Subodhinipaddhati 43.1
Subodhinīpaddhati 43.1
- Language
- Sanskrit
43.1.1
atha brahmacārī tūṣṇīmādityamupasthāyāgniṃ pradakṣiṇīkṛtyāgneḥ
paścātprāṅmukha upaviśya, bhikṣāpātramādāya, ādau mātaraṃ “bhavati
bhikṣāṃ dehīti” athavā mātuḥ svasāraṃ svabhaginīmapratyākhyāyinīmanyāśca yācitvā, labdhaṃ bhaikṣaṃ ‘bho’ ityācāryāya nivedayet
tata ‘idaṃ tvaṃ gṛhāṇe’tyācāryeṇa dattaṃ tadbhaikṣaṃ śuci sthāne bhojanārthaṃ
sthāpayet | tatra ācāryo vyāhṛticatuṣṭayahomādi tantraṃ samāpayet
tataḥ kulaparamparāsamāgatāya ṛtvije'nyasmai guṇavate vā upanayanakarmāṅgabhūtāṃ dakṣiṇāṃ dadyāt | dakṣiṇāṃ sakuśodakāmādāya, māsādikamullikhya “mamāsya sutasya upanayanakarmasāṅgatāsiddhyarthaṃ goniṣkrayadravyaṃ idamāgreyaṃ amukagotrāyetyādyuccārya tubhyamahaṃ sampradade” ityuktvā gāṃ dadyāt | brahmaṇe pūrṇapātraṃ datvā, vāmadevyaṃ
gāyet | ityupanayanaprayogaḥ
atha samidādhānaprayogaḥ
atha brahmacārī tiṣṭhanneva dinaśeṣaṃ nītvā, snātvā, pūrvoktavidhinā śikṣāmitāṃ sāyaṃsandhyāṃ kṛtvā'stamite savitari saṃmārjanādisaṃskṛte sthaṇḍile'gniṃ pratiṣṭhāpya, kuśapāṇiragneruttarata ācānto'gneḥ paścātprāṅmukha upaviśya, prāṇanāyamya, deśakālau
saṅkīrtya ‘samidādhānamahaṃ kariṣye’ iti saṅkalpaṃ kṛtvā, yathāvidhinā bhujapapasekaparyukṣaṇādīnvidhāyotthāya, prādeśamitāṃ samidhamagnau tūṣṇīṃ hutvā, dvitīyāṃ mantreṇa juhuyāt | agnaye samidhamāhārṣamiti prajāpatiryajuragniḥ samiddhome viniyogaḥ
oṃ agnaye samidhamāhārṣaṃ bṛhate jātavedase | yathā tvamagne samidhā samidhyasyevamahamāyuṣā medhayā varcasā prajayā paśubhirbrahmavarcasena dhanenānnādyena samedhiṣīya svāhā | idamagnaye na mameti tyāgaḥ
43.1.2
tatastūṣṇīṃ tṛtīyāmagnau hutvā, upaviśya, anuparyukṣaṇamapasekānvidhāyāgniṃ pradakṣiṇīkṛtya, camasaṃ ninīya, punarāpūryya, vāmadevyaṃ gītvā'gniṃ praṇamet | "amukagotraḥ amukaśarmmāhaṃ bho agne
bhavantamabhivādayāmi" ityabhivādayet | evamagniṃ praṇamya, evameva
gotrādyuccāryya, hastābhyāṃ svakarṇau spṛṣṭvā, ( dakṣiṇahastena dakṣiṇaṃ,
vāmena vāmam ) guroścaraṇau spṛśet | tatastena "āyuṣmān bhava
saumya devadatta3" ityāśīrvādādeyaḥ | tato'nyānapi yathājyeṣṭhamabhivādayet | iti samidādhānaprayogaḥ
atha prātaḥ samutthāya, śaucācamana-dantakāṣṭha-snāna-sandhyāvandanāni vidhāya, yathoktavidhinā prātarhomaṃ kṛtvā, pitṛmātṛstanyadhātrī -mātāmaha--pitāmahānādāttrubhayatrātrācāryopanetṛmantravidyopadeṣṭṛntatpatnīśca pādopasaṅgrahaṇapūrvakamabhivādayet | itarānnamaskuryyāt | brahmayajñasiddhyarthaṃ akṛtavedārambheṇa brahmacāriṇā gāyatrījapaḥ kāryyaḥ | āgneyādiparvvaśravaṇānantaraṃ yāvadadhītaṃ tāvadeva
ādita ārabhya yathāśaktyā svayaṃ paṭhanīyaṃ brahmayajñārtham | tato
madhyāhnasandhyāṃ kṛtvā, devarṣipitṝnsantarpya, gaṇeśādityarudrādīnpūjayet | pūrvvoktaniyamān pratipālayet | iti brahmacāridharmmāḥ
atha atikrāntānāṃ jātakamrmādikamrmaṇāṃ
tantreṇānuṣṭhānaprayogaḥ
43.1.3
tatra nāndīśrāddhe “mamāsya sutasya jātakamrmādyannaprāśanāntakamrmaṇaprārambhāṅganāndīśrāddhaṃ” ityannaprāśanāntatantre | no ceccūḍākaraṇāntamupanayanāntakarmagaṇaprārambhāṅgamivi| evaṃ nāndīśrāddhaṃ vidhāya, mukhyakarmaṇi vihitamagniṃ pratiṣṭhāpya, carūdharmeṇa pātrāṇyāsādya, samprokṣya, deśakālau saṅkīrttya "asya kumārasya garbhāāmbupānajanitasakaladoṣanibarhaṇāyurmmedhābhivṛddhi-baḍāgiddhimātṛgarbhamalaprāśanaśuddhyannādyabrahmavarcasatejaindriyāyurlakṣaṇaphalasiddhivījagarbhasamudbhavainonibarhaṇāya jātakamrmādyannaprāśanāntāni karmmāṇyahaṃ kariṣye"
iti saṅkalpya, carudharmeṇa prāṇāya tvetyādi carornirvāpādi pātrasammārgāntaṃ kṛtvā, ājyabhāgau juhuyāt | tato jātakarmaṇo mukhyakālātikramadoṣaparihārārthaṃ vyāhṛticatuṣṭayaṃ juhuyāt | “jātakarmaṇo mukhyakālātikramadoṣaparihārārtha prāyaścittahomamahaṃ kariṣye”
iti saṅkalpya, vyāhṛticatuṣṭayaṃ hutvā, vrīhiyavau peṣayitvetyādi
ghṛtaprāśanāntaṃ vidhāya, candradarśanakarmaṇo mukhyakālātikramajanyaṃ
prāyaścittaṃ hutvā, yathāvidhinā kumāramātrā dattaṃ kumāraṃ gṛhītvā,
yatte susīmetyādimantraiścandramasamupasthāya, kumāraṃ jananyai datvā'pāmañjaliṃ pūrayitvā, yadadaścandramiti mantrānte'ñjalimutsṛjya, tūṣṇīṃ
añjalidvayamutsṛjet | yadyannaprāśanena saha jātakadīni kriyante
tadā punarmantreṇaikamañjaliṃ dvistūṣṇīmevaṃ atikrāntamāsasaṃkhyayā trīṃstrīnañjalīn prakṣipet | evaṃ ca sati aṣṭādaśa añjalayaḥ | nātra
nāmakaraṇāṅgahomaḥ | saṃvatsare atīte'pi tasya kālakathanāt
tato'nnaprāśanāṅgavihitadevīṃvācamityādimantradvayenāhutiṃ hutvā,
43.1.4
prāṇenānnamaśīyetyādimantraiḥ pradhānahomaṃ nirvarttya, tantrasamāpanādi
kuryāt | cūḍākaraṇamātantreṇa yadi kriyante tadā ṣaṭtriṃśadañjalayaḥ | tato'nnaprāśanāṅgahomaḥ | tataḥ prāśanam | tato nāmakaraṇakarmaṇo mukhyakālātikramaprāyaścittahomaḥ | tata'stadaṅgahomaḥ
nāmakathanam | tato janmadinādikṛtyasya saprāyaścitto homaḥ
tataḥ cūḍākaraṇāṅgaṃ vyāhṛticatuṣṭayaṃ hutvā, cūḍāsaṃskāraḥ | tatastantrasamāptiḥ | evamupanayanena saha cetpratikarma prāyaścittaṃ hutvā,
krameṇa sarvāṇi karttavyāni | ityatikrāntānāṃ jātakadīkarmaṇāṃ
prayogaḥ
atha vedavratānāṃ prayogaḥ
tatra vrateṣu prathamaṃ sāvitram | tasminprathamadivasatraye kṣāralavaṇavarjitānnāśanam | niyamāḥ prāguktā eva mekhalādhāraṇādayaḥ
tato vratacaryāyāmabhilaṣitāṣṭavarṣādisamāptau sāvitraṃ caruṃ kuryāt
tatrādau vṛddhiśrāddham | "sāvitracarvaṅgaṃ nāndīśrāddhaṃ" iti saṅkalpaḥ
tataścarudharmeṇāsādanādi sarvaṃ prākṛtam | "savitre tvā juṣṭaṃ nirvapāmīti" nirvapaḥ | tataḥ kaṇḍanādi caruśrapaṇāntam | paristaraṇājyabhāgānte "savitre svāheti" pradhānāhutiḥ | tato'gne vratapatetyādi pañcājyāhutayaḥ | tatraivaṃ ūhaḥoṃ agne vratapate vratamacārrṣaṃ sāvitramiṣṭakālikaṃ tatte prabravīmi tadaśakaṃ tenārātsamidamahamamṛtātasatyamupaigāṃ svāhā | evamanyatrāpi | tato vyāhṛticatuṣṭayaṃ hutvā, sviṣṭakṛddhomādi tantraṃ
samāpya, varamācāryāya, pūrṇapātraṃ brahmaṇe dakṣiṇāṃ dadyāt | sāvitravratasamāptyarvāk saṃvatsaraṃ ṣaṇmāsaṃ vā vapanaṃ na kāryam | iti
sāvitravratam
43.1.5
tatrādau keśāntakaraṇam | tatra vṛddhiśrāddhamādau kṛtvā, cūḍākaraṇavatsarvaṃ kāryam | "godānavratāṅgaṃ vṛddhiśrāddhamahaṃ kariṣye"
iti saṅkalpaḥ | nātra vrīhyādīnāmāsādanaṃ, kusarasya ca | vṛddhiśrāddhānantaraṃ pūrvadhṛtamauñjīdaṇḍājinānāṃ tyāgaḥ | āyamagādityādimantrapaṭhanaṃ, cūḍāsaṃskāraśca brahmacāriṇā svayaṃ karttavyam | ājyatantreṇāsādanādi vyāhṛticatuṣṭayahomāntaṃ kṛtvā, āyamagādityādivapanakāle sarvāṅgaromnāṃ vāpanam | nāpitāya ajāniṣkrayo deyaḥ | ācāryāya gomithunaṃ dakṣiṇā | brahmaṇe pūrṇapātram | iti keśāntakaraṇam
tatra upanayanavatsarvam | nātrāhatavastrālaṅkārādi | kṛtalakṣaṇe
sthaṇḍile sūryanāmānamagniṃ pratiṣṭhāpya, āsādanādi pūrvavat
vairūpākṣāntaṃ kṛtvā, pūrvadhṛtamupavītaṃ tyaktvā'nyaṃ mantreṇa dhārayet
tato vyāhṛticatuṣṭayaṃ hutvā'gne vratapate vratamityādibhiḥ pañcājyāhutayaḥ | tatra ūho yathā "agne vratapate godānaṃ sāṃvatsarikaṃ
tatte prabravīmītyādi" pūrvavat | tataḥ pūrvavadāgantrāsetyādi mekhalābandhanāntam| nātra sāvitryupadeśaḥ, kṛtatvāt | daṇḍaṃ pradāya, niyamaśrāvaṇaṃ pūrvavat | tatastantrasamāptiḥ | saṃvatsarānte āgneyaindrapāvamānaparvaṇāṃ śrāvaṇam | tadante aindraścaruḥ | tatra "indrāya tvā
juṣṭaṃ nirvapāmīti" nirvapaḥ | ājyabhāgau hutvā, ṛcaṃ sāma
yajāmahetyetayā, sadasaspatimadbhutamityanayā vā mantradvayena vā
carorāhutiṃ hutvā, idamindrāya na mameti tyāgaṃ vidhāya "agne vratapate" ityādi pañcājyāhutīrjuhuyāt| ācāryāya ajaṃ, meṣaṃ, gāñca
parvadakṣiṇāṃ dattvā, brahmaṇe pūrṇapātraṃ dadyāt | iti godānika
vrataprayogaḥ
43.1.6
atha vrātikavrataprayogaḥ
tatra "vrātikavratāṅgaṃ nāndīśrāddhamahaṃ kariṣye" iti saṅkalpaḥ
pūrvavadupanayanam | "vrataṃ vrātikaṃ sāṃvatsarikaṃ cariṣyāmīti" ūhavadbhiḥ pañcājyāhutayaḥ | samānamanyat | sarvavrateṣu sāyamprātaḥ
snānam | pūrvavratāntaśrutānāmāgneyādiparvaṇāṃ upākarmāhamārabhya,
nāndīśrāddhapūrvakamadhyayanam | saṃvatsarānte araṇyageyagānasyādhyāyapañcakasya ājyadohādisāmatrayavarjitasya śrāvaṇam | tadante aindraścaruḥ pūrvavat | ādhānahomānte "vrātikaṃ vratamacārṣaṃ" mityūhavadbhirhomaḥ | tadante varadānamācāryāya | brahmaṇe pūrṇapātram | iti
vrātikavrataprayogaḥ
athādityavrataprayogaḥ
"ādityavratāṅgaṃ nāndīśrāddhaṃ" iti saṅkalpe ! pūrvavadupanayanam | tatra "vratamādityaṃ sāṃvatsarikaṃ" ityāyūhavadbhiḥ pañcājyāhutayaḥ | mekhalābandhanādi prāgvat | tadanantaramadharīyasyaivekavastrasya
dhāraṇaṃ, na dvitīyasya | adhvānaṃ vrajan brahmacārī chatrādinā ādityaṃ vṛkṣagṛhābhyāmanyatra nāntardadhyāt | gurvājñāṃ vinā jānvorūrddhvaṃ
jalaṃ nāvagāhet | gurvājñayā na doṣaḥ | pūrvavratāntaśrutasyāraṇyakasyottarāyaṇe adhyayanam | saṃvatsarānte mahānāmnīvyatiriktasya
śukriyasya śrāvaṇam | tadante aindrabarhaḥ | pradhānahomānantaraṃ "vratamādityamacāri" nityūhavadbhiḥ pañcājyāhutayaḥ | tadante varamācāryāya, brahmaṇe pūrṇapātraṃ dakṣiṇā | ityādityavratam
atha mahānāmnīvrataprayogaḥ
tatra "mahānāmnīvratāṅgaṃ vṛddhiśrāddhamiti" saṅkalpe | upanayanaṃ
ca pūrvavat | "vrataṃ cariṣyāmīti, mahānāmnikaṃ dvādaśavārṣika"mityūhavadbhiḥ pañcājyāhutayaḥ | upanayanānantaraṃ trikālasnānam
43.1.7
prātaḥ snānānantaraṃ prātarhomaṃ kṛtvā, punaḥ snātvā, bhojanaṃ kāryam | sāyaṃ snātvā, sāyaṃhāmādarvāgbhojanaṃ na kāryam | kṛṣṇavastrādiniyamānāṃ pakṣikopadeśātte noktāḥ | bahirnirgamanānantaraṃ
deve varṣati ācchāditadeśaṃ na gacchet | prathamavṛṣṭyārambhe "āpaḥ
śakkaryya" iti vadet | prathamavidyotane "evaṃrūpāḥ khalu śakaryo bhavantīti" vadet | prathamameva garjantaṃ brūyātṣadṛṇyā mahānghoṣaḥ| asnātvā nadīṃ nātikrāmet | nāvaṃ nārohet | prāṇasaṃśaye snātvā,
nāvamāruhya, nadyāḥ paravāre avāruhya snāyāt| tata uktakālavikalpānāmanyatamapakṣasvīkṛtakālasyānte mahānāmnīḥ śrāvayet | tatra
viśeṣaḥ | araṇye gatvā, kaṃsapātraṃ jalenapūrya, vrīhiśālimudgagodhūmasarṣapattilayavāṃstatra nikṣipya, tāsvapsu hastau kṛtvā, ahatena
vāsasā ācāryyastasya akṣṇoḥ pariveṣṭanaṃ kuryāt | tato mahānāmnīḥ śrāvayet | evamapsu kṛtahastaḥ kṛtamaunaḥ pariveṣṭitanetro'
raṇye trirātramupavaset | athavā sūryyāstamanaṃ yāvadaraṇye tiṣṭhet
rātrau grāme vaset
tatastrirātrānantaraṃ araṇye gatvā, ācāryaḥ kṛtalakṣaṇe sthaṇḍile'gnimupasamādhāyājyatantreṇa sruvasaṃmārgāntaṃ vidhāya, vyāhṛtitrayaṃ
hutvā, netraveṣṭanaṃ dūrīkṛtya hastāvṛtsṛjya, krameṇa āgneyājyamādityabrahmāṇamanaḍvāhamannaṃ, jalaṃ, dadhi ca svarabhivyakhyañjyotirabhivyakhyamiti mantreṇa triravekṣayet | tato vyāhṛtihomādi tantraṃ
samāpya, vāmadevyaṃ gītvā, gurumabhivādayedayamasya vāgvisargakālaḥ
tata aindraścaruḥ | tadante ācāryāya vṛṣabhakaṃsapātrayoranyataramahṛtaṃ
vastraṃ, varaśca dakṣiṇā | araṇyādāgatya, saśiṣyamācārya bhojayet
43.1.8
iti mahānāmnīvrataprayogaḥ
athaupaniṣadavrataprayogaḥ
tatra vṛddhiśrāddhaṃ vidhāya, pūrvavadupanayanam | “upaniṣadvrataṃ
sāṃvatsarikaṃ cariṣyāmīti” ūhaḥ| pañcāhutiṣu saṃvatsaraṃ yāvaduktaniyamadhāraṇam | saṃvatsarānte rahasyabrāhmaṇaṃ śrāvayet | tadante
aindraścaruḥ | godānamācāryāya, pūrṇapātraṃ brahmaṇe | ityupaniṣadvratam
atha jyeṣṭhasāmavrataprayogaḥ
tatra vṛddhiśrāddhapūrvakamupanayanādyuktavat | “vrataṃ jyeṣṭhasāmikaṃ
sāṃvatsarikaṃ cariṣyāmīti” homamantreṣūhaḥ | tataḥ saṃvatsarānte
mahānāmnikavadaraṇyeṣūpoṣitāyāpsu kṛtahastāya veṣṭitākṣāyājyadohāni sāmāni śrāvayet | tataaindraścaruḥ | varamācāryāya | pūrṇapātraṃ brahmaṇe | atra niyamaviśeṣāṃ nirṇaye draṣṭavyaḥ | iti jyeṣṭhasāmavrataprayogaḥ
atha bhautikavrataprayogaḥ
tatropanayanādi pūrvavat | tato rudrasaṃhitādīnāṃ śrāvaṇapūrvakamadhyāpanam | evaṃ sāṅgaṃ vedamadhītyānte aindraṃ caruṃ pūrvavannirupya
hutvā ca gurave dakṣiṇāṃ datvā snāyāt | imāni godānādīni
vratāni nāstikyādādhunikairnānuṣṭhīyante | ataḥ prayojanābhāvādviviṣya viśeṣato noktāni | iti bhautikavrataprayogaḥ
atha samāvarttanaprayogaḥ
samāvarttanaṃ snānam | tat vratāni, vedaṃ, vratavedau vā samāpya,
dakṣiṇāṃ gurusamīpe ānīya, guroścaraṇayugaṃ spṛṣṭvā, svaśironighṛṣṭagurucaraṇakamalastāṃ dakṣiṇāṃ gurave nivedayet | tato guruṇā bahu
śubhāśaṃsanapuraḥsaraṃ dattāśiṣaḥ kṛtāñjaliḥ pragatakandharaḥ pratigṛhya,
“ahaṃ snāsye” ityanujñāṃ prārthya, guruṇā “snāhi” ityanujñāto
vivāhaprakaraṇoktapraśastalakṣaṇavatīṃ kanyāṃ vivāhārtha samprārthya,
vācā labdhakanyaḥ snāyāt
43.1.9
tataḥ pitrā “āplavanāṅgaṃ nāndīśrāddhamahaṃ kariṣya” iti
saṅkalpya, mātṛpūjāpūrvakaṃ nāndīśrāddhaṃ karttavyam | tato gurugṛhasyottarasyāṃ pūrvasyāṃ vā diśi kaṭādinā sarvato veṣṭitasthāne pūrvāgradarbheṣu
uttarābhimukhopaviṣṭasyācāryasya sannidhāvuttarāgreṣu darbheṣu pūrvābhimukho brahmacāryyapaviśet | tato vrīhi-śāli-mudga-godhūma-sarṣapatila-yavarūpābhiḥ sarvauṣadhibhirmiśritaṃ jalaṃ tridhāpoṣṇaṃ kṛtvā,
candanakarpūrādigandhāṃstatra nikṣipya, brahmacārī svamañjaliṃ tena
jalena pūrayitvā, mantreṇa bhūmau prakṣipet | ye apsvantaragnaya iti
prajāpatiryajurāgniḥ, yadapāṃ ghoramityasya prajāpatiryajurāgniḥ samāvarttane viniyogaḥ
oṃ ye apsvantaragnayaḥ praviṣṭā gohya upagohyo mayūko manohāḥ
khalo virūjastanudūṣirindriyahā ati tānsṛjāmi
punastata evaṃ paramudakāñjalimādāya,
oṃ yadapāṃ ghoraṃ yadapāṃ krūraṃ yadapāmaśāntamati tatsṛjāmi
ityetāvatā mantreṇa bhūmau prakṣipet | punarapi tata evodakāñjalimādāya, yo rocaneti prajāpatiryajurāpaḥ abhiṣeke viniyogaḥ
oṃ yorocanastamiha gṛhṇāmi tenāhaṃ māmabhiṣiñcāmi
punastathaivodakāñjalimādāya—
yaśasa iti prajāpatiryajurāpaḥ abhiṣeke viniyogaḥ
oṃ yaśase tejase brahmavarcasāya balāyendriyāya vīryāyānnādyāya rāyaspoṣāya tviṣyā apacityai
iti śiro'bhiṣiñcet | punarañjalimāpūryya, yena śriyamiti
prajāpatirmahāpaṅktiraśvinau abhiṣeke viniyogaḥ
oṃ yena śriyamakṛṇutaṃ yenāpāmṛśatam̐ surām
yenākṣānabhyaṣiñcataṃ yenemāṃ pṛthivīṃ mahīm
yadvāṃ tadaśvinā yaśastena māmabhiṣiñcatam
43.1.10
ityanena mūrddhanyabhiṣiñcya, punarādāya tūṣṇīṃ śiro'bhiṣiñcet | tata utthāyādityamupatiṣṭhenmantraiḥ kṛtāñjaliḥ | udyan
bhrājetyādicaturṇāṃ prajāpatiryajurādityaḥ upasthāne viniyogaḥ
oṃ udyanbhrājamṛṣṭibhirindro marudbhirasthātsāntapanebhirasthāt
śatasanirasi śatasaniṃ mā kurvātvāviśāmyāmāviśa
Linked texts (2)
- Chāndogyabrāhmaṇa — Sanskrit
- Mantrabrāhmaṇa — Sanskrit