Shraddhamanjari (Bapubhatta Kelakara) 6.2-2
Śrāddhamañjarī (Bāpūbhaṭṭa Kelakāra) 6.2-2
- Language
- Sanskrit
6.2-2.1
ahanyahani yacchrāddhaṃ tannityamiti kīrtitam
pitṝnuddiśya viprāṃśca bhojayedviprameva vā
nityaśrāddhaṃ devahīnaṃ niyamādivivarjitam
dakṣiṇarahitaṃ caiva dātṛbhoktṛvratojjhitam
upaveśyā''sanaṃ dattvā saṃpūjya kusumādibhiḥ
nirdiśya bhojayitvā tu kiṃciddattvā visarjayet
nā''mantraṇaṃ na homaṃ ca nā''hvānaṃ na visarjanam
na piṇḍadānaṃ vikiraṃ na dadyādatra dakṣiṇām
utkṛṣṭaṃ nāsti cedannaṃ bhoktā bhojyamathāpi vā
abhyuddhṛtya yathāśakti kiṃcidannaṃ yathāvidhi
pitṛbhya idamityuktvā svadhākāramudāharet | iti
tatpratipattimāha viṣṇuḥ-tadannaṃ bhikṣave dadyāttadalābhe gobhyo dadyādagnau vā kṣipediti
atha nityaśrāddhaprayogaḥ | ācamya pavitrapāṇiḥ prāṇānāyamya deśakālau smṛtvā prācīnāvītī, asmatpitṛpitāmahaprapitāmahānāmukaśarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāṃ sapatnīkānām | asmanmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahānāṃ śarmaṇāṃ gotrāṇāṃ0 pāṇāṃ
sapatnīkānāmateṣāṃ tṛptyarthaṃ nityaśrāddhaṃ kariṣya iti saṃkalpyodaṅmukhaṃ
vipramupaveśya, asmatpitṛ0ṇāṃ sapatnīkānām | asmanmātāmaha0ṇāṃ sapatnīkānāmidamāsanam | asmatpitṛpitāmahaprapitāmahāḥ śarmaṇaḥ0 gotrā
va0rūpāḥ sapatnīkāḥ| asmanmātāmaha0hāḥ| śarmaṇaḥ0gotrāḥ0rūpāḥ sapatnīkā eṣa vo gandhaḥ svadhā namo na mama | evaṃ puṣpāṇi dhūpadīpāvācchādanaṃ ca samarpyārcanavidheḥ saṃpūrṇatāṃ vācayitvā vartulamaṇḍale bhojanapātramāsādyānnaṃ pariviṣya gāyatryā'bhyukṣya, asmatpitṛpitāmahaprapitāmahebhyaḥ śarmabhyo vasu0bhyaḥ sapatnīkebhyaḥ, asmanmātāmaha0bhyaḥ, a0
6.2-2.2
śa0 a0 go0 vasu0 sapatnīkebhya idamannamamṛtarūpaṃ pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ cā'' tṛpteḥ svadhā kavyaṃ namo na mama | bahmārpaṇaṃ0 | prācīnā0
eko viṣṇu0 anena nityaśrāddhena bhagavānpitṛsvarūpī janārdanavāsudevaḥ
prīyatāmityuktvā brāhmaṇānbhojayitvā namaskāreṇa tānvisarjayet | sati
vibhave dakṣiṇāṃ dadyāt | nātra tarpaṇam | iti nityaśrāddhaprayogaḥ
iti śrīmaccittapāvanakeḷakaropābhidhamahādevātmajabāpūbhaṭṭena viracitāyāṃ śrāddhamañjaryāmanukalpādinityaśrāddhāntaprayogāḥ
amāyugamankrāntidhṛtipātamahālayāḥ
anvaṣṭakyaṃ ca pūrvedyuḥ ṣaṇṇavatyaḥ(tiḥ) prakīrtitāḥ (tā)
vaparāhnaḥ kālaḥ | purūravārdravasaṃjñakā viśve devāḥ | devatāstu pitrādyastrayaḥ sapatnīkā mātāmahādayastrayaḥ sapatnīkāḥ | evaṃ ṣaṭ | śrāddhātpūrvaṃ darśavattarpaṇam | prayogastu piṇḍasahitaḥ pārvaṇavat | viśeṣastu tattatprakaraṇe vakṣyate | eteṣu darśaśrāddhaṃ tūktameva | vivāhāyyanantaraṃ darśaśrāddhaṃ
piṇḍarahitameva
atha yugādiśrāddham | yugādayaścoktā ratnamālāyāmmāghe pañcadaśī kṛṣṇā nabhasye ca trayodaśī
tṛtīyā mādhave śuklā navamyūrje yugādayaḥ
māghamāsyamāvāsyā | bhādrakṛṣṇatrayodaśī | vaiśākhaśuklatṛtīyā
kārtikaśuklanavamī | etāścatasrastithayo yugādaya ityarthaḥ | nāradaḥśukle paurvāhṇikī grāhye(hyā) kṛṣṇe caivā''parāhṇikī | atra śuklapakṣayugādiśrāddhaṃ pūrvāhne kāryamiti śūlapāṇiḥ| nirṇayāmṛtādayastu śrāddha āparāhnikyaiva grāhyetyāhuḥ | vacanātpūrvāhnavyāpinyāmevāparāhne śrāddhaṃ kāryamiti kamalākarasiddhāntaḥ | atra piṇḍaniṣedhātsāṃkalpikavidhiḥ
iti yugādiśrāddham
6.2-2.3
atha manvādiśrāddham | manvādaya uktā dīpikāyāmtithyagnī na tithistithyāśe kṛṣṇebho'nalo grahaḥ
tithyarko na śivo'śvo'mātithī manvādayo madhoḥ
asyārthaḥ | tithiḥ pūrṇimā | agnistṛtīyā | caitre māsi ete tṛtīyā
paurṇamāsī(ca) śuklapakṣasthe manvādī jñeye | vaiśākhe manvādirnāsti | jyeṣṭhe
pau(pū)rṇimā | āśā daśa, āṣāḍhe śukladaśamī paurṇamāsī ceti dve
kṛṣṇebhaḥ śrāvaṇe kṛṣṇāṣṭamī | bhādre śuklatṛtīyā | āśvine śuklanavamī | kārtike śukladvādaśī paurṇamāsī ceti dve | mārgaśīrṣe nāsti
pauṣe śuklaukādaśī| māghe śuklasaptamī | phālgune paurṇamāsyamāvāsyā ceti
dve | evametāścaturdaśa manvādayaḥ | etāḥ śuklapakṣasthāḥ paurvāhṇikyaḥ
kṛṣṇapakṣasthā āparāhṇikya ityādikālanirṇayastu yugādivat | sāṃkalpikavidhiśca | iti manvādiśrāddham
atha saṃkrāntiśrāddham | atra tattatsaṃkrāntiparvakāle śrāddham | sāmānyataḥ sarveṣāṃ saṃkramaṇānāṃ saṃkramātpūrvaṃ ṣoḍaśa saṃkrameottaraṃ ṣoḍaśetyevaṃ
dvātriṃśaddhaṭikāḥ puṇyakālaḥ sarvagranthakārairuktaḥ | viśeṣastvāha kamalākaraḥprāgūrdhvā daśa pūrvataḥ ṣaḍavanistadvatparāḥ pūrvatastriṃśatṣoḍaśa pūrvato'pyaparataḥ pūrvāḥ parāḥ syurdaśa
pūrvāḥ ṣoḍaśa cottarā ṛtubhuvaḥ paścātkhavedāḥ punaḥ
pūrvāḥ ṣoḍaśa cottarāḥ punaratho puṇyāstu meṣāditaḥ
asyārthaḥ | meṣe prāgūrdhvaṃ ca daśa ghaṭikāḥ puṇyakālaḥ | vṛṣe pūrvāḥ
ṣoḍaśa | mithune parāḥ ṣoḍaśa | karke pūrvāstriṃśat | siṃhe pūrvāḥ ṣoḍaśa
kanyāyāṃ parāḥ ṣoḍaśa | tulāyāṃ prāgūrdhvā daśa | vṛścike pūrvāḥ ṣoḍaśa
6.2-2.4
dhanuṣi parāḥ ṣoḍaśa | makare catvāriṃśatparāḥ | idaṃ ca hemādrimatenoktam | mādhavamate tvatra parā viṃśatiḥ | kumbhe pūrvāḥ ṣoḍaśa | mīne parāḥ
ṣoḍaśeti
yāpyuttarā puṇyatamā mayoktā
sāyaṃ bhavetsā yadi sā'pi pūrvā
pūrvā tu yoktā yadi sā vibhāte
sā'pyuttarā rātriniṣedhataḥ syāt
arvāṅ niśīthādyadi saṃkramaḥ syātpūrve'hni puṇyaṃ parataḥ pare'hni
āsannayāmadvayameva puṇyaṃ
niśīthamadhye tu dinadvayaṃ syāt
karke jhaṣe'pyevamiti hyuvāca
hemādrisūriśca tathā'parārkaḥ
jhaṣaḥ pradoṣe yadi vā'rdharātre
pare'hni puṇyaṃ tvatha karkaṭaścet
prabhātakāle yadi vā niśīthe
pūrve'hni puṇyaṃ tviti mādhavāryaḥ | jhaṃ..
evamukte puṇyakāle'parāhṇayoge śrāddhaṃ kāryam | aparāhṇayogābhāve
tattatparvakālānurodhena divaiva kāryam | gauṇakālo'pyaparāhṇe cetsa eva
grāhyaḥ | atra kanyāsaṃkrāntiśrāddhe dhūrilocanasaṃjñakā viśve devāḥ
anyeṣu purūravārdravāḥ | sāṃkalpikavidhiriti viśeṣaḥ | iti saṃkrātiśrāddham
atha vaidhṛtivyatīpātaśrāddham | vaidhṛtivyatīpātau kutapavyāpinau dinadvaye sattve'sattve ca paradinavyāpinau grāhyau | atra piṇḍā na santi
vidhiratu sāṃkalpikaḥ | atra brahmacaryādiniyamā na santītyuktaṃ prāk
iti vaidhṛtivyatīpātaśrāddham
atha mahālayaśrāddhāni | tāni ca bhādrapadakṛṣṇapratipadmārabhyā''śvinaśukapratipatparyantaṃ pratyahamekaikamevaṃ ṣoḍaśa bhavanti | tithivṛddhyā
pakṣasya ṣoḍaśadinatve'māvāsyāparyantameva | bhādrapadapaurṇamāsīmārabhyāmāvāsyāparyantaṃ vā ṣoḍaśeti hemādrimataṃ tatsarvagranthakārāsaṃmatatvādupekṣyam
6.2-2.5
atra pitṛpārvaṇaṃ mātṛpārvaṇaṃ sapatnīkamātāmahapārvaṇamiti navadevatyam
atha vā mātāmahyādīnāṃ pṛthakpārvaṇamevaṃ dvādaśadevatyam | api vā
sakṛnmahālayavatpārvaṇaikoddiṣṭadevatāsamuccayātmakam | atrā''cārācchaktyā vā vyavasthā bodhyā | imāni śrāddhāni annenaiva kartavyāni
nā''mānnādinā | nātra nandādidine piṇḍaniṣedhaḥ | taduktaṃ parāśaramādhavīye kāṣṇājininānabhasyasyāpare pakṣe śrāddhaṃ kāryaṃ dine dine
naiva nandādi varjyaṃ syānnaiva nindyā caturdaśī || iti
gurviṇīpatinā tu sāṃkalpikaṃ kāryam | muṇḍanaṃ piṇḍadānaṃ ceti
vṛddhokteḥ | kecidgarbhiṇīpatinā'pi sapiṇḍakameva kāryamityāhuḥ | garbhiṇīpateḥ piṇḍaniṣedhastu saptamamāsādūrdhvaṃ bhavati | taduktaṃ kaustubhevapanaṃ maithunaṃ tīrthaṃ varjayedgarbhiṇīpatiḥ
śrāddhaṃ ca saptamānmāsādūrdhvamityāśvalāyanaḥ
'śrāddhaṃ sapiṇḍam | ābdikādyāvaśyakaṃ tu kartavyameva | vivāhādyanantaramapi mahālayaśrāddhāni sapiṇḍāni | devāstvatra purūravārdravasaṃjñakā
iti bahavaḥ | dhūrilocanāviti kecit | tarpaṇaṃ tu pratidinaṃ prayogānte
pakṣaśrāddhe hiraṇye ca anuvrajya tilodakamiti vacanāt | iti mahālayaśrāddhāni
aṣṭakāśrāddhānāṃ pakṣāntarasattve'pi āśvalāyanermārgaśīrṣādicaturṣu
māseṣu kṛṣṇapakṣe saptamyāṃ pūrvedyuḥ śrāddhamaṣṭayāmaṣṭamīśrāddhaṃ navamyāmanvaṣṭakyaśrāddhamevaṃ dvādaśa śrāddhāni kāryāṇi | hemantaśiśirayoścaturṇāmaparapakṣāṇāmaṣṭamīṣvaṣṭakā ityādyāśvalāyanokteḥ | etatprayogaviṣaye śrīmannārāyaṇabhaṭṭakṛtaṃ prayogaratnameva jāgarti | vivāhādyanantaramaṣṭamīśrāddhaṃ
6.2-2.6
piṇḍarahitameva | pūrvedyuḥ śrāddhamanvaṣṭakābhrāddhaṃ ca sapiṇḍameveti cāturdharīyaṣaṇṇavatiśrāddhanirṇaye| tatrāṣṭamīśrāddhe vyatiṣaṅgābhāvātpiṇḍanirvapaṇaṃ
kecinnecchantyasmiṃścatuṣṭaya iti kārikokteśca piṇḍarahitaṃ kartuṃ śakyate
pūrvedyuranvaṣṭakyayorvyatiṣaṅgātsapiṇḍatvamiti tadāśayaḥ | malamāse'pyamāyugamanuvaidhṛtivyatīpātaśrāddhāni kāryāṇi| mahālayāṣṭakādīni na kāryāṇītyanyatra vistara iti dik
iti śrīmacittapāvanake0 śrāddhamañjaryā ṣaṇṇavatiśrāddhāni
atha vividhāni vikṛtiśrāddhāni| tatra bhādrapadapaurṇamāsyāṃ proṣṭhapadīśrāddhamuktaṃ hemādrau brahmāṇḍapurāṇenāndīmukhānāṃ pratyabdaṃ kanyārāśigate ravau
paurṇamāsyāṃ tu kartavyaṃ varāhavacanaṃ yathā
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ
trayo hyaśrumukhā hyete pitaraḥ saṃprakīrtitāḥ
tebhyaḥ pūrve trayo ye tu te tu nāndīmukhāḥ smṛtāḥ || iti
atrāpi kanyāgata ityupalakṣaṇam | ato dhūrilocanau devau | pitarastu prapitāmahasya pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ | atra mātāmahā api
kāryā iti kamalākaraḥ | vṛddhaprapitāmahāditraya eva nātra mātāmahā
iti candrikākāreṇa siddhāntitam | tatratyavacanam-tasmātproṣṭhapadīśrāddhe nejyā mātāmahādaya iti | mayūkhakārasyāpyevameva siddhāntaḥ
etacchrāddhaṃ pratisaṃvatsaramāvaśyakatayā kāryamiti sindhau | paurṇamāsyāṃ
6.2-2.7
piṇḍaniṣedhe'pyasmiñchrāddhe piṇḍadānaṃ bhavatyeveti tatraiva | etaccāputravidhavayā'pi kāryamiti candrikākāraḥ| śrāddhāṅgatarpaṇaṃ tu paredyuḥ kāryamiti sa eva | gopīnāthadīkṣitaprayoge tu darśavaddāśāyevoktam | atrāsmannāndīmukhānāmuka śarmaṇāmityādiprayogakramo jñeya iti candrikākāraḥ | nātraṃ nāndīmukhatvaṃ pitṛviśeṣaṇamiti kamalākarasiddhāntaḥ
kaustubhakārasyāpyevameva
atha prayogaḥ | bhādrapadapaurṇamāsyāmaparāhne deśakālau saṃkīrtyāsmatprapitāmahapitṛpitāmahaprapitāmahānāmamukaśarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpaṇāmeteṣāṃ tṛptyarthaṃ prauṣṭhapadīśrāddhaṃ sadaivaṃ sapiṇḍaṃ pārvaṇena
vidhinā'nnena haviṣā sadyaḥ kariṣya iti saṃkalpya tattadvibhaktyullekhapūrvakaṃ
prayogaḥ | asmatprapitāmahasya pitaraṃ śarmārṇaṃ gotraṃ vasurūpamāvāhayāmi
asmatprapitāmahasya pitāmahaṃ0 | asmatprapitāmahasya prapitāmahaṃ0
ityādi | śundhantāṃ prapitāmahapitaraḥ | śundhantāṃ prapitāmahapitāmahāḥ
śundhantāṃ prapitāmahaprapitāmahāḥ | etatte'smatprapitāmahapitaramukaśarmannamukagotra vasurūpa ye ca tvāmatrānu tebhyaśca | etatte'smatprapitāmahapitāmaha0 bhyaśca | etatte'smatprapitāmahaprapitāmaha0 bhyaścetyādi yathāyathamūhaḥ | śeṣaṃ darśaśrāddhavat | iti prauṣṭhapadīśrāddhaprayogaḥ
atha bharaṇīśrāddham | bhādrapadakṛṣṇapakṣe yasmindine bharaṇīnakṣatraṃ
bhavati tasmindine pratisaṃvatsaraṃ darśavatpaṅgadaivatyaṃ piṇḍarahitaṃ sāṃkalpavidhinā śrāddhaṃ kuryāt | devau purūravārdravau | kaumyatve dhūrilocanau
iti bharaṇīśrāddham
6.2-2.8
tṛtīyāyāṃ kṛttikānakṣatraṃ cettatrāpi śrāddhameva kāryam | taduktaṃ pṛthvīcandrodaye—
nabhasyāparapakṣasya dvitīyā yadi yāmyabhe
tṛtīyā cāgnitārābhiḥ sahitā prītidā pituḥ || iti
etatpakṣe ṣaṣṭhī yogaviśeṣeṇa kapilāsaṃjñā | taduktaṃ vārāhe—
nabhasyakṛṣṇapakṣe tu rohiṇīpātabhūsutaiḥ
yuktā ṣaṣṭhī purāṇajñaiḥ kapilā parikīrtitā
hastagate'rke sati phalātiśayaḥ | taduktaṃ purāṇasamuccaye—
bhādre māsyasite pakṣe bhānau caiva kare sthite
pāte kuje ca rohiṇyāṃ sā ṣaṣṭhī kapilā smṛtā || iti
atrāpi grahaṇādivatparvaniimattaṃ śrāddhaṃ kāryam | aṣṭamyāṃ mādhvāvarṣa(?)saṃjñakaṃ śrāddhamuktamāśvalāyanena–etena mādhvāvarṣa(?) prauṣṭhapadyā aparapakṣa
iti | idaṃ saptamyāditriṣvahaḥsu kāryamiti vṛttikṛt | prayogastvaṣṭakāśrāddhavat | aśaktāvekasyāṃ vā'ṣṭamyāmeva
āṣāḍhyāḥ pañcame pakṣe gayā madhyāṣṭamī smṛtā
trayodaśī gajacchāyā gayātulyā tu paitṛke
iti brāhmāt | atra kāmakālau devau | aṣṭamyāṃ kāmakālāveti
vacanāt | bhādrapadakṛṣṇanavamyāmanvaṣṭakāśrāddhaṃ navadaivatyātmakaṃ kātyāyanādibhiruktam | taccā''śvalāyanānāṃ māghyāvarṣa (?) śrāddhatrayakaraṇapakṣe
navamyāmanvaṣṭakyaṃ bhavatyeva | ekasyāmevāṣṭamyāṃ karaṇapakṣa idamapi pṛthaktvena kāryam | asyāṃ mātṛśrāddhamatyāvaśyakam | taduktaṃ candrikāyāṃ
smṛtausarvāṃsāmeva mātṛṇāṃ śrāddhaṃ kanyāgate ravau
navamyāṃ hi pradātavyaṃ brahmalabdhavarā yataḥ || iti
atra sarvāṃsāmityuktatvātsāpatnamātṛṇāmapi kāryam | svamātari
jīvantyāmapi sāpatnamātṛbhyo dadyāditi kamalākaraḥ | idamanupanītena
6.2-2.9
garbhiṇīpatinā'pi sapiṇḍakaṃ kāryamiti sa eva | tathā jīvatpitṛkeṇāpi kāryam
anvaṣṭakyāṃ gayāprāptau satyāṃ yacca mṛte'hani
mātuḥ śrāddhaṃ sutaḥ kuryātpitaryapi ca jīvati
iti maitrāyaṇīyapariśiṣṭāt | idaṃ śrāddhaṃ bhartṛmaraṇottaraṃ pūrvamṛtamāturna
kāryamiti kecidāhustannirmūlamiti kamalākaraḥ | vidhavāyā apīti
candrikākāraḥ | sindhau brāhmepitṛmātṛkulotpannā yāḥ kāścittu mṛtāḥ striyaḥ
śrāddhārhāstāstu vijñeyāḥ śrāddhaṃ tāsāṃ pradīyate || iti
atrā''cārādvyavasthā | atra suvāsinībhojanamāvaśyakam
mātuḥ śrāddhe tu saṃprāpte brāhmaṇaiḥ saha bhojanam
suvāsinyai pradātavyamiti śātātapo'bravīt
iti mārkaṇḍeyapurāṇāt | viprālābhe suvāsinīmapi bhojayediti
prāgevoktam | atra mātṛbahutve'pyeko brāhmaṇaḥ piṇḍaśca | tadvidhistu
vṛttyanusāreṇa prayoge vakṣyate | asya śrāddhasyātitarāvamāśyakatvātsaṃkaṭe
pūrvoktānukalpānāmanyatamena kāryam
atha prayogaḥ | uktāparāhne jīvatpitā''prakoṣṭhātprācīnāvītaṃ kṛtvā,
asmanmātṛpitāmahīprapitāmahīnāmamukadānāmamukagotrāṇāṃ vasu0pāṇāmetāsāṃ tṛptyarthaṃ kanyāgate savitari bhādrapadāparapakṣanavamyanvaṣṭakyaśrāddhaṃ sadaivaṃ sapiṇḍaṃ pārvaṇena vidhinā'nnena haviṣā sadyaḥ kariṣya iti
saṃkalpya pūrvoktamātṛśrāddhaprayogavatsarvaṃ kuryāt | nityatvātpurūravārdravāvevātra devau śrāddhottaraṃ tadahareva śuklatilaistarpaṇaṃ vidhāya bandhubhiḥ saha
bhuñjīteti | sāpatnamātrekatve dvitve bahutve vā saṃkalpe mātṛpārvaṇotkīrtanānantaraṃ sarvāsāmaṃ krameṇa ṣaṣṭhyantamutkīrtanaṃ kṛtvā pārvaṇaikoddiṣṭavidhinā
6.2-2.10
śrāddhaṃ kariṣya iti saṃkalpya vipranimantraṇakāle vaiśvadevārthaṃ dvāvekaṃ vā
vipraṃ nimantrya mātṛvargārthaṃ trīnekaṃ vā nimantrya sāpatnamātrarthaṃ
pratyekamekaikamekaṃ vā mātrādisarvārthamekaṃ vā nimantrya sakṛnmahālayoktaprakāreṇa prayogaṃ kuryāt | pratyekamekaikāṃ sarvārthamekāṃ vā suvāsinīṃ
bhojayedityekaḥ pakṣaḥ | aparastu mātrā sahaiva sāpatnamātṛṇāmutkīrtanena
pārvaṇe saṃniveśaḥ | vidhistu pārvaṇavat | vipranimantraṇakāle sarvāsāṃ
mātṛṇāṃ sthāna ekaṃ pitāmahyādīnāmekaikaṃ nimantrayet | tatraivaṃ viśeṣaḥsāpatnamātrekatve'smanmātrorgaṅgāyamunādayoḥ kāśyapagotrayorvasurūpayoḥ
pitāmahyāḥ0dāyāḥ0gotrāyā rudrarūpāyāḥ prapitāmahyāḥ0dāyā0gotrāyā
ādityarūpāyā evamullekhaḥ | api vā'smanmātṛtatsapatnīpitāmahīprapitāmahīnāṃ gaṅgāyamunāsarasvatīkṛṣṇādānāmiti sāpatnamātṛdvitve bahutve
vā'smanmātṛṇāṃ gaṅgāyamunāsarasvatīdānāṃ0 gotrāṇāṃ vasurūpāṇām
asmatpitāmahyā a0dāyā0ityādi | evaṃ nimantraṇādiṣvapyūhaḥ | asmanmātarau gaṅgāyamunāde kāśyapagotre vasurūpe| asmatpitāmahī(hi)amukade
a0 gotre rudrarūpe | asmatprapitāmahī(hi) amuka de0 iti pādyādipūhaḥ
bahutve tu asmanmātaraḥ0 dāḥ0 gotrāḥ vasurūpā ityādi | arghyadāne
mātrarthamekaṃ pātraṃ sāpatnamātrarthaṃ pratyekamekaikaṃ pitāmahyarthamekaṃ prapitāmahyarthamekamityāsādya mātṛpātre saṃpannaṃ mātṛpātrāṇi saṃpannānīti voktvā
pitāmahīpātraṃ saṃpannaṃ prapitāmahīpātraṃ saṃpannamityabhimṛśet | āvāhane'smanmātarau0 de gotre0 rūpe bhavatsvāvāhayiṣyāmi dvitve bahutve
6.2-2.11
vā'smanmātṛḥ0 dāḥ0 gotrāḥ0 rūpāḥ | asmatpitāmahīṃ0 dāṃ0 asmatprapitāmahīṃ0 dāṃ0 go0 asmanmātaridaṃ te'rghyam | asmatsāpatnamātaridaṃ te'rghyamityādi pṛthakpṛthagarghyadānam | arghyadānaṃ pṛthakkuryātpiṇḍamekaṃ tu nirvapediti vacanāt | prativipraṃ pāṇihomaḥ | annanivedane pṛthivī te pātramityādi mātarau gaṅgāyamunāde amukagotre
vasurū rūpe devate idamannaṃ0 | asmanmātṛbhyāṃ gaṅgāyamunādābhyāṃ gotrābhyāṃ
vasurūpābhyāmidamannamamṛtarūpaṃ0 | dvitve bahutve tu mātaraḥ0 dāḥ0
gotrā vasurūpā devatā idamannaṃ havi0 | asmanmātṛbhyo0 dābhyo
gotrābhyo vasurūpābhya idamannamamṛtarūpaṃ0 | evaṃ suvāsinyā annanivedane ca | udakaninayane śundhantāṃ mātaraḥ | śundhantāṃ pitāmahāḥ| śundhantāṃ prapitāmahā ityevaṃ, piṇḍapradāna etadvāmasmanmātarau
gaṅgāyamunāde gotre vasurūpe ye ca yuvāmatrānu tebhyaścetyūhaḥ| sāpatnamātṛdvitve bahutve vā—etadvo'smanmātaraḥ0 dāḥ0 gotrā0 vasurūpā ye ca
yuṣmānatrānu ityūhaḥ| atra pitara ityatra nohaḥ| amīmadantetyatra ca
nohaḥ| abhyañjanadāne—asmanmātarau0de0gotre vasurūpe abhyaṅgvāthām
añjanadāne—asmanmātarau0 vasurūpe aṅgvāthāmityūho dvitve bahutve tu
asmanmātaraḥ0 dāḥ0 gotrā vasurūpā abhyaṅgdhvam | ityabhyañjane | aṅgdhvamityañjane| etadvaḥ pitaro vāsa ityādiṣu noha iti viśeṣaḥ | anyatsarvaṃ pūrvavat | mṛtapitṛkakartṛke'pyevameva prayogaḥ| kaustubhe tu mṛtapitṛkeṇa piturmahālaya eva mātṛptṛpteḥ saṃpāditatvānnaitatkāryamityuktam | iti
navamīśrāddhaprayogaḥ
atha bhādrakṛṣṇadvādaśyāṃ sanyastapituḥ śrāddhaprayogaḥ | uktāparāhne
6.2-2.12
deśakālau saṃkīrtyāsmadbrahmabhūūṛūūtapitṛpitāmahaprapitāmahānāmamukaśarmaṇāṃ0
gotrāṇāṃ vasu0 pāṇāmityādipārvaṇaikoddiṣṭolkīrtanena saṃkalpaprabhṛti
sakṛnmahālayavatsarvaṃ kuryāt | mantravyatiriktasthale sarvatra brahmabhūtapadoccāraṇamadhikam | mantreṣu tvabhidhānamātram | tithyantare mṛtasyāpi
saṃnyāsino dvādaśyāmeva sakṛnmahālayaśrāddhaṃ kāryam | pakṣaśrāddhādikaraṇe tu sarvāsrvapi tithiṣu śrāddhāni bhavanti | iti saṃnyastapituḥ
śrāddhaprayogaḥ
atha bhādrakṛṣṇapakṣe maghātrayodaśīśrāddham | tacca kevalatrayodaśyāṃ
kevalamaghānakṣatre vā kāryam | dvayoryoge phalādhikyam | trayodaśīśrāddhaṃ
nityam | maghāśrāddhaṃ tu kāmyam | nityatvāntrayodaśyāṃ purūravārdravau
devau| maghāsu kāmyatvāddhūrilocanau| ubhayoryoge dhūrilocanau | ubhayatrāpi piṇḍadānaniṣedhātsāṃkalpikavidhiḥ | maghāśrāddhamavibhaktairapi
pṛthakpṛthakkāryam | taduktaṃ hemādrau—
vibhaktā vā'vibhaktā vā kuryuḥ śrāddhaṃ pṛthaksutāḥ
maghāsu tu tato'nyatra nādhikāraḥ pṛthakpṛthak || iti
atra tuśabdasya tato'nyetyanantaramanvayaḥ | avibhaktānāṃ maghāśrāddhavyatiriktaśrāddheṣu pṛthagadhikāro nāstītyarthaḥ | trayodaśīśrāddhaṃ
putravatā naiva kāryam | aputravatā'pi piṇḍarahitaṃ kāryamiti kaustubhe
maghātrayodaśīśrāddhe madhupāyasamatipraśastam | kalau madhuniṣedhāttatsthāne
guḍo ghṛtaṃ vā deyam | etanmūlavākyāni nirṇayasindhau draṣṭavyāni
maghātrayodaśīyoge śrāddhamadhimāse'pi kartavyamiti candrikāyām | atra
maghātrayodaśīyugādiśrāddhānāṃ tantratā | mahālayaśrāddhakaraṇapakṣe tu
6.2-2.13
tenaivaiṣāṃ prasaṅgasiddhiḥ | mahālayaśrāddhasyāpi tantratvoktistu kasyacinmūrkhapralāpatvādupekṣyeti mayūkhakāraḥ
atha prayogaḥ | pitṛvargasya sapatnīkasya mātāmahavargasya sapatnīkasyotkīrtanaṃ kṛtvaiteṣāṃ tṛptyarthaṃ trayodaśīśrāddhaṃ sadaivaṃ sāṃkalpavidhinā'nnena haviṣā sadyaḥ kariṣye maghāśrāddhamiti maghāśrāddhe maghātrayodaśīśrāddhamiti yoge saṃkalpaṃ kṛtvā pūrvoktasāṃkalpavidhānena sarvaṃ
kuryāt | tataḥ śrāddhānte vargadvayasya tarpaṇam | iti maghātrayodaśīśrāddhaprayogaḥ
atha gajacchāyā | sā coktā granthāntare—
pretapakṣe trayodaśyāṃ maghāsvinduḥ kare ravau
yadā tadā gajacchāyā sūryaparvaśatādhikā || iti
yadā bhādrapadakṛṣṇatrayodaśyāṃ hastanakṣatre sūryo maghānakṣatre candro
bhavati tadā gajacchāyāsaṃjñako yogaviśeṣa ityarthaḥ | atrāpi pūrvavatpiṇḍarahitaṃ ṣaḍdaivatyaṃ śrāddhaṃ kuryāt | naimittikatvātkāmakālau devāviti
viśeṣaḥ | bhādrakṛṣṇāmāyāmapi hastanakṣatre candrasūryau syātāṃ tadā'pi
gajacchāyā | taduktaṃ sindhau yamena—
haṃse kare sthite yā tu amāvāsyā karānvitā
sā jñeyā kuñjaracchāyā iti baudhāyano'bravīt
asyāmapi piṇḍarahitaṃ ṣaḍdaivatyaṃ śrāddhaṃ kuryāt | idaṃ ca śrāddhaṃ gajacchāyāyāṃ kartavyam | gajacchāyāsu kurvīta karṇavyajanavījite, iti
bhāratokteḥ | sindhau ca—
pāyasaṃ madhusarpibhyāṃ prākchāyāye kuñjarasya ca
śrāddhaṃ dadyāditi śeṣaḥ | iti gajacchāyāśrāddham
atha bhādrakṛṣṇacaturdaśyāṃ śastrahataśrāddham | tacca pitrādeḥ śastrahatasyaikoddiṣṭavidhinā kāryam | ekoddiṣṭe devaniṣedhe'pi vacanādetacchrāddhaṃ sadaivaṃ
6.2-2.14
kāryam | pitrādidvayoḥ śastramṛtāvekoddiṣṭadvayaṃ kāryam| trayāṇāmapi tathātva
ekoddiṣṭatrayaṃ kāryam| pitrāditrayāṇāṃ śastramṛtau pārvaṇameva kāryamityanye
etacchrāddhamanyairapi viṣajalāgniśṛṅgadaṃṣṭrisarpaśvāpadapaśuvyāghrādidurmaraṇamṛtānāmātmatyāgināmupasargamṛtānāmudvandhanādimṛtānāṃ caikoddiṣṭaṃ kāryam
yūpamṛtānāmapi kāryam | asādhyavyādhyabhibhūtānāṃ vidhipūrvakabhṛgvagnyambumṛtānāṃ naivātra śrāddham | etatstrīṇāmapi śastrādihatānāṃ durmaraṇamṛtānāṃ caikoddiṣṭaṃ kāryam | sahagamane tu vaidhatvānna bhavati | atra purūravārdravau devau | kāmakālāviti mayūkhe | ekoddiṣṭaṃ tu yacchrāddhaṃ tannaimittikamucyata iti vacanāt
atha prayogaḥ | madhyāhne deśakālau smṛtvā'smatpituḥ0 śarmaṇo gotrasya
vasurūpasya śastrahatasya tṛptyarthaṃ bhādrapadāparapakṣacaturdaśīśrāddhaṃ sadaivaṃ
sapiṇḍamekoddiṣṭavidhinā'nnena haviṣā sadyaḥ kariṣya iti saṃkalpya pururavārdravasaṃjñakavaiśvadevārthamekaṃ vipraṃ nimantrya pitrarthamekaṃ nimantrya pūrvoktaikoddiṣṭaprayogavatsarvaṃ kṛtvā tadahareva tarpaṇaṃ kuryāt | pitrāditrayāṇāṃ
śastrahatānāṃ pārvaṇapakṣe pārvaṇavidhinā'parāhne kāryam | sakṛnmahālayastu
sarvapitṛtṛptyarthamamāvāsyāyāmanyasminvā dine kartavya eva | iti caturdaśīśrāddhaprayogaḥ
āśvinaśuklapratipadi mātāmahaśrāddham | taduktaṃ sindhaujātamātro'pi dauhitro vidyamāne'pi mātule
kuryānmātāmahaśrāddhaṃ pratipadyāśvine site
idaṃ śrāddhamanupanīto'pi kuryāditi bahavaḥ | idaṃ sapiṇḍakameva kāryamiti candrikāyām | piṇḍarahitamiti kamalākaraḥ | idameva yuktamiti
6.2-2.15
pratibhāti | pratipatprayuktaśrāddhe piṇḍadānaniṣedhāt | jīvatpitṛkasyāpi
piṇḍadānaniṣedhācca | idaṃ ca jīvatpitṛkeṇaiva kāryamiti śiṣṭāḥ | uktaṃ
ca granthāntaregarbhāccyuto hi dauhitraḥ kuryātpitari jīvati
śrāddhaṃ mātāmahānāṃ ca pakṣāntādapare'hani || iti
pratipadyāśvine śukle dauhitrastvekapārvaṇam
śrāddhaṃ mātāmahaṃ kuryātsapitā saṃgave sadā ||.
atha prayogaḥ | deśakālau smṛtvā'smanmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahānāṃ śarmaṇāṃ gotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāṃ sapatnīkānāmeteṣāṃ tṛptyarthamāśvinaśuklapratipacchrāddhaṃ sadevaṃ sāṃkalpavidhinā'nnena
haviṣā sadyaḥ kariṣya iti saṃkalpya purūravārdravavaiśvadevasahitaṃ pūrvoktasāṃkalpavidhānena sarvaṃ kṛtvā tadvargamātrasya sapatnīkasya tadahareva śrāddhānte
śuklatila̍starpaṇaṃ kṛtvā śeṣamiṣṭaiḥ saha bhuñjīteti | iti dauhitrapratipacchrāddhaprayogaḥ
atha grahaṇaśrāddham| tacca candrasūryayorgrahaṇe sparśakāle rātrāvapyāśaucamadhye'pi ṣaḍdaivatyamāmānnena hiraṇyena vā sāṃkalpavidhinā kāryam
naimittikatvātkāmakālau devau | akaraṇe pratyavāyaśravaṇānnityatvam
ataḥ purūravārdravāvityanye | grahaṇanimittaṃ śrāddhaṃ kariṣya iti saṃkalpaḥ
atra bhoktṛsaṃbhave tvannenāpi kāryamityaparārkaḥ | ghṛtena bhojayedviprānghṛtaṃ
bhūmau samutsṛjediti vāyavīyokteḥ | vijñāneśvarastu grahaṇaśrāddhe bhokturdoṣo dātustvabhyudaya ityāha | iti grahaṇaśrāddham
athārdhodayaḥ | sindhau mahābhārateamārkapātaśravaṇairyuktā cetpauṣamāghayoḥ
ardhodayaḥ sa vijñeyaḥ koṭisūryagrahaiḥ samaḥ
6.2-2.16
atha padmakayogaḥ | tadāha śaṅkhaḥyadā viṣṭirvyatīpāto bhānuvārastathaiva ca
padmakaṃ nāma tatproktamayanācca caturguṇam || iti
sindhau vyāsaḥ-sinīvālī kuhūvvā'pi yadi somadine bhavet
gosahasraphalaṃ dadyātsnānaṃ vai mauninā kṛtam || iti
nirṇayāmṛte viṣṇupurāṇeamāvāsyā yadā maitraviśākhāsvāttiyoginī
śrāddhe pitṛgaṇastṛptiṃ tadā''pnotyaṣṭavārṣikīm
amāvāsyā yadā puṣye raudrarkṣe vā punarvasau
dvādaśābdīṃ tadā tṛptiṃ prayānti pitaro'rcitāḥ || iti
maitramanūrādhānakṣatram | raudramārdrā | hemādrau śaṅkhaḥamāvāsyā tu somena saptamī bhānunā saha
caturthī bhūmiputreṇa somaputreṇa cāṣṭamī
catasrastithayastvetāḥ sūryagrahaṇasaṃnibhāḥ
snānaṃ dānaṃ tathā śrāddhaṃ sarvaṃ tatrākṣayaṃ bhavet
atha mahāvyatīpātasaṃjñako yogaviśeṣaḥ | hemādrau bṛhanmanuḥśravaṇāśvidhaniṣṭhādrdhrānāgadaivatamastake
yadyamā ravibāreṇa vyatīpātaḥ sa ucyate
nāgadaivatamārleṣā | mastako mṛgaśiraḥ | prathamapāda ityanye | sa ca
sarveṣāmiti kamalākaraḥ | iti mahāvyatīpātaḥ
caitrakṛṣṇatrayodaśyāṃ mahāvāruṇīsaṃjño yogaviśeṣaḥ | taduktaṃ nirṇayasindhau skāndevāruṇena samāyuktā madhau kṛṣṇā trayodaśī
gaṅgāyāṃ yadi labhyeta koṭisūryagrahaiḥ samā
śubhayogasamāyuktā śanau śatabhiṣā yadi
mahāmaheti vikhyātā trikoṭikulamuddharet
vāruṇaṃ śatatārakā | tatraiva brāhmemadhau kṛṣṇatrayodaśyāṃ śanau śatabhiṣā yutā
vāruṇīti samākhyātā śubhe'ti mahatī smṛtā
tatraiva jyotiṣecaitrāsite vāruṇaṛkṣayuktā trayodaśī sūryyasutasya vāsare
yoge śubhe sā mahatī mahātmā gaṅgājale'rkagrahakoṭitulyā
6.2-2.17
pañcānanasthau gurubhūmiputrau meṣe raviḥ syādyadi śuklapakṣe
pāśābhidhānā karabheṇa yuktā tithirvyatīpāta itīha yogaḥ
māghe māsi sitāṣṭamyāṃ satilaṃ bhīṣmatarpaṇam
śrāddhaṃ ca ye narāḥ kuryuste syuḥ saṃtatibhāginaḥ || iti
śuklāṣṭamyāṃ tu māghasya dadyādbhīṣmāya yo jalam
saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati || iti
brāhmaṇādyāśca ye varṇā dadyurbhīṣmāya no jalam
saṃvatsarakṛtaṃ teṣāṃ puṇyaṃ naśyati sattama
aputrā ye mṛtāḥ kecitstriyo vā puruṣo'pi vā
teṣāmapi ca deyaṃ syādekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam
prītyarthaṃ māghaśuklabhīṣmāṣṭamyāṃ bhīṣmatarpaṇaṃ kariṣya iti saṃkalpya prācīnāvītī tilodakena mantraistarpayet | te ca mantrāḥ—
bhīṣmaḥ śāṃtanavo vīraḥ satyavādī jitendriyaḥ
ābhiradbhiravāpnotu putrapautrocitāṃ kriyām
vaiyāghrapadyagotrāya sāṃkṛtyapravarāya ca
aputrāya dadāmyetajjalaṃ bhīṣmāya varmaṇe
Linked texts (3)
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit