Shraddhamanjari (Bapubhatta Kelakara) 3.1.p1
Śrāddhamañjarī (Bāpūbhaṭṭa Kelakāra) 3.1.p1
- Language
- Sanskrit
3.1.p1.1
tithisaṃdhistvamāpratipadoḥ saṃdhiḥ | sa cākṣaradvayoccāraṇaparimitaḥ kāla
iti puruṣārthacintāmaṇau | hemādrau tukuherati kokilenokte yāvānkālaḥ samāpyate
tatkālasaṃjñitā caiṣā amāvāsyā kuhūḥ smṛtā
iti mātsyātkokilaśabdamātraḥ | etādṛśasya sūkṣmasaṃdhikālasya durlakṣyatvādvaṇitenāpi jñātumaśakyatvācca madhye niśāhnoḥ 'pañcaviṃśati 'ceti
jyotiḥśāstroktau madhyāhnamadhyarātrikālau tadvadatrāpi viṃśatipalātmakaḥ
kālo grāhyaḥ | ata evāha hemādrau śaunakaḥmuhūrtaspṛgamāvāsyā pratipadyapi cedbhavet
taddattamakṣayaṃ jñeyaṃ parvaśeṣaṃ tu parvavat || iti
atra muhūrtaśabdena kṣaṇo grāhyaḥ | jyotiḥśāstre muhūrtaśabdasya kṣaṇaparatvadarśanāt | kṣaṇastu daśapalātmako'marakośe prasiddhaḥ | evaṃ ca sūryodayottaraṃ daśapalādhikāyāmamāvāsyāyāṃ satyāṃ taddine'parāhne piṇḍapitṛyajñaḥ kartavyaḥ| tannyūnatve pūrvedyuriti gamyate | kamalākarāśayastvevameva
yadatra yuktaṃ tadgrāhyam | atravṛttikṛduktaṃ pañcadhāvibhaktasya dinasya caturthabhāgarūpe'parāhne yathāsaṃbhavaṃ dināntyamuhūrtatyāgena piṇḍapitṛyajñānuṣṭhānaṃ kartavyam | etannirṇayavidhāyakamūlavākyāni nyāyāśca sarvatra
prasiddhā iti nātra likhitā iti dik | iti śrāddhatithinirṇayaḥ
atha prakṛtamanusarāmaḥ | śrāddhakartā pākasiddhyanantaraṃ snātvā viprānnasnātaḥ pūrvoktakāle śrāddhārambhaṃ kuryāt | tatrobhayorhastayoranāmikābhyāṃ
3.1.p1.2
brahmagranthisamanvite darbhacatuṣṭayātmake vā pavitre dhārayediti candrikādāvuktam | darbhatrayātmaka iti kecidvadanti tatra mūlaṃ mṛgyam | pavitradhāraṇe pavitravantaḥ parivācamāsata iti mantraścandrikāyāmuktaḥ | pavitraṃ
te vitataṃ brahmaṇaspata iti vājapeyayājipaddhatau | śikhāyāṃ yajñopavīte
dakṣiṇottarayoḥ kaṭideśayośca darbhāndhārayet | darbhatyāgapunargrahaṇakālaścandrikāyāmācamanakālastatraivaācamanaṃ tvatra smṛtyuktaṃ grāhyam | saṃdhyāyāṃ karmakāle ca smṛterācamanaṃ bhavediti smaraṇāt | atha pavitradhāraṇottaramācamanaṃ kartavyam
tadāha candrikāyāṃ mārkaṇḍeyaḥyattu-kāśahastastu nā''cāmetkadācidvidhiśaṅkayā
prāyaścittena yujyeta dūrvāhastastathaiva ca
iti sindhau śaṅkhavacanaṃ tatpavitrābhāve kevalakāśadhāraṇaparamunneyam
saṃkalpaprakāra ukto nāradīyedeśakāloccāraṇaṃ savyena saṃkalpo'pasavyenetyutsargaḥ | saṃkalpaśabdena
pitrādināmotkīrtanānte'mukaśrāddhaṃ sadaiva sapiṇḍaṃ pārvaṇena vidhinā'nnena haviṣā śvaḥ sadyo vā kariṣya iti vākyoccāraṇam| atrocyatenityaśrāddhādau daivarahityāttadvyāvṛttyarthaṃ sadevamiti | garbhiṇīpatyādikartṛke
śrāddhe piṇḍaniṣedhātsapiṇḍamiti | ekoddiṣṭavidhivyāvṛttyarthaṃ pārvaṇena
3.1.p1.3
vidhineti | āmādivyāvṛttyarthamannena haviṣeti | dvayahakālatayāḥ sadyaskālatayoścoktatvāttanniyamārthaṃ śvaḥ kariṣye sadyaḥ kariṣya iti ceti | kecitsāmaukaraṇamiti vadanti | tasya prāyo bahvṛcānāṃ sapiṇḍakaśrāddhe sarvatrāmaukaraṇasattvātsapiṇḍakamityetāvataivoccāraṇena cāritārthyānnoccāraṇamityanye | api vā pitrādyutkīrtanānte'mukaśrāddhaṃ kariṣya ityetām̐vāneva saṃkalpaḥ | śrāddhapadārthaśca sarvakriyākalāpa iti paurṇamāseṣṭyā yakṣya
ityādivat | sarvatra saṃkalpādau pitrādināmoccāraṇe pituramukaśarmaṇo'mukagotrasya vasurūpasyetyādi tattadvibhaktyekavacanāntamutkīrtanaṃ kartavyam
pitaridaṃ te'rghyamityādyekavacanāntaprayogadarśanāt | api vā'smatpitṝṇāmamukaśarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurūpāṇāmityādi bahuvacanāntam
śundhantāṃ pitara ityāddirśanāt | ata eva pariśiṣṭe pitaraḥ pitāmahāḥ
prapitāmahā iti trayasteṣāṃ pratyekamekavadvā bahuvadvā nirdeśaṃ kuryādityuktam | atra pṛthakpṛthagdevatātvadarśanātpratyekamityuktatvāccedamapi jñāyate
śāstrāntare pitṛpitāmahaprapitāmahānāmiti samuditoccāraṇaṃ dṛśyate tadatra
naiva yuktamiti | tathātve'gnīṣomavadekadaivatyarūpavirodhāpatteḥ | ataḥ sūcantāvidhigataśabdasyārthasya devatātvātpituramukaśarmaṇo'mukagotrasya vasurūpasyetyeva pitāmahaprapitāmahādīnāṃ pṛthakpṛthakprayogaḥ kārya iti siddham
atra yuktaṃ jñātvā kāryamiti dik | saṃbandhādyuccāraṇakrama ukto mātsyesaṃbandhaṃ prathamaṃ brūyānnāmaṃgotre tathaiva ca
paścādrūpaṃ vijānīyātkrama eṣa sanātanaḥ
nāmoccāraṇe śarmāntaṃ brāhmaṇasyeti baudhāyanaḥ | dāntaṃ nāma strīṇāmiti
3.1.p1.4
gobhilaḥ | nāmājñāne tvāhā''cāryaḥ-nāmānyavidvāṃstatapitāmahaprapitāmaheti | kārikāyāṃ ca-nāmāni cenna jānīyāttatetyādi vadetkramāt
tateti saṃbandhamātraparamiti kamalākaraḥ | pitṛvyādyāvapi tatheti gauḍāḥ
nirṇayasindhau-sakāreṇa tu vaktavyaṃ gotraṃ sarvatra dhīmatā | yathā kāśyapasagotramiti | gotrasagotrayoḥ paryāyatvācchākhābhedena vyavastheti
tatraiva candrikāyāmgotrasya tvaparijñāne kāśyapaṃ gotramucyate
kalikāyām-vasū rudrastathā''dityaḥ pitrāditritaye kramāt || iti
atha darśaśrāddhe pitaraḥ | te coktāḥ pariśiṣṭe-pitā pitāmahaḥ prapitāmaha iti traya iti | piṇḍapitṛyajñasūtre ca pitre pitāmahāya prapitāmahāyaiti | yadyapi sūtre pariśiṣṭe ca pitrāditraya evoktāstathā'pi
pārvaṇaṃ kurute yastu kevalaṃ pitṛhetukam
mātāmahyaṃ na kurute pitṛhā sa prajāyate
iti brahmapurāṇāt
pitaro yatra pūjyante tatra mātāmahā api
aviśeṣeṇa kartavyaṃ viśeṣānnarakaṃ vrajet
iti dhaumyavacanācca mātāmahā api kartavyāḥ | atra mātāmahaśabdena
mātāmahāditrayamucyate | mātuḥ pitaramārabhya trayo mātāmahāḥ smṛtā
iti pulastyokteḥ | evaṃ ṣaṭ | te ca sapatnīkāḥ kartavyāḥ
svena bhartrā samaṃ śrāddhaṃ mātā bhuṅkte sudhrāsamam
pitāmahī ca svenaiva tathaiva prapitāmahī
iti hemādryudāhṛtavacanāt | atra mātṛśabdo jananyāmeva mukhyaḥ
tena sapatnamātṛbhyo na dadyāt | evaṃ pitāmahyādiśabdaiḥ pitṛjananyādya
3.1.p1.5
evocyante | tatsapatnībhyo na deyamiti hemādriḥ | kāruṇyena tu mahālayādau deyamiti sa eveti kamalākaraḥ | saṃkalpādau sapatnīkānāmuccāraṇaṃ mantreṣu svabhidhyānamātramiti kecit | āśvalāyanānāṃ tu tṛptisyārasyādṛgbhinneṣu mantreṣūhayogyapadeṣu sapatnīkānāmevoccāraṇamiti pratibhāti | sarvatrānuktau darśaśrāddhātideśādeta eva pitaro jñeyāḥ | viśeṣāṃstu tattatprakaraṇe vakṣyāmaḥ | atha śrāddhaviśeṣe vaiśvadaivikanāmāni
iṣṭiśrāddhe kratudakṣau vṛddhau satyavasū smṛtau
naimittike kāmakālau kāmye ca dhūrilocanau
purūravārdravau caiva pārvaṇe samudāhṛtau
navānnalambhane devī kāmakālau sadaiva hi
api kanyāgate sūrye kāmye ca dhūrilocanau | iti
vṛṣotsarge tavadrapsau kurukutsau mahālaya iti govindārṇave viśeṣaḥ
sarvatrānuktau purūravārdravau jñeyau | dvivacanaṃ gaṇābhiprāyam | atra kaścivyastanirdeśena purūravasaṃjñakānāmārdravasaṃjñakānāmiti pṛthagdevatātvakalpane
prayogo dṛśyate sa tu śākhāntarīyaviṣayaḥ | bahvṛcānāṃ tu samāsanirdeśena
purūravasaṃjñakārdravasaṃjñakagaṇadvaya ekadevatātvena purūravārdravasaṃjñakānāṃ
viśveṣāṃ devānāmityeva prayogaḥ | ata eva pariśiṣṭe viprabahutve'pyekamevārghyapātramuktaṃ tadetadabhiprāyam | candrikāprabhṛtiprācīnagrantheṣvapyevameva
bṛhatparāśaramate pātradvayam | tatpakṣe'pi purūravārdravasaṃjñakā viśve devā
idaṃ vo'rghyamityubhayatrāpi mantraḥ | vibhaktiniyama ukto nāradīye—
akṣayyāsanayoḥ ṣaṣṭhī dvitīyā''vāhane tathā
annadāne caturthī syāccheṣāḥ saṃbuddhayaḥ smṛtāḥ
3.1.p1.6
saṃkalpāsanayoḥ ṣaṣṭhīti kvacitpāṭhaḥ | nāmagotroccārādiniyama uktaścandrikāyāṃ śaṅkhena—
āvāhanārghyasaṃkalpe piṇḍadānānnadānayoḥ
piṇḍābhyañjanakāle tu tathaivāñjanakarmaṇi
akṣayyāsanapādyeṣu gotraṃ nāma prakāśayet
kṣaṇe ca piṇḍadāne ca gandhadhūpādike tathā || iti
āśvalāyanānāmarghyadāne na nāmoccāraḥ | ācāryeṇa tathaivoktatvāt | śrāddhe vipropevaśanottaraṃ pradhānasaṃkalpa iti pariśiṣṭe | kecidvivāramicchanti | tatpakṣe nimantraṇottaraṃ prathamaḥ | viproveśanottaraṃ dvitīyaḥ
anye tu trivāramāhuḥ | tatpakṣe nimantraṇātpūrvaṃ prathamaḥ | nimantraṇottaraṃ
dvitīyaḥ | viproveśanottaraṃ tṛtīyaḥ | candrikādāvapi tathaiva | tatra pūrvoktaprakāreṇa prathamaḥ | upakrāntamamukaśrāddhaṃ kariṣya iti dvitīyaḥ | prakrāntamamukaśrāddhaṃ kariṣya iti tṛtīya iti gṛhyāgnisāmare
Linked texts (1)
- Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit