<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.3.1.p1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Rites for the dead](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha) › [Shraddhamanjari (Bapubhatta Kelakara)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari) › 3.1.p1

# Shraddhamanjari (Bapubhatta Kelakara) 3.1.p1

Śrāddhamañjarī (Bāpūbhaṭṭa Kelakāra) 3.1.p1

- **Language:** Sanskrit

### [3.1.p1.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.3.1.p1.1)

tithisaṃdhistvamāpratipadoḥ saṃdhiḥ | sa cākṣaradvayoccāraṇaparimitaḥ kāla  
iti puruṣārthacintāmaṇau | hemādrau tukuherati kokilenokte yāvānkālaḥ samāpyate  
tatkālasaṃjñitā caiṣā amāvāsyā kuhūḥ smṛtā  
iti mātsyātkokilaśabdamātraḥ | etādṛśasya sūkṣmasaṃdhikālasya durlakṣyatvādvaṇitenāpi jñātumaśakyatvācca madhye niśāhnoḥ 'pañcaviṃśati 'ceti  
jyotiḥśāstroktau madhyāhnamadhyarātrikālau tadvadatrāpi viṃśatipalātmakaḥ  
kālo grāhyaḥ | ata evāha hemādrau śaunakaḥmuhūrtaspṛgamāvāsyā pratipadyapi cedbhavet  
taddattamakṣayaṃ jñeyaṃ parvaśeṣaṃ tu parvavat || iti  
atra muhūrtaśabdena kṣaṇo grāhyaḥ | jyotiḥśāstre muhūrtaśabdasya kṣaṇaparatvadarśanāt | kṣaṇastu daśapalātmako'marakośe prasiddhaḥ | evaṃ ca sūryodayottaraṃ daśapalādhikāyāmamāvāsyāyāṃ satyāṃ taddine'parāhne piṇḍapitṛyajñaḥ kartavyaḥ| tannyūnatve pūrvedyuriti gamyate | kamalākarāśayastvevameva  
yadatra yuktaṃ tadgrāhyam | atravṛttikṛduktaṃ pañcadhāvibhaktasya dinasya caturthabhāgarūpe'parāhne yathāsaṃbhavaṃ dināntyamuhūrtatyāgena piṇḍapitṛyajñānuṣṭhānaṃ kartavyam | etannirṇayavidhāyakamūlavākyāni nyāyāśca sarvatra  
prasiddhā iti nātra likhitā iti dik | iti śrāddhatithinirṇayaḥ  
atha prakṛtamanusarāmaḥ | śrāddhakartā pākasiddhyanantaraṃ snātvā viprānnasnātaḥ pūrvoktakāle śrāddhārambhaṃ kuryāt | tatrobhayorhastayoranāmikābhyāṃ

### [3.1.p1.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.3.1.p1.2)

brahmagranthisamanvite darbhacatuṣṭayātmake vā pavitre dhārayediti candrikādāvuktam | darbhatrayātmaka iti kecidvadanti tatra mūlaṃ mṛgyam | pavitradhāraṇe pavitravantaḥ parivācamāsata iti mantraścandrikāyāmuktaḥ | pavitraṃ  
te vitataṃ brahmaṇaspata iti vājapeyayājipaddhatau | śikhāyāṃ yajñopavīte  
dakṣiṇottarayoḥ kaṭideśayośca darbhāndhārayet | darbhatyāgapunargrahaṇakālaścandrikāyāmācamanakālastatraivaācamanaṃ tvatra smṛtyuktaṃ grāhyam | saṃdhyāyāṃ karmakāle ca smṛterācamanaṃ bhavediti smaraṇāt | atha pavitradhāraṇottaramācamanaṃ kartavyam  
tadāha candrikāyāṃ mārkaṇḍeyaḥyattu-kāśahastastu nā''cāmetkadācidvidhiśaṅkayā  
prāyaścittena yujyeta dūrvāhastastathaiva ca  
iti sindhau śaṅkhavacanaṃ tatpavitrābhāve kevalakāśadhāraṇaparamunneyam  
saṃkalpaprakāra ukto nāradīyedeśakāloccāraṇaṃ savyena saṃkalpo'pasavyenetyutsargaḥ | saṃkalpaśabdena  
pitrādināmotkīrtanānte'mukaśrāddhaṃ sadaiva sapiṇḍaṃ pārvaṇena vidhinā'nnena haviṣā śvaḥ sadyo vā kariṣya iti vākyoccāraṇam| atrocyatenityaśrāddhādau daivarahityāttadvyāvṛttyarthaṃ sadevamiti | garbhiṇīpatyādikartṛke  
śrāddhe piṇḍaniṣedhātsapiṇḍamiti | ekoddiṣṭavidhivyāvṛttyarthaṃ pārvaṇena

### [3.1.p1.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.3.1.p1.3)

vidhineti | āmādivyāvṛttyarthamannena haviṣeti | dvayahakālatayāḥ sadyaskālatayoścoktatvāttanniyamārthaṃ śvaḥ kariṣye sadyaḥ kariṣya iti ceti | kecitsāmaukaraṇamiti vadanti | tasya prāyo bahvṛcānāṃ sapiṇḍakaśrāddhe sarvatrāmaukaraṇasattvātsapiṇḍakamityetāvataivoccāraṇena cāritārthyānnoccāraṇamityanye | api vā pitrādyutkīrtanānte'mukaśrāddhaṃ kariṣya ityetām̐vāneva saṃkalpaḥ | śrāddhapadārthaśca sarvakriyākalāpa iti paurṇamāseṣṭyā yakṣya  
ityādivat | sarvatra saṃkalpādau pitrādināmoccāraṇe pituramukaśarmaṇo'mukagotrasya vasurūpasyetyādi tattadvibhaktyekavacanāntamutkīrtanaṃ kartavyam  
pitaridaṃ te'rghyamityādyekavacanāntaprayogadarśanāt | api vā'smatpitṝṇāmamukaśarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurūpāṇāmityādi bahuvacanāntam  
śundhantāṃ pitara ityāddirśanāt | ata eva pariśiṣṭe pitaraḥ pitāmahāḥ  
prapitāmahā iti trayasteṣāṃ pratyekamekavadvā bahuvadvā nirdeśaṃ kuryādityuktam | atra pṛthakpṛthagdevatātvadarśanātpratyekamityuktatvāccedamapi jñāyate  
śāstrāntare pitṛpitāmahaprapitāmahānāmiti samuditoccāraṇaṃ dṛśyate tadatra  
naiva yuktamiti | tathātve'gnīṣomavadekadaivatyarūpavirodhāpatteḥ | ataḥ sūcantāvidhigataśabdasyārthasya devatātvātpituramukaśarmaṇo'mukagotrasya vasurūpasyetyeva pitāmahaprapitāmahādīnāṃ pṛthakpṛthakprayogaḥ kārya iti siddham  
atra yuktaṃ jñātvā kāryamiti dik | saṃbandhādyuccāraṇakrama ukto mātsyesaṃbandhaṃ prathamaṃ brūyānnāmaṃgotre tathaiva ca  
paścādrūpaṃ vijānīyātkrama eṣa sanātanaḥ  
nāmoccāraṇe śarmāntaṃ brāhmaṇasyeti baudhāyanaḥ | dāntaṃ nāma strīṇāmiti

### [3.1.p1.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.3.1.p1.4)

gobhilaḥ | nāmājñāne tvāhā''cāryaḥ-nāmānyavidvāṃstatapitāmahaprapitāmaheti | kārikāyāṃ ca-nāmāni cenna jānīyāttatetyādi vadetkramāt  
tateti saṃbandhamātraparamiti kamalākaraḥ | pitṛvyādyāvapi tatheti gauḍāḥ  
nirṇayasindhau-sakāreṇa tu vaktavyaṃ gotraṃ sarvatra dhīmatā | yathā kāśyapasagotramiti | gotrasagotrayoḥ paryāyatvācchākhābhedena vyavastheti  
tatraiva candrikāyāmgotrasya tvaparijñāne kāśyapaṃ gotramucyate  
kalikāyām-vasū rudrastathā''dityaḥ pitrāditritaye kramāt || iti  
atha darśaśrāddhe pitaraḥ | te coktāḥ pariśiṣṭe-pitā pitāmahaḥ prapitāmaha iti traya iti | piṇḍapitṛyajñasūtre ca pitre pitāmahāya prapitāmahāyaiti | yadyapi sūtre pariśiṣṭe ca pitrāditraya evoktāstathā'pi  
pārvaṇaṃ kurute yastu kevalaṃ pitṛhetukam  
mātāmahyaṃ na kurute pitṛhā sa prajāyate  
iti brahmapurāṇāt  
pitaro yatra pūjyante tatra mātāmahā api  
aviśeṣeṇa kartavyaṃ viśeṣānnarakaṃ vrajet  
iti dhaumyavacanācca mātāmahā api kartavyāḥ | atra mātāmahaśabdena  
mātāmahāditrayamucyate | mātuḥ pitaramārabhya trayo mātāmahāḥ smṛtā  
iti pulastyokteḥ | evaṃ ṣaṭ | te ca sapatnīkāḥ kartavyāḥ  
svena bhartrā samaṃ śrāddhaṃ mātā bhuṅkte sudhrāsamam  
pitāmahī ca svenaiva tathaiva prapitāmahī  
iti hemādryudāhṛtavacanāt | atra mātṛśabdo jananyāmeva mukhyaḥ  
tena sapatnamātṛbhyo na dadyāt | evaṃ pitāmahyādiśabdaiḥ pitṛjananyādya

### [3.1.p1.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.3.1.p1.5)

evocyante | tatsapatnībhyo na deyamiti hemādriḥ | kāruṇyena tu mahālayādau deyamiti sa eveti kamalākaraḥ | saṃkalpādau sapatnīkānāmuccāraṇaṃ mantreṣu svabhidhyānamātramiti kecit | āśvalāyanānāṃ tu tṛptisyārasyādṛgbhinneṣu mantreṣūhayogyapadeṣu sapatnīkānāmevoccāraṇamiti pratibhāti | sarvatrānuktau darśaśrāddhātideśādeta eva pitaro jñeyāḥ | viśeṣāṃstu tattatprakaraṇe vakṣyāmaḥ | atha śrāddhaviśeṣe vaiśvadaivikanāmāni  
iṣṭiśrāddhe kratudakṣau vṛddhau satyavasū smṛtau  
naimittike kāmakālau kāmye ca dhūrilocanau  
purūravārdravau caiva pārvaṇe samudāhṛtau  
navānnalambhane devī kāmakālau sadaiva hi  
api kanyāgate sūrye kāmye ca dhūrilocanau | iti  
vṛṣotsarge tavadrapsau kurukutsau mahālaya iti govindārṇave viśeṣaḥ  
sarvatrānuktau purūravārdravau jñeyau | dvivacanaṃ gaṇābhiprāyam | atra kaścivyastanirdeśena purūravasaṃjñakānāmārdravasaṃjñakānāmiti pṛthagdevatātvakalpane  
prayogo dṛśyate sa tu śākhāntarīyaviṣayaḥ | bahvṛcānāṃ tu samāsanirdeśena  
purūravasaṃjñakārdravasaṃjñakagaṇadvaya ekadevatātvena purūravārdravasaṃjñakānāṃ  
viśveṣāṃ devānāmityeva prayogaḥ | ata eva pariśiṣṭe viprabahutve'pyekamevārghyapātramuktaṃ tadetadabhiprāyam | candrikāprabhṛtiprācīnagrantheṣvapyevameva  
bṛhatparāśaramate pātradvayam | tatpakṣe'pi purūravārdravasaṃjñakā viśve devā  
idaṃ vo'rghyamityubhayatrāpi mantraḥ | vibhaktiniyama ukto nāradīye—  
akṣayyāsanayoḥ ṣaṣṭhī dvitīyā''vāhane tathā  
annadāne caturthī syāccheṣāḥ saṃbuddhayaḥ smṛtāḥ

### [3.1.p1.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.3.1.p1.6)

saṃkalpāsanayoḥ ṣaṣṭhīti kvacitpāṭhaḥ | nāmagotroccārādiniyama uktaścandrikāyāṃ śaṅkhena—  
āvāhanārghyasaṃkalpe piṇḍadānānnadānayoḥ  
piṇḍābhyañjanakāle tu tathaivāñjanakarmaṇi  
akṣayyāsanapādyeṣu gotraṃ nāma prakāśayet  
kṣaṇe ca piṇḍadāne ca gandhadhūpādike tathā || iti  
āśvalāyanānāmarghyadāne na nāmoccāraḥ | ācāryeṇa tathaivoktatvāt | śrāddhe vipropevaśanottaraṃ pradhānasaṃkalpa iti pariśiṣṭe | kecidvivāramicchanti | tatpakṣe nimantraṇottaraṃ prathamaḥ | viproveśanottaraṃ dvitīyaḥ  
anye tu trivāramāhuḥ | tatpakṣe nimantraṇātpūrvaṃ prathamaḥ | nimantraṇottaraṃ  
dvitīyaḥ | viproveśanottaraṃ tṛtīyaḥ | candrikādāvapi tathaiva | tatra pūrvoktaprakāreṇa prathamaḥ | upakrāntamamukaśrāddhaṃ kariṣya iti dvitīyaḥ | prakrāntamamukaśrāddhaṃ kariṣya iti tṛtīya iti gṛhyāgnisāmare

## Linked texts (1)

- [Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhacandrika.2.p48) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.3.1.p1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhamanjari.3.1.p1) · Pramāṇa
