Pramāṇa · Search · About · API

Subodhinipaddhati 47.40

Subodhinīpaddhati 47.40

Language
Sanskrit

Contents

47.40.1

sthālīpākakaraṇāmamarthena haritadūrvāditṛṇapulakaṃ tṛptiparyāptamādāya, eṣā me'ṣṭaketi mantramuktvā, gogrāsaṃ dadyāt | gogrāsadānāsambhavena araṇye gatvā tṛṇakāṣṭhādi chittvā ekatra rāśiṃ kṛtvāmisandhukṣya brūyādeṣā me'ṣṭaketi | ityanukalpaḥ
athānvaṣṭakāprayogaḥ
pauṣakṛṣṇāṣṭamyāṃ māṃsāṣṭakākarmaṇo'nantaraṃ prātarnavamyāmanvaṣṭakyaṃ karttavyam | daśamyāṃ vā | nityatvādāparāhṇikaṃ karma
pūrvadivase bhāṇḍaśuddhyādi śrāddhaprakaraṇoktaṃ kṛtvā, sāyaṅkāle
dvau vaiśvadevārthaṃ, trīnpitrarthaṃ dvijābhimantrayetpūrvavat | gotranāmānyuccāryya "śvo'nvaṣṭakyaśrāddhe daive kṣaṇaḥ kriyatām | pitrye kṣaṇaḥ
kriyatām" iti viśeṣaḥ | niyamaśrāvaṇādi pūrvavat | prātarhomānantaraṃ agnyāgārāddāgneyyāṃ diśyāyāmavistarābhyāṃ catuḥprakramamānamaparimitamānaṃ vā, caturasraṃ dikkoṇaṃ paścātpaścimakoṇadvāraṃ
kaṭādibhirācchāditaṃ gṛhaṃ kārayetsvayaṃ vā kuryāt | tata āvasathyāgnerekadeśamuddhṛtya, mahānase kṛtvā, nityabrāhmaṇabhojanārthaṃ anyārthañca paktvā, tāvadevoddhṛtyāvasathye prakṣipya vaiśvadevaṃ nityavat
kuryāt | tato'parāhne parivṛtasyottarāddhe aratnimātraṃ caturasraṃ vidikkoṇaṃ sthaṇḍilaṃ kṛtvā, śārāvādinā sakalamāvasathyāgnimādāya,
parivṛtasyottarāddhe sthaṇḍilasamīpe saṃnyasyopavītinā sthaṇḍile
pañca bhūsaṃskārānvidhāya tamagniṃ sthāpayet | nātra brahmopaveśanam

47.40.2

atha prācīnāvītī āgneyyābhimukha upaviśyāgneḥ paścāddakṣiṇasaṃsthāni pātrāṇyāsādayet | yathā-sahaviḥśūrpodūkhalamusalacarusthālīdvaya-pavitradvaya-śuddhodakapātra-yavodaka mekṣaṇadvaya -sruvājyaśaṅku-paścimakāṣṭhāsana-viśākhalūnadarbhamuṣṭi-sakṛdācchinnadarbhamuṣṭitrayastaraṇārthadarbhapūlaka-kaṃsapātra-samiddvayapiñjūlyeka|vanejanārthaṃ pātratraya-tila-gandhadarvī-piñjūlitraya-sauvīrāñjana-taila-karpūrādimiśracandana-kṣaumadaśāsūtrāṇi
evamāsādya, savyenācamya, prāṇānāyamya, deśakālau saṅkīrtya,
apasavyaṃ kṛtvā "gotrāṇāṃ pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāṃ"ityuktvā "nityavidhirūpamanvaṣṭakyaśrāddhaṃ pārvaṇavidhānena
sthālīpākapūrvakarmahaṃ kariṣye” itthaṃ saṅkalpya, prācīnāvīti āgneyyabhimukha upaviśya, paścādagneranyāśāgraiḥ kuśaiḥ staraṇaṃ kuryāt | tataḥ
kuśoparyulūkhalamusala-kaṃsapātra-haviḥśūrpāṇāmāsādanam | tataḥ
śūrpātkaṃsapātre carudvayaparyāptāṃstaṇḍulānkṛtvā“pitṛbhyastvā juṣṭaṃ nirvapāmīti” pitṛtīrthena sakṛnnirvapet | nātra dvistūṣṇīṃ| tataḥ savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ sakṛtkaṇḍanam | tataḥ śūrpe kṛtvā sakṛdutpavanam| sakṛtphalīkaraṇam | tataḥ sakṛtprakṣālanānte taṇḍulānāṃ bhāgadvayaṃ kṛtvā,
ekaṃ bhāgaṃ sakṛtpavitrāntarhitāyāṃ sthālyāmāvapet | avaśiṣṭaṃ

47.40.3

bhāgamagnerdakṣiṇataḥ saṃsthāpya, payodakena “pitṛbhyastvā juṣṭaṃ prokṣāmīti” pitṛtīrthenottānahastena samprokṣya, pūrvavatparyagnikaraṇaṃ parivājapatiriti | tataḥ pūrvacarordakṣiṇataḥ sadugdhāyāṃ sthālyāṃ sakṛtpavitrāntarhitāyāṃ taṇḍulānāmāvapanam | pṛthagmekṣaṇābhyāṃ sakṛdapradakṣiṇamāloḍanam | krameṇa śṛtābhighāraḥ | dakṣiṇata udvāsanamubhayoḥ krameṇa | na pratyabhidhāraḥ
tata āsāditaṃ śaṅkumādāya karpūṇāṃ khananaṃ kuryāt | taccettham-prādeśāyāmā caturaṅgalavistārā caturaṅgulakhātavatī vāyavyagnidiṅmukhā yavamadhyā tīkṣṇāntā pūrvā | tatastadakṣiṇataḥ
sārddhāṅgalāntare pūrvoktalakṣaṇāṃ madhyamāṃ khanitva, tadakṣiṇatastāvadantare uttamāṃ tathaiva khanet | tataḥ savyaṃ kṛtvottarārddhasthāpitasyāgnerekadeśaṃ śarāvādinā ādāya, karṣūṇāmaprādakṣiṇ‍yena
nītvā, pūrvasyāḥ karṣyāḥ pūrvasyāṃ kutraciccharāvaṃ saṃnyasya,
karṣyāḥ pūrvasyāmeva pañca bhūsaṃskārānvidhāya, śarāvasthamagniṃ
sthāpayet | tatastasyāgneḥ paristaraṇam | āsāditaviśākhalūna
kuśamuṣṭiṃ hastābhyāmādāyāgneḥ paścādāstīrya, dakṣiṇahastasthānkuśānagnerdakṣiṇataḥ prakiraṃstathaiva vāmahastasthānagneruttarataḥ prakirannubhayataḥ prāñcaṃ nītvā, dakṣiṇahastagṛhītāni kuśāgrāṇi vāmahastagṛhītakuśāgropari kuryāt | tato'pasavyaṃ kṛtvā, sakṛdācchinnakuśairbahuleranvāśāgraiḥ khananakrameṇa karṣūṇāṃ madhye staraṇaṃ kuryāt
tataḥ karṣūṇāṃ paścimatò dakṣiṇapravaṇaṃ dakṣiṇāgraiḥ kuśairbahuleḥ svastaramāstīrya, tatpaścimatò yajñiyakāṣṭhāsanaṃ bṛsīsaṃjñamupaveśanārthaṃ

47.40.4

sthāpayet | tataḥ sthālyādīni pātrāṇi putrādirādāya yajamānātpaścimatò nītvā, yajamānakarṣvòrantarārastṛtasvastare āsādayedabhāve svayaṃ savyahastenādāyānupṛṣṭhaṃ dakṣiṇena saṃgṛhya, svastare dakṣiṇasaṃsthānyāsādayet | tāni yathā- carusthālyau, mekṣaṇe, kaṃsapātram, darvī, śuddhodakapātram, samiddvayam, sarpīṃṣīmekāmavanejanārthaṃ
pātratrayam , tilān, gandhapiñjulīstisraḥ, sauvīrāñjanam, tailam
karpūrādimiśritam, gandhaḥ, kṣaumadaśāsūtraṃ ca| tataḥ patnī svastare śilāṃ nidhāya, karpūrādimiśraṃ candanaṃ nighṛṣya, pātrāntare samuddhṛtya,
svastare sthāpayet | tataḥ sauvīrāñjanaṃ śilāyāṃ ghṛṣya, tisro
darbhapiñjūlīmòlamadhyagrapradeśeṣu añjayitvā sthāpayet
tataḥ karṣūṇāṃ dakṣiṇatò dvau daiviko prāṅmukhāvupaveśya, paitṛkāṃstrīnudaṅmukhānupaveśyāsanadānādi arghapātranyubjakaraṇāntaṃ
prakṛtivatkāryam | tataḥ prācīnāvītī karṣūṇāṃ paścimatò dakṣiṇasaṃstha'mavanejanārthaṃ pātratrayaṃ saṃnyasya, śuddhodakapātrāddhastenodakamādāyāsādanakrameṇa pātreṣu tūṣṇīmudakaṃ datvā, śrāddhodakādeva pātrāntare jalamādāya, āsāditāṃstilānudake prakṣipya
“amukagotrāsmatpitaramukaśarmannetatte tilodakaṃ, ye cātratvānuyāṃśca
tvamanu tasmai te svadheti” prathamapātre jalaṃ datvodakaṃ spṛṣṭvā,
pitāmahaprapitāmahayoḥ pātradvaye tattannāmnā jalamāsiñcet
“asmatpitāmahāmukaśarmannasmatprapitāmahāmukaśarmanniti” viśeṣaḥ
tatastathaiva pitrādipātratraye gandhamiśramudakaṃ dadyāt | “etatte

47.40.5

gandhodakamiti” prayoge viśeṣaḥ | pratyāsekaṃ jalasparśaḥ | tataścandanapuṣpādibhirbrāhmaṇān sampūjyārcanasaṅkalpaṃ vidhāya, bhojanārthaṃ
teṣāṃ agratò bhājanāni saṃnyasya, hastaprakṣālanapaṅktivāraṇādi vidhāya, agnaukaraṇaṃ kuryāt | tatra pṛthaṅmekṣaṇābhyāṃ kaṃsapātre carudvayaṃ niḥśeṣamuddhṛtya, tatra ghṛtamāsicya, atipraṇītātapaścimataḥ
saṃsthāpya, purataḥ samidvayaṃ svadakṣiṇe śuddhodakapātraṃ saṃnyasya "agnau kariṣyāmīti" paṅktimukhyaṃ sarvānvā pṛṣṭvā, savyenaiva nyañcakaraṇapratyekaparyukṣaṇasamiddhomādi vidhāya, carudvayaṃ sampiṇḍya, mekṣaṇenādāya svāhākāreṇāgnau hutvā "svāhā somāya pitṛmateti" mantraṃ
samāpayet | idaṃ somāya na mama | tataḥ pūrvavadādāya, tathaiva hutvā,
"svāhāgnaye kavyavāhanāyeti" vaktavyam | idamagnaye kavyavāhanāyeti tyāgaḥ
tataḥ samiddhomātparyukṣaṇaprasekādīnvidhāya, camasaṃ ninīya
punaḥ pūrayet | tato hutaśeṣaṃ pitṛbrāhmaṇabhājaneṣu kiñciddattvā
piṇḍārthamavaśeṣayenna vaiśvadaivikabhājane dadyāt | tato'nnaṃ pariviṣya, annasaṅkalpaṃ vidhāya, savyena pitṛsaṃhitāṃ japtvā'pasavyena
vikiraṃ dattvā, ācamya, pratyapośānaṃ brāhmaṇebhyo dattvā, tṛptipraśnādi vidhāya, apasavyaṃ kṛtvā, savyahastenaikāṃ piñjūlīmādāya, tato dakṣiṇenādāya, savyenānvārabhya, tayā piñjūlyā karṣūṇāṃ
madhye dakṣiṇāgrāmekāṃ rekhāmullikhet "apahatā asurā rakṣāṃsi
vediṣada" iti mantreṇa | tato yatrāgnaukaraṇahomaḥ kṛtastata evāgneḥ
savyenolmukamādāya, tasmādapi dakṣiṇenādāya, savyenānvārabhya
"ye rūpāṇi pratimuñcamānā asurāḥ santaḥ svadhayā caranti | parā

47.40.6

puro nipuro ye bharantyagniṣṭāṃllokānpraṇudatvasmāt" iti mantreṇa
karṣūṇāṃ dakṣiṇatastamulmukaṃ nidadhyāt | tataḥ karṣūṣu hastau kṛtvā
"eta pitaraḥ somyāso gambhīrebhiḥ pathibhiḥ pūrviṇebhiḥ
dattāsmabhyaṃ draviṇeha bhadra rayiṃ ca naḥ sarvavīraṃ niyacchata"
iti pitṛnāvāhayet | tataḥ pūritānyudakapātrāṇi pūrvasyāḥ karṣyāḥ paścimataḥ sannidhau paitṛkaṃ pātraṃ, madhyamāyāḥ sannidhau paitāmahamuttamāyāḥ sannidhau prapitāmahamevaṃ pātrāṇi saṃsthāpya, tasyāṃ tasyāṃ tena
tena pātreṇāvanejanaṃ pitrādīnāṃ kāryam| yathā--savyena pāṇinodapātramādāya, tasmādapi dakṣiṇenādāya, savyenānvārabhya “mukagotrāsmatpitaramukaśarmmannavanenikṣva, ye cātra tvānuyāṃśca tvamaṃnu tasmai
te svadhe” tyuccāryya pūrvvasyāṃ karṣyāṃ pituravanejanaṃ kṛtvodakaṃ spṛṣṭvā
tathaiva dvitīyaṃ pātramādāya, madhyamāyāṃ pitāmahasyāvanejanaṃ vidhāyodakaṃ spṛṣṭvā, tathaiva tṛtīyapātramādāya, uttamāyāṃ prapitāmahasyāvanejanaṃ kāryyam ! atha brāhmaṇamuktyarthaṃ paktātsarvvasmātpṛthak samuddhṛtya, kāṃsyapātrasthahutaśeṣeṇa sammiśrānpiṇḍāndadyāt | savyena
pāṇinā darvīṃ gṛhītvā, tato dakṣiṇenādāya, savyenānvārabhya,
sammiśritāttṛtīyāṃśasya piṇḍaṃ darvyā samādāya, gotrādyuccāryya,
“asmatpitaramukaśarmmanneṣa te piṇḍo, ye cātra tvā nvi”tyādyuktvā,
pūrvvasyāṃ karṣyāṃ darbhāṃ pitṛtīrthena piṇḍaṃ dattvodakaṃ spṛṣṭvā, punastathaiva
dvitīyāṃśasya piṇḍamādāya, gotrādyabhidhāyāsmatpitāmahāmukaśarmmannityādyuccāryya, madhyamāyāṃ pitāmahapiṇḍaṃ dattvā, jalaṃ spṛṣṭvā, tathaiva

47.40.7

tṛtīyāṃśasyaṃ piṇḍamādāyottamāyāṃ prapitāmahapiṇḍaṃ datvodakaṃ spṛśet
tato'“tra pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgamāvṛṣāyadhvaṃ” iti japtvā'pradakṣiṇaṃ paribhramyodaṅmukho dakṣiṇābhimukho vā bhūtvā prāṇavāyuṃ
nirundhya pitṝnsaṃsmṛtya, prāṇavāyornirodhādvimoātpūrvvaṃ pradakṣiṇaṃ
parivarttamāno jape“damīmadanta pitaro yathābhāgamāvṛṣāyiṣateti”
tataḥ savyena pāṇinā añcitāṃ piñjūlīmādāya tasmādapi
dakṣiṇenādāya, savyenānvārabhya “amukagotrāsmatpitaramukaśarmmannetatte āñjanaṃ, ye cātra tvā nvi”tyādi svadhāntamuktvā, pitṛtīrthena
pūrvvasyāṃ piṇḍopari nidadhyāt | tata udakaṃ spṛṣṭvā, madhyamāyāmuttamāyāṃ
ca tattannāmoccāraṇena pūrvvavatpiñjūlīnidhānaṃ pitāmahaprapitāmahayoḥ
tataḥ svastare upaklṛptaṃ tailaṃ hastenādāya, gotrādyuccāryyā“smatpitaramukaśarmmannetatte tailaṃ, ye cātra tvādi” svadhāntamuktvā,
pitṛtīrthena piṇḍopari dattvodakaṃ spṛṣṭvaivamevāparayoḥ | tatastailavaccandanādi sugandhadravyaṃ hastenādāya, gotrādyuccāryya “etatte surabhi,
ye cātra tve” tyādi svadhāntaṃ pūrvavattata udakaṃ spṛṣṭ‌vaivamevāparayoḥ
atha karṣūṣu pitrādīndhyātvā namaskuryāttattanmantraiḥ | dakṣiṇaṃ pāṇimuttānaṃ nyubjaṃ vāmamevaṃ pūrvasyāṃ karṣyāṃ hastau nidhāya "namo vaḥ pitaro
jīvāya namo vaḥ pitaraḥ śūṣāya" iti japet | madhyamāyāṃ dakṣiṇaṃ
nyubjaṃ vāmaṃ uttānamevaṃ hastau nidhāya "namo vaḥ pitaro ghorāya namo
vaḥ pitaro rasāyeti" japet | uttamāyāṃ dakṣiṇamuttānaṃ savyaṃ nyubjamevaṃ
hastau kṛtvā "namo vaḥ pitaraḥ svadhāyai namo vaḥ pitaro manyave" iti

47.40.8

japet | athāñjalikṛto "namo vaḥ pitaraḥ pitaro namo vaḥ" iti
japet | "gṛhānnaḥ pitaro datteti" gṛhānavekṣya japet | "sado vaḥ
pitaro deṣmeti"piṇḍānavekṣya japet | tataḥ kṣaumadaśāntaṃ savyenādāya, tato dakṣiṇenādāya, savyenānvārabhya amukagotrādyabhidhāyā"smatpitaramukaśarmannetatte vāso, ye cātra tve"tyādi pūrvavaduktvā,
piṇḍopari tantuṃ nidhāyodakamālabhyaivamaparayoḥ
atha candanapuṣpadhūpadīpanaivedyādibhiḥ piṇḍānsampūjya, brāhmaṇānācāmayet | tataḥ suprokṣitamastvatyādi prakṛtam | tato'kṣayyodakaṃ dattvā, svadhāvācanikāndarbhānsapavitrānpiṇḍoparyāstīrya, svadhāṃ
vācayitvā, nyubjīkṛtamarghyapātramuttānaṃ kṛtvā, tena pātreṇa śrāddhodakamādāya, savyenānvārabhya, tenodakena "ūrjaṃ vahantīramṛtaṃ ghṛtaṃ
payaḥ kīlālaṃ parisrutaṃ svadhā stha tarpayata me pitṝn"iti mantreṇa
piṇḍān‍prasiñcet | tataḥ piṇḍapātracālanaṃ kṛtvā, prācīnāvīti
"abhūnno dūto haviṣo jātavedā atrādaḍhavvyāni surabhīṇi kṛtvā
prādātpitṛbhyaḥ svadhayā te akṣanprajānannagne punarehi yonim”
iti mantreṇotsṛkaṃ śrāddhodakena nyubjahastenābhyukṣet | tato
dakṣiṇādānādi brāhmaṇavisarjanavāmadevyagānāntaṃ kṛtvā, āhṛtāni
pātrāṇi dvandvaśaḥ prakṣālya pratihārayettenaiva mārgeṇa, abhāve svayaṃ
tathaiva haret | putrakāmyā cetpatnī sve bhojanakāle "ādhatta
pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam | yatheha puruṣaḥ syāt" iti
madhyamaṃ piṇḍaṃ prāśnīyāt , putrakāmā putrādīnāṃ patnī vā
piṇḍapratipattiḥ prāguktā kāryā | ityanvaṣṭakyaprayogaḥ
atha śākāṣṭakāprayogaḥ

47.40.9

māghapaurṇamāsyānantaraṃ kṛṣṇāṣṭamī śākāṣṭakā | atra pāribhāṣikaḥ pūrvāhṇaḥ kālaḥ | prātarhomottaraṃ nyañcakaraṇabrahmopaveśanādi
carutantravatsarvam | āsādane carusthālīdvayaṃ, śūrpāntaraṃ śākasyāsādanam | mekṣaṇadvayamiti viśeṣaḥ | "aṣṭakāyai tvā juṣṭaṃ nirvapāmīti" nirvapaḥ | kaṇḍanādyadhiśrayaṇāmtam | dvitīyasthālyāṃ taduttarataḥ śākasyādhiśravaṇam | śṛtābhighārādyājyabhāgāntaṃ kṛtvā,
srucyupastīrya, sthālīpākānmadhyātpūrvādvārdavadānadvayaṃ, tathaiva śākādavadāya, pratyupastīrya, ubhayatra kṣatābhyaṅgaṃ kṛtvā, aṣṭakāyai svāheti hutvā, idamaṣṭakāyai na mameti tyāgaḥ | tataḥ prāyaścittaṃ hutvā,
caroḥ śākāccāvadāya sviṣṭakṛtaṃ hutvā, yajñavāstvante brahmaṇe
pūrṇapātraṃ, vāmadevyaṃ gītvā'gniṃ praṇamet | iti śākāṣṭakāprayogaḥ
atha caitrīkarma
atha prathamaprārambhe vṛddhiśrāddhaṃ, pūrvāhṇe eva carutantreṇa sarvam
"caitryai tvā juṣṭaṃ nirvapāmīti" nirvapaḥ | caitryai svāheti hutvā,
caitryai na mameti tyāgaḥ | prakṛtivadanyat | iti caitrīkarmaprayogaḥ
athaikāṣṭakāprayogaḥ
prauṣṭhapaddūrdhvamaṣṭamyāṃ etatkarma : "aṣṭakāyai tvā juṣṭaṃ nirvapāmīti" nirvapaḥ | "ekāṣṭakā tapasā tapyamānā jajāna garbhaṃ
mahimānamindram | tena devā asahanta śatrūnhantā'surāṇāmabhavacchacībhiḥ" iti homaḥ | ekāṣṭakāyai na mameti tyāgaḥ | prakṛtivadanyat | ityekāṣṭakāprayogaḥ | ataḥ paraṃ kāmyakarmaṇāṃ prayogo
nirṇaye draṣṭavyaḥ | upayogābhāvādatra noktaḥ
atha vāstukarmaprayogaḥ
tatrādau mātṛpūjāpūrvakamabhyudayikaṃ vidhāya, nūtanagṛhamadhye gatvā,

47.40.10

samupaviśya bhūtotsādanamādau kuryāt | yathā-sarṣapayavākṣatānādāyayadatra saṃsthitaṃ bhūtaṃ sthānamāśritya sarvadā
38 sā0 su0
sthānaṃ tyaktvā tu tatsarvaṃ yatrasthaṃ tatra gacchatu
apakrāmantu bhutāni piśācāḥ sarvatodiśam
sarveṣāmavarodhena brahmakarma samārabhe
bhūtapretapiśācādyā apakrāmantu rākṣasāḥ
sthānādasmādbrajantvanyatsvīkaromi bhuvāntvimām
iti mantraiḥ sarṣapākṣatamakṣepeṇa bhūtānyutsāryya, śuddhayarthaṃ pañcagavyena gṛhaṃ prokṣayet | tatra gāyatryā gomūtramādāya pātre kṛtvā
"gāvāścidghāsa manyavaḥ sajātyena marutaḥ sabandhavaḥ | rihate kakubho mithaḥ" iti gomayaṃ pātre nikṣipya, "cakraṃ yadasyāpsvantari
ṣattamṛtotadasmai madhvicaccacchadyāt | pṛthivyāmatimitaṃyadūrdhaḥ payo goṣvadadhā oṣadhīṣu |” iti godugdham, "dadhikrāvṇo akāriṣaṃ jiṣṇoraśvasya vājinaḥ | surabhino mukhākaratpra na āyūṃṣi tāriṣat|” iti dadhi, “ghṛtavatī bhuvanānāmabhiśriyorvī pṛthvī madhu dughesupeśasā | dyāvāpṛthivī varuṇasya dharmaṇā viṣkabhite ajare bhūriretasā"
iti ghṛtam, evaṃ pañcamantraiḥ pañcagavyaṃ tāmravyatiriktapātre samādāya,
praṇavenāloḍya gṛhaṃ prokṣayet | tataḥ (81 pṛṣṭhe) śannodevyādibhirmantrairabhimantritābhiradbhiḥ prokṣayet | tato vitānatoraṇapuṣpapallavavastrādibhirgṛhaṃ bhuṣayitvā, dhūpadīpādi vidhāyānyasmingṛhe gomayopaliptāyāṃ bhūmau svastikādiśobhāṃ vidhāya, tatrākṣataiḥ samācārādaṣṭadalapadmaṃ vidhāya, tatkarṇikāyāṃ śubhramavraṇaṃ kumbhaṃ saṃnyasya, śuddhodakenāpūryya sarvoṣadhiphalanavaratnādi madhye nikṣipya, pañcapallavāṃśca

47.40.11

mukhe vinyasya, śrīphalapūrṇapātrādinā vidhāya, kusumacandanavastrairbhūṣayitvā, taṃ kumbhaṃ yajamānasya patnī samādāya puraskṛtabrāhmaṇo
yajamānaḥ sapatnīko nigamaghoṣamaṅgalagītavāditrasahito nūtanadvāre
samāgatya, daivajñakathite praveśalagne prāpte gṛhadvārābhimukho bhūtvā
ślokadvayaṃ paṭhet
dharmārthakāmasiddhyarthaṃ putrapautrābhivṛddhaye
tvāṃmahaṃ praviśāmyadya bhago mandira te namaḥ
yāvaccandraśca sūryyaśca yāvattiṣṭhati medinī
tāvattvaṃ mama vaṃśasya maṅgalābhyudayaṃ kuru
iti paṭhitvā, dehalīmaspṛśan dakṣiṇapādaṃ sthāpyāntaḥ praviśet | tatastaṃ kalaśaṃ · īśānakoṇe manoramadeśe akṣatapuñjopari
sthāpayet | tataḥ puṣpacandanādipūjāsāmagrīṃ sampādya kṣetrādhipatiṃ
sampūjya, prārthayetkṣetrādhipa namastubhyaṃ mahogrāya mahātmane
bhagavanvāstupūjārthaṃ anujñāṃ dātumarhasi
iti samprārthya bhūmimabhyarthya prārthayetviśvambhare mahādevi vāratvarthaṃ tvadanujñayā
tava pṛṣṭhe karomyadya nirvighnaṃ kuru te namaḥ
iti samprārthya deśakālau saṅkīrtya "mama kṣemāyurārogyaiśvaryābhivṛddhaye navīnagṛhapraveśanimittaṃ svagṛhyoktavidhinā vāstuśāntyākhyaṃ karmāhaṃ kariṣye" iti saṅkalpya ṛtvijo vṛṇuyāt | tatra pūrvaṃ
brahmavaraṇam, tata ācāryasya | anantaraṃ ṛtvijām | "gotra pravara
sāmavedasya kauthumīśākhādhyāyin amukaśarmanvāstuśāntyā ahaṃ
yakṣye, tatra me tvaṃ brahmā bhava | ācāryo bhava ityādi | tato varaṇaśrāddham | svastivācanam | gṛhamadhye kuṇḍe sthaṇḍile vā smārttaṃ

47.40.12

laukikaṃ vāgniṃ saṃsthāpya, carudharmeṇa pātrāṇyāsādya "vāstoṣpataye tvā juṣṭaṃ nirvapāmīti" nirūpya, dvistūṣṇīmityādyadhiśrayaṇāntaṃ prākṛtam | pāyasacaruḥ
tato vāstupīṭhasthāpanam | gṛhamadhye kuṇḍādaiśānyāṃ nairṛtyāṃ
vā sūtreṇa catustriṃśadaṅgulamitāḥ paścimataḥ prāgapavargā udaksaṃsthā daśa rekhāḥ saṃlikhya, tathaiva dakṣiṇata udagapavargāḥ prāksaṃsthā
daśa rekhāḥ saṃlikhyaivamekāśīti koṣṭhān sampādya, madhye koṣṭhanavake
brahmaṇaḥ | tatpūrvasyāṃ koṣṭhatrayamaryamṇaḥ | dakṣiṇasyāṃ koṣṭhatrayaṃ
savituḥ | vāruṇyāṃ koṣṭhatrayaṃ vivasvataḥ | uttare koṣṭhatrayaṃ vibudhādhipateḥ | brahmaṇa āgneyyāṃ mitraḥ | nairṛtya rājayakṣmā | vāyavyāṃ
pṛthvīdharaḥ | aiśānyāṃ āpavatsaḥ | ete catvāraḥ padikāḥ | bāhyapaṅktau īśānādiśikhiparjanyau padikau | tatastatpaṅktayāṃ jayantakuliśāyudhasūryasatyabhṛśā dvipadāḥ | tatastatpaṅktyāṃ ākāśavāyū
padikau | ete śikhyādayaḥ pūrvapaṅktau | tato dakṣiṇapaṅktau pūṣā ekapadaḥ | tasyāmeva paṅktau vitathabṛhatkṣa ( gṛhakṣa ) tayamagandharvabhṛṅgarājā
dvipadāḥ | mṛgapitṛgaṇau padikau | ete pūṣādyā dakṣiṇasyām | tataḥ paścimapaṅktau dauvārikastvekapadaḥ | tasyāmeva paṅktau
sugrīvapuṣpadantavaruṇāsuraśeṣārakhyā dvipadāḥ | pāparogau dvipadau
ete dauvārikādyā vāruṇyām | athottarapaṅktau ahirekapadaḥ
tatastatpaṅktau pañca dvipadāḥ-mukhyabhallāṭau, somanāgau, aditiśca | ditirekapadā | ete ahiprabhṛtaya uttarasyām | tata āpavatsādaiśānyāmantarāḷakoṣṭhe āpaḥ | evaṃ mitrādāgneyāmantarāḷakoṣṭhe sāvitraḥ | evaṃ rājayakṣmaṇo nairṛtau antarāḷakoṣṭhe

47.40.13

jayaḥ | vāyavye pṛthvodharādvāyavyāmantarālakoṣṭhe rudraḥ | evamādau
brahmāṇaṃ saṃsthāpya, śeṣāḥ śikhyādayastattatkoṣṭheṣu nāmamantreṇoktakrameṇa
sthāpyāḥ| ācamya prāṇānāyamya, deśakālau saṅkīrtya “īpsitārthasiddhaye vāstudevatānāṃ sthāpanamahaṃ kariṣye” iti saṅkalpya, madhye
vedyāḥ catuṣkoṇe āgneyādikrameṇa śaṅkucatuṣṭayaṃ nikhanet | tatra mantrāḥ
viśantu bhūtale nāgā lokapālāśca sarvaśaḥ | asmingṛhe'vatiṣṭhantu āyurbalakarāḥ sadā
tataḥ śaṅkūnāṃ pārśve balidānamagnibhyo'pyatha sarpebhyo ye cānye tatsamāśritāḥ
tebhyo baliṃ prayacchāmi puṇyamodanamuttamam
nairṛtyādhipatiścaiva nairṛtyāṃ ye ca rākṣasāḥ | tabhyo 0
oṃnamo vāyurakṣebhyo ye cānye tatsamāśritāḥ | tabhyo 0
rudrebhyaścaiva sarpebhyo ye cānye tatsamāśritāḥ | tabhyo 0
tataḥ suvarṇaśalākayā prāgāyatā udaksaṃsthāścandanādinā
(vāstupīṭhe) daśa rekhāḥ kuryāt-1 śāntā, 2 yaśovatī, 3 kāntā,
4 viśālā, 5 prāṇavāhinī, 6 satī, 7 sumanā, 8 nandā, 9
subhadrā, 10 surathā | atha uttarāyatāḥ prāksaṃsthāḥ-1 hiraṇyā,
2 suvratā, 3 lakṣmīḥ, 4 vibhūtiḥ, 5 vimaḷā, 6 priyā, 7 jayā,
8 kālā, 9 viśokā, 10 iḍā| iti kramālikhet | (namontena
caturthyantena nāmamantreṇa tāḥ pūjayet), tato vāstusthāpanam-1. oṃ
brahmaṇe namaḥ| brahmāṇaṃ sthāpayāmīti sarvatra | etadīśānyāṃ ekapade
2. śikhine0 śikhinaṃ0 | ekapade 3. parjanyāya0 parjanyaṃ0 | 4.
jayantāya0 jayantaṃ0 | 5. kuliśāyudhāya0 kuliśāyudhaṃ0 | 6.
sūryāya0 sūryyaṃ0 | 7. satyāya0 satyaṃ0 | 8. bhṛśāya0 bhṛśaṃ0 | ete

47.40.14

jayantādayo dvipadāḥ| ekapade-9. ākāśāya0 ākāśaṃ0 | ekapade-10. vāyave0 vāyuṃ0 | ete pūrvapaṅkau
atha dakṣiṇapaṅkau ekapade-11. pūṣṇe namaḥ, pūṣaṇaṃ0 | 12.
vitathāya0 vitathaṃ0 | 13. bṛhatakṣa (gṛhakṣa) dāya0 bṛhatakṣa (gṛhakṣa)
taṃ0 | 14. yamāya0 yamaṃ0 | 15. gandharvāya0 gandharvvaṃ0 | 16. bhṛṅgarājāya0 bhṛṅgarājaṃ0 | vitathādayo dvipadāḥ | ekapade-17. mṛgāya0
mṛgaṃ0 | ekapade-18. pitṛgaṇāya0 pitṛgaṇaṃ0 | ete dakṣiṇapaṅkau
atha vāruṇe ekapade-19. dauvārikāya0 dauvārikaṃ0 | 20.
sugrīvāya0 sugrīvaṃ0 | 21. puṣpadantāya0 puṣpadantaṃ0 | 22. varuṇāya0 varuṇaṃ0 | 23. asurāya0 asuraṃ0 | 24. śoṣāya0 śoṣaṃ0
sugrīvādayo dvipadāḥ | ekapade-25. pāpāya0 pāpaṃ0 | 26. rogāya0 rogaṃ0 | ete vāruṇyām
athottarasyāṃ ekapade-27. ahaye0 ahiṃ0 | 28. mukhyyāya0
mukhyaṃ0 | 29. bhallāṭāya0 bhallāṭaṃ0 | 30. somāya0 somaṃ0
31. nāgāya0 nāgaṃ0 | 32. adityai0 aditiṃ0 | ete mukhyādayo
dvipadāḥ | 33. dityai0 ditiṃ0 | iyamekapadā | ete uttarapaṅkau
34. aryamṇe0 aryamāṇaṃ0 | 35. mitrāya0 mitraṃ0 | 36. savitre0
savi̱tāraṃ0 | 37. rājayakṣmaṇe0 rājayakṣmāṇaṃ0 | 38. vivasvate0
vivasvantaṃ0 | 39. pṛthvodharāya0 pṛthvodharaṃ0

47.40.p1.1

vibudhādhipāya0
vibudhādhipaṃ0 | 41. āpavatsāya0 āpavatsaṃ0 | eteṣu aryamasaṃvitṛvivasvadvibudhādhipāstripadāḥ, śeṣā ekapadāḥ
tata īśānāgninirṛtivāyukoneṣvantarālakoneṣu āpasāvitraṃjaya rudrāḥ padikāḥ| 42. āpāya0 āpaṃ0 | 43. savitre0 savitāraṃ0 | 44. jayāya0 jayaṃ0 | 45. rudrāya0 rudraṃ0 | tato maṇḍalādvāhyata īśānādikoṇacatuṣṭaye-1. carakyai0 carakīṃ0 | 2. vidāryai0 vidārīṃ0 | 3. pūtanāyai0 pūtanāṃ0 | 4. pāparākṣasyai0 pāparākṣasīṃ0 | pūrve-5. skandāya0 skandaṃ0 | dakṣiṇe-6. aryamṇe0
aryamāṇaṃ0 | paścime-7. jṛmbhakāya0 jṛmbhakaṃ0 | uttare-8. pilipicchāya0 pilipicchaṃ0 | ete skandādayaḥ kṣetrapālā vāstuto
bāhyataḥ| tataḥ pūrve-9. ugrasenāya0 ugrasenaṃ0 | dakṣiṇe-10 ḍāmarāya0 ḍāmaraṃ0 | paścime-11. mahākālāya0 mahākālaṃ0 | uttare12. aśvibhyo0 aśvinau0 | tataḥ svasvadikṣu lokapālāḥ pūrvādikrameṇāṣṭadikṣu-1. indrāya0 | 2. agnaye0 | 3. yamāya0 | 4.
nirṛtaye0 | 5. varuṇāya0 | 6. vāyave0 | 7. kuberāya0 | 8.
īśānāya0 | indreśānamadhye-9. brahmaṇe0 | nirṛtivaruṇamadhye-10.
anantāya0 | evaṃ devānsaṃsthāpya tatraiva vāstumurti sthāpayet | tatra
samācārādāgneyairmantrairagnyuttāraṇam | tataḥ pañcāmṛtena saṃsnāpya,
maṇḍale saṃsthāpya, dhyātvā āvāhayet-“āsītpūrvaṃ mahādaityo vāstuyajñāpahārakaḥ | sa devairbahukālena yuddhe hatvā mahītale || nipātya
bahubhirdevairnibaddhaścaturasrakaḥ | īśāne mastakaṃ nyastaṃ nairṛtyāṃ pādayugmakam || jānunī kūrparīkṛtya bāhuyugmaṃ tathaiva ca | vāyavyāgnyostathā nyastaṃ hṛdayaṃ cāṅgulistathā” iti dhyātvā, “vāstupuruṣa iha

47.40.p1.2

svāgato bhava, suprasanno bhava, varado bhaveti” saṃsthāpyāvāhayet“āgaccha vāstudeveśa sarvadevairadhiṣṭhita | bhagavankuru kalyāṇaṃ yajñe'sminsannidho bhaveti ||”
evamāvāhya pratiṣṭhāṃ kṛtvā pūjayet | praṇavādi namontairnāmamantraiḥ
sthāpitadevatānāṃ pūjanam | 'oṃbrahmaṇe namaḥ' ityādināmaprayogeṇa
tato vāstoḥ pūjanam | tatra prārthanā-“bhagavansarvadeveśa brahmādidevatātmaka | tava pūjāṃ kariṣyāmi prasādaṃ kuru me prabho
iti samprārthya pūjayet | gandhādibhirupacārairabhyarcyarghyaṃ dadyāt
"pūjyo'si triṣu lokeṣu yajñarakṣārthahetave | tvaddinā naiva
sidhyanti yajñadānāndhanekaśaḥ || adyone bhagavan bhargalaḷāṭasvedasambhava | gṛhāṇārthaṃ mayā dattaṃ vāstusvāminnamo'stu te
iti mantreṇārthaṃ datvā stutvā praṇamet—
mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktiśraddhāvivarjitam
yatpūjitaṃ mayā deva paripūrṇaṃ tadastu me
namaste vāstudeveśa sarvavighnaharo bhava
śānti kuru sukhaṃ dehi sarvāṃnkāmānprayaccha me
iti uktvā praṇamet | tataḥ śṛtābhidhārādyājyabhāgāntaṃ kṛtvā, sakṛdupastīryya, madhpātpūrvāddhīttrīṇi trīṇyavadānāni gṛhītvā, pratyupastīrya,
vāstoṣpateti mantreṇa homaḥ | oṃ vāstoṣpate dhruvā sthūṇām̐ satrām̐
somyānām | drapsaḥ purāṃ bhettā śaśvatīnāmindro munīnām̐ sakhā
svāhā | idaṃ vāstoṣpataye na mameti tyāgaḥ | tataḥ kayānaścitretyāditisṛbhiḥ
kayā naścitra ā bhuvadūtī sadā vṛdhaḥsakhā | kayā śaciṣṭhayā vṛtā
kastvā satyo madānāṃ mam̐hiṣṭho matsadandhasaḥ | dṛḍhācidāruje vasu
abhīṣuṇaḥ sakhīnāmavitā jaritṝṇām | śataṃ bhavāsyūtaye

47.40.p1.3

vyāhṛtibhiśca | sruvaṃ gṛhītvājyena homaḥ| idaṃ prajāpataye na mameti
vāmadevyarcā tyāgaḥ | tataḥ pūrvavadaṣṭagṛhītaṃ gṛhītvā prajāpataye svāheti
homaḥ | tatastilādidravyaiḥ sthāpitadevatānāṃ nāmamantrairliṅgoktamantrairvā homaḥ | pradhānadevatāyāścarutantreṇa | tataḥ ṣaṣṭhidevatānāṃ
vāstupuruṣasya ca punaḥpūjanam | naivedyāni pṛthagyathāsambhavaṃ karttavyāni | abhāve pāyasamadhughṛtāni | sampūjya prārthayetvāstudeva namastubhyaṃ bhṛśayyābhirata prabho
madgṛhaṃ dhanadhānyādyaiḥ samṛddhaṃ kuru sarvadā
yadarthaṃ pūjito'si tvaṃ vāstudeva kuruṣva tat
nuda śalyādikāndoṣāndehi sarvamanorathān
tato rakṣoghnamantrairgṛhaṃ sūtreṇa veṣṭayet | evaṃ sampūjya, vyāhṛticatuṣṭayaṃ hutvā, sviṣṭakṛddhomaḥ kāryaḥ | tato yajñavāstvantaṃ kṛtvā,
caruśeṣeṇādyaiḥ parito baḷīna haret | purastādupārivajjalāsekaḥ sarvatra | indrāya nama iti pūrvasyām | vāyave nama ityāgneyyām | yamāyeti dakṣiṇataḥ | pitṛbhyo nama iti nairṛtau | varuṇāyeti
paścāt | mahārājāyeti vāyo | somāyetyuttarataḥ | mahendrāyeti aiśānyām | vāsukaye nama ityadhaḥ | brahmaṇe nama ityūrdhva
atha gṛhasarvāṅgapūjā | tatra dvāraśākhāpūjā mantraḥsthāpiteyaṃ mayā śākhā sukhadā ṛddhidā bhava
pūjitā ca mayā bhaktyā sthāpitā ca sthirā bhava
tato madhyabhārapadapūjādhāraṇa tvaṃ mahābhāga nirmito viśvakarmaṇā
sthāpitaḥ śubhado nityaṃ gṛhabhārakṣamo bhava

47.40.p1.4

dvārapurataḥ-vighnarājāya namaḥ| dvāraśākhayoḥ-dhātre namaḥ | vidhātre namaḥ| dīpasthāne-dīpanāthāya0| cullyāṃ-dharmāya0| sandhānabhāṇḍe-jyeṣṭhāyai0 | jalasthāne-varuṇāya0 | peṣiṇyāṃ-subhagāyai0
ulūkhale-raudrapīṭhāya0 | śayanīye-kāmāya0 | madhye-sarvadevebhyaḥ0 | paśusthāne-paśunāthāya0 | devatāyatane-sarvadevebhyo namaḥ
tato bhairavakṣetrapālādibhyo balidānam | vāstupīṭhe-dikpatibhyaśca | tato brāhmaṇabhojanādi | dakṣiṇādibhirbrāhmaṇānparitoṣya,
svajanaiḥ parivṛto yathāsukhaṃ vihareta
yasyāḥ kṛpākaṭākṣeṇa paddhatirnirmitā mayā
pariśrameṇa sā devī prītā bhavatu sarvadā
iti vidvanmukuṭamāṇikyanīrājitacaraṇakamalaśukalaviśrāmātmajaśivarāmaviracitāyāṃ subodhinyāṃ prayogapaddhatyāṃ
pañcamaprakāśaḥ samāptaḥ

Linked texts (3)