukhāgataiḥ || gṛhītapūrṇakumbhādipāṇibhirvaniījanaiḥ || kṛtābhyudgamano gehaṃ praviśetsaha bandhubhiḥ' iti
50.66
atha rātrāvapi kanyādānādhikāro dānakhaṇḍe 'rātrau dānaṃ praśaṃsanti vinā
tvabhayadakṣiṇām || vidyāṃ kanyāṃ dvijaśreṣṭho dīpamannaṃ pratiśrayam' || devalo'pi 'rāhudarśanasaṅkrāntivivāhotpattivṛddhiṣu || snānadānādikaṃ
kāryaṃ niśi kāmyavrateṣu ca' iti || iti rātrau dānavidhiḥ
50.4-2
atha vāgdānavidhiḥ || kaśyapasaṃhitāyām 'athātaḥ
sampravakṣyāmi kanyāvaraṇamuttamam || samyaktasyāḥ pradānaṃ ca putrapautrapravardhanam || pañcāṅgaśuddhadivase candratārābalānvite || vivāhokteṣu
ṛkṣeṣu kujavarjitavāsare || māsādyadivasaṃ riktāmaṣṭamīṃ navamīṃ tithim || tyaktvā'nyadivase gandhasraktāmbūlaiḥ phalānvitaiḥ || sahavṛddhadvijagaṇo
varayetkanyakāṃ satīm || tatheti tatpitā kanyāvaraṇoktarkṣavāsare || kuryātpradānaṃ kanyāyāḥ svastivācanapūrvakam || kulaśīlaguṇopetasurūpāya
varāya ca || tatastasmai kanyakāṃ ca śuklāmrabaravibhūṣaṇām || dadyānmaṅgalaghoṣaiśca viprāśīrvacanaiḥ saha || ādau kṛtvā śacīpūjāṃ paścātsarve
samācaret || suvarṇavarṇāṃ kañjākṣīṃ divyasragvastraśobhitām || sarvalakṣaṇasaṃyuktāṃ sarvābharaṇabhūṣitām || anarghamaṇimālābhirbhāsayantīṃ
digantaram || vilāsinīsahasraudhaiḥ sevyamānāmaharniśam || dhyātvā praṇamya tāṃ devīṃ kumārīṃ prārthayediti || devendrāṇi namastubhyaṃ
devendrapriyabhāmini || vaivāhaṃ bhāgyamārogyaṃ putralābhaṃ ca dehi me’ || nakṣatrāṇi jyotirnibandhe ‘viśarkṣapūrvātrayakarṇayugmasvātyagnimaitraiśca
vivāhabhairvā || pratyaṅmukhaḥ sanvarayetkumārīṃ phalādibhiḥ prāgvadanāṃ suveṣām’ iti || gṛhyapariśiṣṭe ‘kanyāṃ varayamāṇānāmeṣadharmo
vidhīyate || pratyaṅmukhā varayanti pratigṛhṇanti prāṅmukhāḥ || tiṣṭhetpūrvamukho dātā varaḥ pratyaṅmukho bhavet || madhuparkārcitāyaināṃ tasmai
dadyātsadakṣiṇām’ iti
50.4-3.1
atha mukhyabrāhmavivāhāṅgabhūtavāgdānavidhirucyate || atha kanyāyācanārthaṃ suhṛdo brāhmaṇāṃścaturo'ṣṭau vā samasaṅkhyākān varān
prahiṇoti || varo vadati ‘oṃ pra̱sugma̍ntā dhi̱yasā̱nasa̍ sa̱kṣaṇi̱ vare̍bhirva̱rām̐'a̱bhiṣuprasī̍data || a̱smāka̱mindra̍ u̱bhaya̍ṃ jujoṣati̱ yatsaumya̍syāndha̍so
bu̱bodha̍ti’ || atha gacchatastān paśyan japati ‘oṃ anu̍kṣarā ṛ̱java̍ḥ santu̱ panthā̱ yebhi̱ḥ sakhā̍yo̱ yanti̍ no̱ vare̍yam || sama̍rya̱mā sambhago̍
no ninīyā̱tsañjā̍spa̱tya̍'su̱yama̍stu de̱vāḥ’ iti || atha te brāhmaṇāḥ suvāsinībhiḥ saha maṅgalavastrābharaṇaphalatāmbūlādīni gṛhītvā, vadhūgṛhaṃ
gatvā, bhadrāsanādiṣūpaviśya, atha sālaṅkārāṃ kanyāṃ prāṅmukhīmupaveśya, kanyāhaste phalatāmbūlādīni datvā, atha varapitaraṃ prāṅmukhaṃ pratyaṅmukhaṃ vā
upaveśya, gaṇapatismaraṇapūrvakaṃ kanyāṃ vṛṇīran || yathā || ‘śrīmadyajuḥśākhābodhāyanasūtrānvitakāśyapāvatsāranaidhruveti tryārṣeyapravarānvitakāśyapagotrodbhūvāya keśavaśarmaṇaḥ prapautrāya nārāyaṇaśarmaṇaḥ pautrāya mādhavaśarmaṇaḥ putrāya śivaśarmaṇe varāya, śrīmadyajuḥśākhābodhāyanasūtrānvitaviśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketitryārṣeyapravarānvitaviśvāmitragotrodbhūvāṃ amukaśarmaṇaḥ prapautrīṃ amukaśarmaṇaḥ pautrīṃ amukaśarmaṇaḥ putrīṃ gaurīnāmnīṃ kanyāṃ
bhāryātvāya vṛṇīmahe' iti brāhmaṇaiḥ trirukte, atha dātā vṛddhabandhvādyanumatiṃ kṛtvā 'vṛṇīdhvam' iti trivadet, 'pradāsyāmi' ityuccaistriḥ
brūyāt || tato brāhmaṇāḥ ' oṃ su̱ma̱ṅgalī̱riyaṃ va̱dhūri̱māᳪsa̱meta̱ paśya̍ta || saubhā̍gyamasyai da̱tvā yāthāstaṃ vipare̍tana || oṃ dhru̱vaṃ te̱ rājā̱
50.4-3.2
varu̍ṇo dhru̱vaṃ de̱vo bṛha̱spati̍: || dhru̱vaṃ ta̱ indra̍ścā̱gniśca̍ rā̱ṣṭraṃ dhā̍rayatāṃ dhru̱vam || oṃ aha̍rbudhniya̱ mantra̍ṃ me gopāya || yamṛṣa̍yastrayī̱vidā vi̱duḥ
ṛca̱ssāmā̍ni̱ yajū̍ṃṣi || sā hi śrīramṛ̍tā̍ sa̱tām' ityāśīrvadet || atha dātā kanyāvāmataḥ prāṅmukha upaviśya, ācamya prāṇānāyamya
deśakālau saṅkīrtya 'mama kumāryāḥ kariṣyamāṇavivāhāṅgabhūtaṃ vāgdānamahaṃ kariṣye || tadādau nirvighnatāsiddhyarthaṃ gaṇapatipūjāṃ kariṣye' iti
saṅkalpya tatkṛtvā, gaṅge ca yamune ceti kalaśapūjāṃ kṛtvā, atha kanyādātā varapitaraṃ prāṅmukhamupaveśya, svayaṃ tatpurataḥ pratyaṅmukha upaviśya,
taṃ gandhapuṣpādibhiralaṅkṛtya, haridrākhaṇḍapūgīphalanāḷikerakhaṇḍatāmbūlāni ca gṛhītvā gandhādibhiralaṅkṛtya, kāśyapāvatsāranaidhruveti tryārṣeyapravarānvitakāśyapagotrodbhūvāya amukaśarmaṇaḥ prapautrāya amukaśarmaṇaḥ pautrāya amukaśarmaṇaḥ putrāya amukaśarmaṇe varāya, viśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketitryārṣeyapravarānvitaviśvāmitragotrodbhūvāṃ amukaśarmaṇaḥ prapautrīṃ amukaśarmaṇaḥ pautrīṃ amukaśarmaṇaḥ putrīṃ amukanāmnīṃ kanyāṃ jyotirvidādiṣṭe sumuhūrte dāsye,
vācā sampradade 'avyaṅge'patite'klībe daśadoṣavivarjite || imāṃ kanyāṃ pradāsyāmi devāgnidvijasannidhau' (kulahīnatā, śīlarāhityaṃ,
vapuṣo'saundarya, ativayaskatā, vidyāśūnyatvaṃ, dāridryaṃ, pitrādipoṣakahīnatvaṃ, abāndhavyaṃ, rogitvaṃ, daurlakṣaṇyaṃ, ityete daśadoṣāḥ sūtroktāḥ)
50.4-3.3
(ityuktvā, varapitṛvastraprānte pūgīphalādīni nikṣipya granthi kṛtvā gandhākṣatādibhirabhyarcya, atha varapitā pūrvavatpūgīphalādīni gṛhītvā ‘kāśyapagotrayajñaśarmavaraviṣaye bhavanto niścitā bhavantu’ iti kanyādātṛvastraprānte nikṣipya granthi kṛtvā, pūrvavadabhyarcya, tato dātā ‘vācā dattā mayā
kanyā putrārthaṃ svīkṛtā tvayā || kanyāvalokanavidhau niścitastvaṃ sukhī bhava’ iti varapitaraṃ prativadet || atha varapitā ‘vācā dattā tvayā kanyā
putrārthaṃ svīkṛtā mayā || varāvalokanavidhau niścitastvaṃ sukhī bhava’ iti dātāraṃ prativadet || bhrātrādau svīkartari bhrātrārthaṃ mitrārthamityādi
ūhaḥ kāryaḥ || ‘oṃ āyurāśāste...namo devebhyaḥ’ ityantaṃ agnirāyuṣmāniti pañcamantrāṃśca paṭhitvā, atha dātā sitataṇḍulapuñjeṣu kalaśopari
śacīmāvāhya, ṣoḍaśopacārān kṛtvā ‘suvarṇavarṇāṃ kañjākṣīṃ divyasragvastraśobhitām || sarvalakṣaṇasaṃyuktāṃ sarvābharaṇabhūṣitām || anarghamaṇimālābhirbhāsayantīṃ digantaram || vilāsinīsahasraughaiḥ sevyamānāmaharniśam || dhyātvā praṇamya tāṃ devīṃ kumārī prārthayediti’ iti
dhyātvā, ṣoḍaśopacārān kṛtvā, tāṃ kanyaivaṃ prārthayet ‘devendrāṇi namastubhyaṃ devendrapriyabhāmini || vaivāhaṃ bhāgyamārogyaṃ putralābhaṃ
ca dehi me’ iti prārthya, brāhmaṇān sampūjya, āśiṣo vācayet || ‘anena vāgdānakarmaṇā śrīparameśvaraḥ prīyatām’ itīśvarārpaṇaṃ
kuryāt || iti vāgdānavidhiḥ
50.6-3.1
atha vivāhānukramaṇikā ॰ madhuparko nirīkṣā ca kanyādānaṃ tathaiva ca || akṣatāropaṇaṃ kaṇṭhasūtrabandhaḥ krameṇa tu || pūgīphalādi
vastrānte purodhāgranthibandhanam || pāṇigrahaḥ saptapadī vedyāmānayanaṃ tataḥ || viprāṇāmarcanaṃ paścādāśīrvādastvanantaram ॰ iti ||cha
tatrādau madhuparkaprayogaḥ || dadhi, madhu, ghṛtamāpaḥ, payo, vastrayugaṃ, kuṇḍalayugaṃ, gauḥ godohanapātraṃ, sragalaṅkaraṇāni, kāṃsyapātraṃ, sāpidhānaṃ,
pañcasaptanavasaṅkhyairvā darbhaiḥ kṛtakūrcatrayaṃ, iti sampādya varaśākhoktavidhānena madhuparkaṃ kuryāt || tathā ca gṛhyapariśiṣṭe ॰ varasya yā bhavecchākhā
tacchākhā gṛhyacoditaḥ || madhuparkaḥ pradātavyo hyanyaśākhe'pi dātari ॰ iti || kūrcalakṣaṇamuktaṃ siddhāntaṭṭīye ॰ kūrcaṃ tu trividhaṃ proktamuttamādhamamadhyamam || navabhiḥ pañcabhirdabhaiḥ saptabhirgranthisaṃyutam ॰ iti || madhvādyalābhe dānakhaṇḍe ॰ dadhyalābhe payaḥ kāryaṃ madhvalābhe tathā guḍaḥ
ghṛtapratinidhiṃ kuryātpayo vā dadhi vā'nagha ॰ iti ||cha|| atha śucyāgāramadhye hyudīcīnāgramāsanaṃ nidhāya, tatrāhataṃ vāsa
uttaradaśaṃ bahuguṇamāstīrya, tatra varaḥ prāṅmukha upaviśati || atha kartā dvirācamya prāṇānāyamya, deśakālau saṅkīrtya ॰ vivāhārthamāgatāyāsmai
snātakāya varāya kanyādānāṅgabhūtaṃ madhuparkaṃ kariṣye ॰ || dvitīyādivivāhe tu ॰ vivāhārthamāgataṃ varaṃ madhuparkeṇārhayiṣye ॰ iti saṅkalpya
50.6-3.2
gṛhasyeśānadigbhāge prāgagrān darbhān saṃstīrya teṣvardhyadravyāṇyāsādayati || dadhi madhu ghṛtamāpaḥ paya iti pṛthakpṛthakpātreṣvāsādya tatrāstṛtadarbheṣu kāṃsyapātraṃ sāpidhānaṃ sakūrcamityāsādya || atra viśvapatiprayoge prokṣaṇīpātrāsādanamuktaṃ tasya mūlaṃ cintyaṃ, gṛhyasūtre viṣṇubhaṭṭīprayoge
apyanuktatvāt, tūṣṇīthsaskṛtabhiradbhirityuktatvācca || ata evāsaṃskṛtadoṣaḥ sūtre uktaḥ ॰ asaṃskṛtābhiradbhiḥ prokṣaṇīḥ prokṣaṇībhiraprokṣitapātraiḥ homaścāsammārjitaiḥ sruksruvaiḥ nādhiśritapakkairājyena pracaredyātudhānā asurā rakṣām̐si piśācā yajñaṃ grāhayeyuriti • iti) || [atha pavitre
kṛtvā, tūṣṇīm̐skṛtābhiradbhiruttānāni pātrāṇi kṛtvā, triḥ prokṣya, kūrce kāṃsyapātraṃ nidhāya, tasminnudagagre pavitre nidhāya, madhvānayati
dadhi payo vā dvitīyaṃ sadvivṛt || ghṛtaṃ tṛtīyaṃ satrivṛt || yaddvitīyaṃ taccaturthaṃ sacaturvṛt || āpaḥ pañcamī sapāṅkāḥ || yaddvitīyaṃ
taccaturthamityatra dadhi dvitīyaṃ cet payaścaturthaṃ payo dvitīyaṃ cet dadhi caturthamiti jñeyam || madhūdadhighṛtapayojalānīti krameṇānīya sthūlakāṃsyapātreṇāpidhāya, atha kartā varāya āsanārthaṃ kūrca iti kūrcaṃ dadāti || tato vara udaṅmukho dvirācamya sukūrca iti pratigṛhya pradakṣiṇaṃ paribhrāmya
udagagramāsane nidhāya upaviśati • oṃ rāṣṭrabhṛda̍syācāryāsa̱ndī mā tvadyopa̍m • iti || atha kartā udapātraṃ kūrcābhyāmadhastāccopariṣṭācca parigṛhya
pādyā āpa iti prāha tā varo'bhimantrayate • oṃ āpa̍ḥ pādāvane̍janīrdviṣanta̍ṃ nāśayantu me || a̱smin kule̍ brahmavarca̱saṃsāni̍ • iti || dakṣiṇaṃ
50.6-3.3
pādaṃ pūrvaṃ strī prakṣālayati pumānabhiṣiñcati || anye tu pumān prakṣālayati patnyabhiṣiñcatīti prāhuḥ || niyamātpatnī yajamānau jaṅghe
dhāvayataḥ || atha vara ācamya avanejakasya pāṇidvayaṃ sammṛśati • oṃ mayi̱ maho̱ mayi̱ bhargo̱ mayi̱ bhargo̱ mayi̱ yaśa̍ḥ • iti, apa upaspṛśya,
ātmana uro'bhimṛśati • oṃ mayī̍ndri̱yaṃ vī̱rya̍m • iti, apa upaspṛśya, tato vrīhibhiryavairvā miśritā āpaḥ pātrāntara ānīya kūrcābhyāṃ
parigṛhya 'arhaṇīyā āpa' iti prāha, tā varo'bhimṛśya japati • oṃ ā mā̱ āgā̱dvarca̍sā̱ yaśa̍sā̱ sam̐sṛ̍ja̱ paya̍sā̱ teja̍sā ca || taṃ māṃ pri̱yaṃ
pra̱jānā̍ṃ ku̱rvvadhi̍patiṃ paśū̱nām • iti tadekadeśamañjalāvānīyamānamanumantrayate • oṃ vi̱rājo̍'si vi̱rājo̱ doha̍maśīya̱ mayi̍ pa̱dyā̍ya vi̱rājā̍ • iti
tadatiśiṣṭāḥ parācīrninīyamānā anumantrayate ॰ oṃ samu̱draṃ va̱ḥ prahi̍ṇomya̱kṣitā̱ḥ svāṃ yoni̱mapi̍gacchata || acche̍cchadraḥ pra̱jayā̍ bhūyāsa̱ṃ mā parāseci̱matpaya̍ḥ ॰ iti punarapi pātrāntare'pa ānīya kūrcābhyāṃ parigṛhya, upastaraṇīyā āpa iti prāha, tāḥ pibati ॰ oṃ a̱mṛ̱to̱pa̱stara̍ṇamasi ॰ iti
sakṛnmantramuktvā triḥ pibet || mukhaṃ triḥ parimṛjet, dvirityeke, athācamanaśeṣaṃ samāpya, tathaiva kūrcābhyāṃ madhuparkapātraṃ parigṛhya, madhuparka iti
prāha, tato varo madhuparkaṃ proktamanumantrayate ॰ oṃ ṛ̱ddhyai vi̱dyāyai̱ yaśo̍'si̱ yaśa̍so̱ yaśo̍'si̱ brahma̍ṇo dī̱ptira̍si || taṃ māṃ pri̱yaṃ pra̱jānā̍ṃ kurvadhi̍patiṃ
50.6-3.4
paśū̱nām ॰ iti tamubhābhyāṃ hastābhyāṃ pratigṛhṇāti ॰ oṃ de̱vasya̍ tvā savi̱tuḥ pra̍sa̱ve'śvino̍rbā̱hubhyā̍ṃ pū̱ṣṇo hastā̍bhyā̱ṃ prati̍gṛhṇāmi ॰ iti || tasmin
patitaṃ yatkiñcittṛṇādikaṃ aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ parigṛhya, nairṛtyāṃ diśi nirasyati ॰ oṃ neṣṭrāṃ viddhaṃ kṛntāmi̱ yā teṃ ghorā ta̱nūstayā̱ tamāvi̍śa
yo̍'smāndveṣṭi̱ yaṃ ca̍ va̱yaṃ dviṣmaḥ ॰ iti, athāpa upaspṛśya, sarvābhiraṅgulībhissamudāyṛtya prāśnāti ॰ oṃ yanmadhu̍no madhvya̍ṃ para̱mama̱nnādya̍ṃ vī̱ryam
tenā̱haṃ madhu̍no madhvyena para̱meṇā̱nnādyena vī̱ryeṇa para̱mo'nnādo̱ madhvyyo̍'sāni ॰ iti sakṛnmantramuktvā, triḥ prāśya, tataḥ pātreṇa triḥ pītvā,
śeṣamātmanaḥ priyāya dadyāt || atha dātā pātrāntare jalamādāya kūrcābhyāṃ parigṛhya, apidhānīyā āpa iti prāha, tā āpo varaḥ pibati
॰ oṃ a̱mṛ̱tā̱pi̱dhāna̍masi ॰ iti sakṛnmantramuktvā triḥ pītvā, mukhaṃ triḥ parimṛjya, ācamanaśeṣaṃ samāpya, atha dātā gauḥ iti gāṃ darśayati,
varastāmanumantrayate ॰ oṃ gaura̱syapa̍hatapā̱pmā'pa̍pā̱pmāna̍ṃ nuda || mādhavaśarmaṇo mama ca nārāyaṇaśarmaṇo'muṣya ca ॰ iti svanāma yajamānanāma ca
ṣaṣṭhyantamuktvā tāṃ gāmutsṛjati ॰ oṃ gaurdhe̱nurbhavyā mā̱tā ru̱drāṇā̍ṃ duhi̱tā vasū̍nā̱m̐svasā̍dityānā̱mamṛta̍sya̱ nābhi̍ḥ || praṇu̱voca̍ṃ ciki̱tuṣe̱ janā̍ya
mā gāmanā̍gāmadi̍tiṃ vadhiṣṭa || pibaṃtūdakaṃ tṛṇā̍nyattu || omutsṛjata ॰ iti || athāsmai piṣṭānnaṃ laḍḍukādisiddhaṃ kartā bhūtaṃ iti prāha, varaḥ
subhūtaṃ ityuktvā tadabhimantrayate ॰ oṃ bhūtaṃ sā virā̱ṭ tanmākṣā̍yi̱ tanmeśī̍ya̱ṃ tanma̱ ūrjendhāḥ || oṃ ka̱lpaya̍ta ॰ iti || tato varaḥ ॰ caturo
50.6-3.5
nānāgotrān brāhmaṇān bhojayata ॰ iti brūyāt || teṣu bhuktavatsu annamasmai varāyopaharati tatprāśnāti ॰ oṃ vi̱rāḍa̍si vi̱rāḍanna̍ṃ vi̱rāḍ
vi̱rā̱jo mayi̍ dhehi॰ iti || atha vastrayugaṃ kuṇḍalayugaṃ gāṃ srajamalaṅkaraṇaṃ yajñopavītadvayaṃ ca varāya dadyāt || atra subhūtamityādimantrān
varo japet na bhojanamiti viṣṇubhaṭṭaḥ || sūtre ॰ annaṃ bhakṣaṇayogyadravyam ॰ ityuktatvena bhojanameva yuktamiti pratibhāti
50.6-4
atra
madhuparke māṃsaisyāvaśyakatvamuktaṃ sūtre ॰ meṣamajaṃ vā''labhetāruṇyena vā māṃsena natvevāmāṃso'rghaḥ syādyaśakto piṣṭānna1sa5siṣyet ॰ iti (amāṃsaḥ
arghaḥ madhuparko na syādevetyarthaḥ) || āśvalāyano'pi ॰ nāmāṃso madhuparko bhavati ॰ iti (madhuparkāṅgabhojanamamāṃsaṃ na bhavatītyarthaḥ)
gorūpopākaraṇapakṣe tanmāṃsena bhojanam || utsarjanapakṣe māṃsāntareṇa || kalau gavā़lambhasya niṣedhāt
50.44
atra saṅgrahaślokaḥ
॰kūrcagādyārhaṇīyopastaraṇīyāḥ krameṇa tu || madhuparko'pidhānīyaṃ gaurbhūtaṃ vastrakuṇḍale ॰ || iti madhuparkaprayogaḥ || cha
atha nirīkṣā || ॰ āruhya rāśiṃ sitataṇḍulānāmanyonyavaktrābhivilokanena || pratyaṅmukhaḥ pūrvamukhīṃ sulagne varo vareṇyāṃ
varayetkumārīm • iti || kārikāyām ‘snātālaṅkṛtakanyāyāḥ prāṅmukhyāḥ pratyagānanaḥ || īkṣeta taṇḍulasthāyā varastasya mukhaṃ ca sā
muhūrte śobhane samyak kṣipetāṃ mukhayormithaḥ || sajīrakaguḍaṃ kanyāṃ vṛṇuyādatha tāṃ varaḥ’ iti || vyāsaḥ ‘varagotraṃ samuccārya prapitāmahapūrvakam || nāma saṅkīrtayedvidvān kanyāyāścaivameva hi’ iti || smṛtyarthasāre ‘nāndīmukhe vivāhe ca prapitāmahapūrvakam || nāma
saṅkīrtayedvidvānanyatra pitṛpūrvakam’ iti || (nāndīmukha ityatharvaṇaśākhāviṣayam teṣāṃ śrāddhaprakaraṇe tathaivoktatvāt ||) atha śiṣṭācāraḥ
maṇḍapamadhye raṅgavalyādibhirbhūmimalaṅkṛtya, tanmadhye sitataṇḍularāśidvayaṃ kṛtvā, pūrvarāśau taṇḍulaguḍajīrakahastaḥ paścimābhimukho varastiṣṭhati,
rāśyormadhye kuṅkumādibhiḥ kṛtasvastikalāñchanaṃ vastramuttaradaśaṃ gṛhītvā atha kanyādātā patnīsahito'laṅkṛtāṃ taṇḍulaguḍajīrakahastāṃ kanyāṃ ‘oṃ de̱vīṃ
vāca̍majanayanta de̱vāḥ || tāṃ vi̱śvarū̍pāḥ pa̱śavo̍ vadanti || sā no̍ ma̱ndreṣa̱mūrja̱ṃ duhā̍nā || dhe̱nurvāga̱smānupa̱suṣṭu̍tainu̍ || oṃ dhru̱vaṃ te̱ rājā̱
varu̍ṇo dhru̱vaṃ de̱vo bṛha̱spati̍ḥ || dhru̱vaṃ ta̱ indra̍ścā̱gniśca̍ rā̱ṣṭraṃ dhā̍rayatāṃ dhru̱vam’ iti varapurataḥ paścimarāśau prāṅmukhīmavasthāpya, atha varapitādaya
evaṃ brūyuḥ ‘śrīmadyajuḥśākhābodhāyanasūtrānvitakāśyapāvatsāranaidhruveti tryārṣeyapravarānvitakāśyapagotrodbhavāya śivaśarmaṇaḥ prapautrāya viṣṇuśarmaṇaḥ
pautrāya śaṅkaraśarmaṇaḥ putrāya yajñaśarmaṇe varāya śrīdhararūpāya dharmaprajāsampattyarthamimāṃ kanyāṃ vṛṇīmahe’ || atha kanyāpitrādayaḥ ‘śrīmadyajuḥśākhābodhāyanasūtrānvitaviśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi tryārṣeyapravarānvitaviśvāmitragotrodbhavāṃ amukaśarmaṇaḥ prapautrīṃ amukaśarmaṇaḥ pautrīṃ amukaśarmaṇaḥ
putrīṃ gaurīnāmnīṃ śrīrūpāṃ dharmaprajāsampattyarthamimāṃ kanyāṃ vṛṇīdhvam’ || iti trivāramuktvā, atha jyotirvidbhirmaṅgalapadye paṭhite sumuhūrtamityukte
yavanikāvastramudagapasṛtya, atha kanyā puṣpamālikāṃ varakaṇṭhe pratimuñcati, varo'pi mālikāṃ vadhūkaṇṭhe pratimuñcati || evameva krameṇa parasparaṃ
taṇḍulaguḍajīrakāvakiraṇaṃ ca kuryyātām || atha varaḥ kanyāmīkṣate 'oṃ abhrātṛghnīṃ varuṇāpatighnīṃ bṛhaspate || indrāputraghnīṃ lakṣmyaṃntāmasyai savituḥ
suvaḥ' iti || tayā vadhvā īkṣamāṇo japati 'oṃ aghoracakṣurapatighnyedhi śivā paśubhyaḥ sumanāḥ suvarcāḥ || jīvasūrdevakāmāḥ syonā śanno bhava
dvipade śaṃ catuṣpade' iti || atha vadhvā bhruvormadhye'ṅguṣṭhānāmikābhyāṃ gṛhītadarbheṇa sammārṣṭi 'oṃ idama̱haṃ yā tvayi pati̱ghnya̍la̱kṣmīstānnirdiśāmi'
iti sammṛjya darbha pratīcīnaṃnirasya, apa upaspṛśya, tataḥ pratyaṅmukho varaḥ pradakṣiṇamāvṛtya, paścimarāśisyapīṭhe prāṅmukha upaviśati || evameva
vadhūḥ pūrvarāśisyapīṭhe pratyaṅmukhyupaviśati, purodhāstu varadakṣiṇata udaṅmukha upaviśya, atha dātā vadhūvarayordakṣiṇataḥ sapatnīka udaṅmukha upaviśya,
dvirācamya, patnyapi tūṣṇīṃ dvirācamya, pavitrapāṇirjalaśuddhiṃ kuryyāt
50.45
bhūmau darbhānāstīrya, tatra jalapūrṇakalaśaṃ nidhāya,
vrīhigravānopya gandhapuṣpādibhirabhyarcya, dūrvāpallavairācchādya āpohiṣṭhetyabhimantrya, gaṅge ca yamune ceti tīrthānāvāhya, namaskuryyāt || iti
jalaśuddhiḥ
50.46
atha kanyādānasaṅkalpakārikā || pārijāte saṃvartaḥ 'tilarāśiḥ kṛto yāvaddivākarasamucchritaḥ || varṣānte
gṛhyate tasya tilarāśestu yāvatā || saṅkhyo labhate tāvadbrahmaloke'sya niścitaḥ' || laiṅge 'yāvanti santi lomāni kanyāyāśca tanau punaḥ
tāvadvarṣasahasrāṇi rudraloke mahīyate' || atriḥ 'vālukābhiḥ kṛto rāśiryāvatsaptarṣimaṇḍalam || gate varṣasahasre tu lavamevaṃ viśīryate || kṣayasya
dṛṣṭistasyāpi kanyādānena vidyate || jyotiṣṭomātirātrāṇāṃ śataṃ śataguṇātkṛtam || prāpnoti kanyakāṃ dattvā homamantraiśca saṃskṛtām' iti
50.65-2.1
atha saṅkalpaḥ || kartā ācamya prāṇānāyamya, deśakālau saṅkīrtya 'evaṃ guṇaviśeṣaṇaviśiṣṭāyāṃ śubhatithau gaṅgāvālukābhiḥ kṛtarāśervarṣasahasrāvasāne ekaikavālukāpakarṣakrameṇa sarvarāśyapakarṣasammitakāle brahmaloke nivāsasiddhyarthaṃ, yavaiścandramaṇḍalaparyantaṃ kṛtarāśervarṣasahasrāvasāne ekaikayavāpakarṣakrameṇa sarvarāśyapakarṣasammitakāle brahmaloke nivāsasiddhyarthaṃ, tilaiḥ sūryamaṇḍalaparyantaṃ kṛtarāśervarṣasahasrāvasāne ekaikatilāpakarṣakrameṇa sarvarāśyapakarṣasammitakāle brahmaloke nivāsasiddhyarthaṃ, kṛtagolomabhiḥ saptarṣimaṇḍalaparyantaṃ kṛtarāśervarṣasahasrāvasāne ekaikalomāpakarṣakrameṇa sarvarāśyapakarṣasammitakāle brahmaloke nivāsasiddhyarthaṃ, śatagavyūtigaṇagaṇānāṃ triguṇīkṛtāgniṣṭomātirātrāśvamedhaśataphalasiddhyarthaṃ, āṅgirasabārhaspatyabhāradvājetitryārṣeyapravarānvitabhāradvājagotrotpannasya yajñaśarmaṇo mama kulotpannānāṃ sarveṣāmatītapitṝṇāṃ mayā saha daśapūrveṣāṃ daśāpareṣāṃ madvaṃśyānāṃ narakāduttīrya niratiśayānandabrahmalokāvāptyādi kanyādānakalpoktaphalāvāptaye anenaiva vareṇa asyāṃ kanyāyāmutpādayiṣyamāṇasantatyā dvādaśā'varān dvādaśaparān puruṣān pavitrīkartumātmanaśca śrīlakṣmīnārāyaṇaprītaye brāhmavivāhavidhinā yathāsambhavaṃ sālaṅkṛtakanyādānamahaṃ kariṣye' iti darbhākṣatajalahastaḥ saṅkalpya 'tadaṅgatvena vadhūvarapūjāṃ kariṣye' iti saṅkalpya, atha dātā payasā ghṛtenā'dbhiriti pratyekaṃ tayoḥ pādau
50.65-2.2
prakṣālayati || 'oṃ a̱smin rāṣṭre śriya̱māvai̍śayā̱myatau de̱vīḥ prati̍paśyā̱myarpaḥ || da̱kṣiṇaṃ pā̱damava̍neni̱je'smi̍n rāṣṭre i̍ndri̱yaṃ da̍dhāmi || sa̱vyaṃ pā̱dama̱va̍neni̱je'smi̍n rāṣṭre i̍ndri̱yaṃ vardha̍yāmi || pū̱rvama̱nya̱mapa̍rama̱nyaṃ pādā̱vava̍neni̱je || de̱vā rā̱ṣṭrasya̍ gu̱ptyā arma̍ya̱syāva̍ruddhyai || ārṣaḥ pādā̱vane̍janīrdviṣanta̍ṃ nirda̍hantu me' iti tayoḥ pādau prakṣālya, apa ācamayya, gandhamālyādikaṃ sarvaṃ 'śrīlakṣmīnārāyaṇasvarūpāya namaḥ' iti datvā, taijasapātre gavyakṣīraṃ ghṛtaṃ ca nikṣipya, prakṣālitataṇḍulān pātrāntare nidhāya, atha varaḥ prakṣālitapāṇiḥ prakṣālitavadhvañjalau taijasapātrasthaṃ sājyakṣīraṃ svahastadvayamadhyamānāmikābhyāṃ dvirupastīrya, dvivāraṃ taṇḍulānopya dvirabhighārayati, atha dātā varāñjalimapyevameva pūrayati, atha taṇḍulapūrṇakanyāñjalau suvarṇaṃ nidhāya, tadañjaliṃ varāñjalyupari nidhāya, pūrvamarcitakalaśamiḍādevahūrityādāya tiṣṭhannopaviśya vā svadakṣiṇasthitabhāryāhaste pradāya 'kanyāṃ kanaka sampannāṃ sarvābharaṇabhūṣitām || dāsyāmi viṣṇave tubhyaṃ brahmalokajigīṣayā || viśvambharāḥ sarvabhūtāḥ sākṣiṇaḥ sarvadevatāḥ || imāṃ kanyāṃ pradāsyāmi pitṝṇāṃ tāraṇāya ca || śrīrūpaiṣā mayā dattā tubhyaṃ śrībhararūpiṇe || oṃ navo̍ navo bhavati̱ jāya̍mā̱no'hnā̍ṃ ke̱turu̱ṣasā̍me̱tyagra̍m || bhā̱gaṃ de̱vebhyo̱ vida̍dhātyāya̱npraca̱ndramā̍stirati dī̱rghamāyu̍ḥ' ityuktvā, tadañjalyoradhaḥ kāṃsyapātraṃ nidhāya,
50.65-2.3
tadañjalau bhāryāhastasthakalaśamādāya, tena jalena dhārāmanavacchinnāṃ kṣipan vadet, yathā kāṃsyapātre jalaṃ patet 'oṃ puṇyāhaṃ dīrghamāyurastu, śivā āpaḥ santu, saumanasyamastu, akṣataṃ cāriṣṭaṃ cāstu, sahiraṇyaṃ kanyā tārayatu, svastidakṣiṇāḥ pāntu, bahudeyaṃ cāstu, puṇyaṃ vardhatāṃ, śāntirastu, puṣṭirastu, tuṣṭirastu, vṛddhirastu, avighnamastu, āyuṣyamastu, ārogyamastu, śivaṃ karmāstu, karmasiddhiirastu, iṣṭasampadastu, puṇyāhaṃ bhavanto bruvantu, svasti bhavanto bruvantu, ṛddhiṃ bhavanto bruvantu, śrīrastviti bhavanto bruvantu || āṅgirasabārhaspatyabhāradvājetitryārṣeyapravarānvitabhāradvājagotrotpannaḥ keśavaśarmā'haṃ mama kulotpannānāṃ sarveṣāmatītapitṝṇāṃ niratiśayabrahmalokāvāptyādikanyādānakalpoktaphalāvāptaye, anenaiva vareṇa asyāṃ kanyāyāṃ utpādayiṣyamāṇasantatyā dvādaśāvarān dvādaśaparān pavitrīkartumātmanaśca śrīlakṣmīnārāyaṇaprītaye, kāśyapāvatsāranaidhruvetitryārṣeyapravarānvitakāśyapagotrodbhūvāya amukaśarmaṇaḥ prapautrāya amukaśarmaṇaḥ pautrāya amukaśarmaṇaḥ putrāya amukaśarmaṇe varāya, āṅgirasabārhaspatyabhāradvājetitryārṣeyapravarānvitabhāradvājagotrodbhūvāṃ amukaśarmaṇaḥ prapautrīṃ amukaśarmaṇaḥ pautrīṃ amukaśarmaṇaḥ putrīṃ amukanāmnīṃ kanyāṃ varārthinīṃ śrīrūpāṃ prajāpatidaivatyāṃ prajāsahatvakarmabhyaḥ prajotpādanārthaṃ tubhyamahaṃ, sampradade śriyai na mama” || evamekavāraṃ trivāraṃ vā datvā “kanyāṃ pratigṛhṇātu bhavān” iti varahaste sakuśākṣatajalaṃ kṣipet || varaḥ ‘oṃ svasti’ iti vadet || atha vadhūvarayorañjalisthānakṣatān vadhūvastraprānte badhvā,
50.65-2.4
tadavaśiṣṭānakṣatānanyonyaṃ śirasi vikirataḥ |) tato varaḥ kanyāyā dakṣiṇaskandhamabhimṛśya brūyāt ‘oṃ de̱vasya̍ tvā... hastā̍bhyāṃ prati̍gṛhṇāmi rājñā̍ tvā̱ varu̍ṇo nayatu devi̱ dakṣi̍ṇe prajāpa̍taye ka̱nyām || tayā̍'mṛ̱tatva̍maśyām || vayo̍ dā̱tre || mayo̱ mahya̍mastu pratigrahī̱tre || ka idaṃ kasmā̍ adāt || kāma̱ḥ kāmā̍ya || kāmo̍ dā̱tā || kāma̍ḥ pratigrahī̱tā || kāma̍samu̱dramāvi̍śa || kāme̍na̱ tvā prati̍gṛhṇāmi || kāmai̱tatte̍ e̱ṣā te̍ kāma̱dakṣi̍ṇā || uttā̱nastvā̍'ṅgira̱saḥ prati̍gṛhṇātu || dharmaprajāsampattyarthaṃ kanyāṃ pratigṛhṇāmi” || tato dātā “gaurīṃ kanyāmimāṃ vipra yathāśaktivibhūṣitām || gotrāya śarmaṇe tubhyaṃ dattāṃ vipra samāśraya || kanye mamāgrato bhūyāḥ kanye me devi pṛṣṭhataḥ || kanye me pārśvato bhūyāstvaddānānmokṣamāpnuyām || mama vaṃśakule jātā pālitā vatsarāṣṭakam || tubhyaṃ vipra mayā dattā putrapautrapravardhinī” || yadi nyūnādhikavayaskā tadā ‘pālitā varṣasaptakam’, ‘pālitā navavatsaram’ ityādyūhaḥ kāryaḥ (ādipadena daśasaṅkhyāprabhṛtisaṅkhyā gṛhyante || tāśca triṃśatparyantā yathā— daśa, rudra, ravi, viśva, manu, tithi, nṛpa, rūpa, dhṛti, dhūpa, nakha, kheṭa, khura, lekha, jina, tala, taru, sura, hara, dhara, nala, ityevaṃ ‘nava’ śabdasthāne yojyāḥ) || ‘dharme cārthe ca kāme ca nāticaritavyā tvayeyam’ iti dātā || ‘nāticarāmi’ iti varaḥ || ‘saha dharmaścaryatām’ iti dātā || ‘cariṣyāmi’ iti varaḥ || tataḥ ‘kanyādānasāṅgatāsiddhyarthaṃ yathāśakti hiraṇyaṃ tubhyamahaṃ
50.65-2.5
sampradade’ iti dadyāt || ‘oṃ uttā̱nastvā̍'ṅgira̱saḥ prati̍gṛhṇātu’ iti pratigṛhṇīyāt || evaṃ bhojanapātraṃ jalapātraṃ gāṃ dāsīmityādi yathāśakti dadyāt || atha dātā ‘kṛtasya kanyādānakarmaṇaḥ sāṅgatāsiddhyarthaṃ yathāśakti brāhmaṇān bhojayiṣye’ ityuktvā ‘anena kanyādānakarmaṇā śrīlakṣmīnārāyaṇaḥ prīyatām’ || iti kanyādānam
50.64-2
atha varaḥ svāñjalinā pūrvavat vadhvañjaliṃ kṣīreṇa dvirupastīrya dvivāraṃ taṇḍulānopya dvirabhighārayati
tato dātā varāñjaliṃ dvirupastīrya dvivāraṃ taṇḍulānopya abhighārya tadañjalau suvarṇaṃ nidhāya kanyāñjalyupari varāñjaliṃ nidhāya dvitīyaṃ kalaśajaladhārāṃ siñcan vadet || ‘oṃ śāntirastu || puṣṭirastu || tuṣṭirastu || vṛddhirastu || avighnamastu || āyuṣyamastu || ārogyamastu
oṃ pra̱jāpa̍tiḥ striyāṃ yaśa̍ḥ || mu̱ṣkayorada̍dhātsarpam || kāma̍sya̱ tṛpti̍māna̱ndam || tasyā̍me bhā̱jaye̱ha māṃ || moda̍ḥ pra̱moda̍ ā̱nanda̍ḥ
mu̱ṣkayo̱rnihi̍taḥ sa̱rpaḥ || su̱tveva̱ kāma̍sya tṛpyāṇi || dakṣi̍ṇānāṃ pratigra̱he || mana̍saści̱ttamākū̍tim || vāca̍ḥ sa̱tyama̍śīmahi || pa̱śūnāṃrūpamayeya || yaśaḥ śrīḥ śra̍yatā̱ṃ mayi̍ || yathā̱hama̱syā a̍tṛ̱paśvi̱yai pumāṃn̍ || yathā̱ strī tṛpya̍ti pu̱m̐si̱ priye̱ priyā̍ || e̱vaṃ bharga̍sya tṛpyāṇi̱
ya̱jñasya̱ kāmyai̱ḥ priya̍ḥ || da̱dāmītya̱gnivai̍dati || tatheti̍ vā̱yurā̍ha̱ tat || ha̱nteti̍ sa̱tyaṃ ca̱ndramā̍ḥ || ā̱di̱tyaḥ sa̱tyamomiti̍ || āpa̱statsa̱tyamā̍bhara̱n || yaśo̍ ya̱jñasya̱ dakṣi̍ṇām || pra̱jā me̱ kāma̱ḥ samṛ̍ddhyatām' iti varāñjalisthataṇḍulān vadhūśirasyāvapet || vadhvapi tathaiva
varaśirasyāvapet || punaḥ pūrvavatpūrayitvā pūrvavatkalaśodakadhārāṃ siñcan śāntirastvityādisaptakamuktvā, prajāpatistriyāmityanuvākānte paśavo
me kāmaḥ samṛddhyatāṃ iti vadhūpūrvakamakṣatān śirasi prakīrya || evameva tṛtīyaparyāye kalaśodakadhārāṃ siñcan śāntirastvityādisaptakamuktvā,
prajāpatirityanuvākānte yajño me kāmaḥ samṛddhyatāṃ iti varapūrvakam || caturthaparyāye pūrvavatpūrayitvā tūṣṇīṃ kalaśajaladhārāmabhiṣicya, tūṣṇīmeva
sarvo me kāmaḥ samṛddhyatāṃ iti vadhūpūrvakaṃ śirasi vikṣiret || ityakṣatāropaṇam
50.65-3
atha kaṇṭhasūtraṃ svarṇādikaṃ sūtre protya,
gandhapuṣpādibhirabhyarcya varo vadhūkaṇṭhe badhnāti || 'māṅgalyatantunānena mama jīvanahetunā || kaṇṭhe badhnāmi subhage tvaṃ jīva śaradaṃ śataṃ'
iti badhvā
50.64-3
tato guḍajīrakākṣataharidrākhaṇḍapañcapūgīphalāni ca pīṭhādau nidhāya varaḥ 'mama vivāhavratasya nirvighnatāsiddhayarthaṃ gaṇapatipūjāṃ kariṣye' iti saṅkalpya, gaṇānāntveti ṣoḍaśopacārān kṛtvā, pṛthakpṛthagvadhūvarayoruttarīyavastraprānte badhvā, vratasamāptiparyantaṃ
na visṛjet || 'oṃ nīla̱lohi̍te bha̍vataḥ kṛ̱tyāsa̱ktirvya̍jyate || edha̍nte'syā jñātaya̱ḥ pati̍rbandheṣu̍ badhyate' iti vadhūvarayorvastraprāntau mitho
badhvā
50.65-4
athaināṃ varo dakṣiṇe haste gṛhṇāti ‘mitro'si’ iti || strīṇāmupanayanaṃ pāṇigrahākhyaḥ saṃskāraḥ || uktañca
‘pāṇigraho vidhiḥ strīṇāmaupanāyanikaḥ smṛtaḥ’ iti || cintāmaṇau tu “mitro'si gṛhṇāti ca dakṣahastaṃ tāmarpayetāṃ pitarau sulagne’
50.66-2
atha saptapadakramaṇārthaṃ udagapavargān saptataṇḍularāśīn kṛtvā, teṣu vadhū dakṣiṇapādaṃ krameṇa nidhāpayati ‘oṃ eka̍miṣe viṣṇuratvā̱nve̍tu || oṃ dve
ū̱rje viṣṇuratvā̱nve̍tu || oṃ trīṇi̍ vra̱tāya̱ viṣṇuratvā̱nve̍tu || oṃ ca̱tvāri̍ māyobha̱vāya̱ viṣṇuratvā̱nve̍tu || oṃ pañca̍ pa̱śumyo̱ viṣṇuratvā̱nve̍tu
oṃ ṣaḍṭrāyaspoṣāya̱ viṣṇuratvā̱nve̍tu || oṃ sa̱pta sa̱ptabhyo hotrā̍bhyo̱ viṣṇuratvā̱nve̍tu’ iti || saptamaṃ padamupasaṅgṛhya japati ‘oṃ sakhā̍yaḥ
sa̱ptapa̍dā abhūma || sa̱khyaṃ te̍ gameyam || sa̱khyātte̱ mā yoṣa̍m || sa̱khyānme̱ mā yo̍ṣṭhāḥ’ iti || tataḥ pūrvavadupaviśya atha brāhmaṇā
asmaidevāsa ityanuvākaṃ maṅgalasūktaṃ paṭheyuḥ || tato bāndhavā maṅgalavastrāṇi dadyuḥ || suvāsinya ārāktikaṃ kuryuḥ || tataḥ sabhāpūjāṃ
kṛtvā, tāmbūladakṣiṇādibhiḥ santoṣya āśiṣo gṛhītvā, homārthaṃ gacchet
Linked texts (17)
- Baudhāyanaśrautasūtra — Baudhāyana, Sanskrit
- Vaikhānasamantrapraśna — Sanskrit
- Āpastambagṛhyasūtra — Āpastamba, Sanskrit
- Veṅkaṭeśīyaprayogamālā — Veṅkaṭeśa Jyotiṣin, Sanskrit
- Saṃskāradīpaka (Harṣanātha Jhā) — Harṣanātha Jhā, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Vidhānamālā (Nṛsiṃha) — Nṛsiṃha, Sanskrit
- Gṛhyapariśiṣṭa (Śaunaka) — Śaunaka, Sanskrit
- Śaunakakārikā — Śaunaka 1566, Sanskrit
- Muhūrtaprakāśa (Caturthīlālaśarman) — Caturthīlālaśarman, Sanskrit
- Daśanirṇaya — Veṅkaṭanātha Vaidikasārvabhauma, Sanskrit
- Saṃskāramālā — Sanskrit
- Saṃskāraratnamālā (Gopīnātha Dīkṣita Oka) — Gopīnātha Dīkṣita Oka 1700, Sanskrit
- Ekāgnikāṇḍa or Mantrapraśna or Mantrapāṭha — Sanskrit
- Yajurvedamantrapāṭha — Sanskrit