Shraddhacandrika (Divakarabhatta) 3.p14
Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa) 3.p14
- Language
- Sanskrit
3.p14.1
"vapanaṃ yo na kārayet" "tasmāttānparivāpayet" "prayāge vapanaṃ kuryāt" ityādirūpeṇa vidhīnāmubhayarūpatve'pi yāni kāni ca pāpāni brahmahatyāsamāni ca | keśānāśritya tiṣṭhanti tasmātkeśānvapāmyaham || iti mantraliṅgādvapanaṃ kariṣye ityevaṃ saṅkalpasyocitatvāt | mantraliṅgabalātprayojakavyāpārasyaiva vivakṣitatvācca | upavāsakālaḥ— kāśīkhaṇḍe, yadahni tīrthaprāptiḥ syāttadahaḥ pūrvavāsare | upavāsaḥ prakartavyaḥ prāpte'hni śrāddhado bhavet || iti | anena tīrthaprāptidinātpūrvadina upoṣaṇaṃ niyataṃ prāptaṃ tat— upavāsaṃ tataḥ kuryāttasminnahani suvrata ! | iti vacanena vikalpate | tasminnahani=tīrthaprāptyahani | keṣu cittīrtheṣu muṇḍanopavāsau niṣedhati— devalaḥ— muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ | varjayitvā kurukṣetraṃ viśālāṃ virajāṃ gayām || iti | muṇḍanaṃ ca— udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā vapanaṃ kārayetsudhīḥ | keśaśmaśrulomanakhānya udaksaṃsthāni vāpayet || iti vacanapratītapāṭhakramātkeśaśmaśrvādikrameṇa kāryamiti kecit | asmanmātuḥ prapitāmahacaraṇāstu setau śmaśrūkūrcayorādau vapane kṣaṇamapi mlecchaveṣakṛtā lokavidviṣṭatāpi na bhavatītyayaṃ pakṣo bahumata ityāhuḥ | vastutastu pūrvamatameva yuktam | yatra yatra śmaśrvādisāhityena vapanamāmnātaṃ tatra proktakramasyāpi vivakṣitatvāt | ata evāśvalāyanokte godānavrate—śundhi śiromukhaṃ māsyāyuḥ pramoṣīḥ iti keśaśmaśrulomanakhānya udaksaṃsthāni kurvīta sampreṣyatīti sampreṣaṇaiva vapanānuṣṭhānaṃ dṛśyate sudhiyām | prayāge sadhavānāmapīdaṃ samūlaṃ bhavatīti śrībhaṭṭapādāḥ |
3.p14.2
kocintusarvānkeśānsamuddhṛtya cchedayedaṅguladvayam | evameva hi nārīṇāṃ śasyate vapanakriyā || iti vacanādaṅguladvayaparimitikeśacchedanarūpaṃ prāhuḥ | sannyāsinastu tīrthe'pi ṛtusandhiṣveva muṇḍanaṃ kuryuḥ | kakṣopasthaśikhāvarjamṛtusandhiṣu vāpayet | iti smṛtau ṛtusandhiṣveveti parisaṅkhyānāt | śikhāṃ varjayitveti kuṭīcakābhiprāyeṇoktam | paramahaṃsānāṃ saśikhameva vapanam | kakṣopasthavarjanamitareṣāmapi samānam | idaṃ ca jīvatpitṛkeṇāpi tīrthe kāryam | jīvatpitṛkādhikārevinā tīrthaṃ vinā yajñaṃ mātāpitrormṛtiṃ vinā | yo vāpayati lomāni sa putraḥ pitṛghātakaḥ || iti smṛtyā tīrthādeḥ paryudastatvāt | idaṃ ca vapanaṃ daśamāsordhvaṃ punastattīrthaprāptau kāryaṃ nāntarā | saṃvatsaraṃ dvimāsonaṃ punastīrthaṃ vrajedyadi | muṇḍanaṃ copavāsaṃ ca tato yatnena kārayet || iti smaraṇāt | dvimāsonātsambatsarādityarthaḥ | kvacitspaṣṭa eva tādṛśaḥ pāṭhaḥ | ūrdhvamabdādvimāsonāditi | granthāntaremuṇḍanaṃ copavāsaṃ ca gautamyāṃ siṃhage ravau | kanyāgate tu kṛṣṇāyāṃ na tu tattīravāsinām || iti | atra daśamāsordhvaṃ punastattīrthaprāptāvavaśyaṃ muṇḍanādi kāryam | antarā tu phalecchayā bhavati na tu niyameneti yatnapadārthaḥ | etatprayāgātiriktasarvatīrthe | prayāge tu viśeṣaḥ | prayāge pratiyātraṃ tu yojanatraya iṣyate | kṣauraṃ kṛtvā tu vidhivattataḥ snāyātsitāsite || iti | tataḥ snānam | tīrthe yamuddiśya snānaṃ kriyate so'ṣṭamāṃśarūpaṃ snānajaṃ phalamāpnoti | tathācamārkaṇḍeyapurāṇe, mātaraṃ mitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ suhṛdaṃ gurum | yamuddiśya nimajjeta aṣṭamāṃśaṃ labheta saḥ || iti |
3.p14.3
paiṭhīnasirapipratikṛtiṃ kuśamayīṃ tīrthavāriṇi majjayet | majjayecca yamuddiśya so'ṣṭabhāgaṃ phalaṃ labhet || iti | tatra mantraḥkuśo'si kuśaputro'si brahmaṇā nirmitaḥ svayam | tvayi snāte sa ca snāto yasyedaṃ granthibandhanam || iti | idaṃ jīvatāmeva | mṛtānāṃ tu tarpaṇaśrāddhādiphalabhāktvena jīvatāmeva phaloddeśasyocitatvāt | snānottaraṃ tarpaṇaśrāddhe | tatkālastu śrāddhadeśanirūpaṇe darśitaḥ prāk | tīrthaśrāddhaṃ malamāse'pi kāryam | nityanaimittike kuryādyavataḥ sa malimluce | tīrthaśrāddhaṃ gajacchāyāṃ pretaśrāddhaṃ tathaiva ca || iti bṛhaspatyukteḥ | tatra devatāḥtātāmbātritayaṃ sapatnajananī mātāmahāditrayaṃ sastri strītanayāditātajananīsvabhrātaraḥ sastriyaḥ | tātāmbātmabhaginyapatyadhavayuk jāyāpitā sadguruḥ śiṣyāptāḥ pitaro mahālayavidhau tīrthe tathā tarpaṇe || devīpurāṇeśrāddhaṃ ca tatra kartavyamarghyāvāhanavarjitam | bhaviṣyeāvāhanaṃ visṛṣṭiśca tatra teṣāṃ na vidyate | hemādrāvapiarghyamāvāhanaṃ caiva dvijāṅguṣṭhaniveśanam | tṛptipraśnaṃ ca vikiraṃ tīrthaśrāddhe vivarjayet || agnaukaraṇamapi tīrthaśrāddhe neti smṛtiratnāvalyām | padmapurāṇetīrthaśrāddhaṃ prakurvīta pakvānnena viśeṣataḥ | āmānnena hiraṇyena kandamūlaphalairapi ||(1) śūdrastu sarvadāmenaiva kuryāt sadā caiva tu śūdrāṇāmāmaśrāddhaṃ vidurbudhāḥ | na pakkaṃ bhojayedviprānsacchūdro'pi kadācana || bhojayan pratyavāyī syānna ca tasya phalaṃ bhavet | iti sumantūkteḥ | gayāśrāddhaṃ sāṅkalpena vidhinā na bhavet | piṇḍadānaśūnyasya tasya phalājanakatvāt |
3.p14.4
ata evoktaṃhemādrau, ātmajo'nyo'thavā kaścidgayākūpe vaṭe'thavā | yannāmnā pātayetpiṇḍaṃ tannayedbrahma śāśvatam || iti dik | piṇḍadravyāṇidevīpurāṇādiṣu, saktubhiḥ piṇḍadānaṃ ca saṃyāvaiḥ pāyasena vā | kartavyamṛṣibhiḥ proktaṃ piṇyākena guḍena vā || iti | tīrthaśrāddhe piṇḍapratipattirviṣṇudharmottare-tīrthaśrāddhe sadā piṇḍān kṣipettīrthe samāhitaḥ | dakṣiṇābhimukho bhūtvā pitryā dik sā prakīrttitā || iti
Linked texts (1)
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit