Tirthaprakasha 1.p34
Tīrthaprakāśa 1.p34
- Language
- Sanskrit
1.p34.1
śaṅkhaḥ, tīrthaṃ prāpyānuṣaṅgeṇa snānaṃ tīrthe samācaran | snānajaṃ phalamāpnoti tīrthayātrāphalaṃ na tu || anuṣaṅgo'tra pitrādisevādhyayanārthaṃ videśagamanam | tena daivāttīrthalābhe snānajaṃ phalam | snānapadaṃ śrāddhāderapyupalakṣakam | tena yātrāyāḥ svātantryāttīrthasnānādyanaṅgatvat yathāvidhi yātrāmakṛtvā yastīrtha gatastasya yātrāphalābhāve'pi tīrthasnānādiphalaṃ bhavatyeva | evaṃ tīrtha eva yo jātasaṃvṛddho yo vā'gnihotrī tīrthe vasati sa tīrthasnānādiphalaṃ sampūrṇa labhata eva | paiṭhīnasiḥ, ṣoḍaśāṃśaṃ sa labhate yaḥ parārthena gacchati | arddhaṃ tīrthaphalaṃ tasya yaḥ prasaṅgena gacchati || parārthena, vetanādinā | prasaṅgo'tra gurusevādhyayanavāṇijyādireva vihitāvihitarūpaḥ| evaṃ ca etadanurodhāt “snānajaṃ phalamāpnoti”ityasyāpi vākyasyārddhaṃ snānajaṃ phalamāpnotītyarthaḥ karttavyaḥ | evaṃ cānuṣaṅgaprasaṅgau samānārthau iti kecit | pare tu tīrthāntaroddeśena gamanamanuṣaṅgaḥ, sevādyuddeśena gamanaṃ prasaṅgaḥ | evaṃ cānuṣaṅge pūrṇaṃ tīrthasnānaphalaṃ prasaṅge'rdham | na ca sevādyuddeśena gamanamanuṣaṅgaḥ tīrthāntaroddeśena gamanaṃ prasaṅga iti viparītaṃ kiṃ na syāditi vācyam | sevādyuddeśena gamane sampūrṇaṃ tīrthaphalaṃ tīrthāntaroddeśena gamane'rddhaṃ phalamiti anaucityādityāhuḥ | vastutastu “prasaṅgena gacchati” ityatra prasaṅgena gamane yātrāphalasyaivārddhatvaṃ pratipādyate na tu tīrthasnānādiphalasya | yātrāyāḥ snānādyanaṅgatvena tadabhāve'pi tasya sāṅgatvena tatphale'rddhatvakalpanānaucityāt |
1.p34.2
ata evānuṣaṅgaprasaṅgayoḥ samānārthatve'pi “tīrthayātrāphalaṃ na tu” ityanena pūrṇatvasyaiva niṣedhaḥ etadvacanaikavākyatayā'rddhasya svīkārāt | prabhāsakhaṇḍe, yaścānyaṃ kārayecchaktyā tīrthayātrāṃ tatheśvaraḥ | svakīyadravyayānābhyāṃ tasya puṇyaṃ caturguṇam || viśiṣṭabrāhmaṇānāṃ tīrthagamanānukūlye'ṣṭaguṇamapyuktam — bhārate yudhiṣṭhiraṃ prati, netā ca tvamṛṣīn yasmāttena te'ṣṭaguṇa phalam | iti | tīrthayātrānurodhādagamyadeśagamane'pi na doṣaḥ | aṅgavaṅgakaliṅgeṣu saurāṣṭramagadheṣu ca | tīrthayātrāṃ vinā yātaḥ punaḥ saṃskāramarhati || iti smṛteḥ | athāgamyadeśāḥ | pāraskarāḥ kaliṅgāśca sindhoruttarameva ca | praṇaṣṭāśramadharmmāśca deśā varjyāḥ sadaiva hi || viṣṇuḥ, na mlecchaviṣaye śrāddhaṃ kuryyāt na gacchet mlecchaviṣayaparanipāneṣvapaḥ pītvā tatsāmyamupagacchati | cāturvarṇyavyavasthānaṃ yasmin deśe na vidyate | taṃ mlecchadeśaṃ jānīyādāryāvarttamattaḥ param || iti | caratkṛṣṇasāro'pi magadhādiragamyadeśaḥ | taduktam— brahmacārikāṇḍe, ānarttakāṅgamagadhāḥ surāṣṭrā dakṣiṇāpathaḥ | upādatsindhusauvīrā ete saṅkarayonayaḥ || āraṭṭakān pāraskarān sauvīrāṅkakaliṅgakān | prāsūṃrāṃśra tathā gatvā punaḥstomena yājayet || tenaiteṣāṃ gamane punaḥ saṃskāraḥ | tathā, aṅgavaṅgakaliṅgeṣu saurāṣṭramagadheṣu ca | tīrthayātrāṃ vinā gacchan punaḥ saṃskāramarhati || tīrthayātrāprasaṅgena teṣāṃ gamanamaduṣṭamityarthaḥ | tīrthayātrāṃ vinā'pi gaṅgākṣetrādyavacchinnamagadhādisañcāre na doṣaḥ | na śmaśānaṃ na cādeśo gaṅgāyāṃ parikīrttyate | iti gaṅgāmāhātmyalikhanāt |
1.p34.3
vāyupurāṇe, triśaṅkorvarjayeddeśaṃ sarvaṃ dvādaśayojanam | uttareṇa mahānadyā dakṣiṇena ca kīkaṭāt | deśastraiśaṅkavo nāma śrāddhakarmavigarhitaḥ || iti | baudhāyanaḥ, ānarttān pāraskarān puṇḍrān puṇḍrān sauvīrānaṅgakaliṅgaprāśūrāniti ca gatvā punaḥ stomena yajate sarvapṛṣṭhayā vā | athāpyudāharanti — padbhyāṃ sa kurute pāpaṃ yaḥ kaliṅgān prapadyate | ṛṣayo niṣkṛtiṃ tasya prāhurvaiśvānaraṃ haviḥ || ānartto, dvārakā yasmin deśe | aṅgaḥ campāpradeśa iti kalpataruḥ | yadi tu tīrthayātrādau karmanāśā nadī antarā patati tadā yathā jalasparśo na bhavati tathā tadullaṅghanaṃ kāryam | karmanāśājalasparśāt karatoyāvilaṅghanāt | gaṇḍakībāhutaraṇāt punaḥ saṃskāramarhati || iti vacanāt | dharmmaḥ kṣarati kīrttanāditi caturthaṃ caraṇamanye paṭhanti | ke ca na maithilāstu “karatoyājalasparśāt karmanāśāvilaṅghanāt” iti paṭhitvā karmanāśāpāragamanaṃ tīrthayātrāyāmapi niṣedhanti | tanna sādhīyaḥ | karmanāśājalasparśasya tairapi vigītatvena pūrvoktavacanaprāmāṇyasya tairapi svahastitatvāt | etadvacanasya dakṣiṇadeśīyādibahutaraśiṣṭācāravirothenāprāmāṇyāt | kiñca — karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ | aśvamedhamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || ityāraṇyakaparvaṇi karatoyāsnānaśravaṇāt, karatoye sadānīre saricchreṣṭhe suviśrute | pauṇḍrān plāvayase nityaṃ pāpaṃ hara karodbhave || iti smṛtidarpaṇalikhitakaratoyāsnānamantravirodhācca | vacanaikadeśāprāmāṇyanirṇaye sarvasya vacanasyāprāmāṇyanirṇayāt | pauṇḍrān, deśaviśeṣān | atha praśastadeśāḥ |
1.p34.4
manuḥ, sarasvatīdṛṣadvatyordevanadyoryadantaram | taṃ devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate || tasmin deśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ | varṇānāṃ sāntarālānāṃ sadācāraḥ sa ucyate || kurukṣetraṃ ca matsyāśca pañcālāḥ śūrasenakāḥ | eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvarttādanantaraḥ || etaddeśaprasūtasya sakāśādagrajanmanaḥ | svaṃ svaṃ caritraṃ śikṣeran pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ || himavadvindhyayormadhye yatprāgvinaśanādapi | pratyageva prayāgācca madhyadeśaḥ prakīrttitaḥ || āsamudrāttu vai pūrvādāsamudrācca paścimāt | tayorevāntaraṃ giryorāryāvarttaṃ vidurbudhāḥ || kṛṣṇasārastu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ | sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśastataḥ paraḥ || etān dvijātayo deśān saṃśrayeran prayatnataḥ | śūdrastu yasmiṃstasmin vā nivasedvṛttikarśitaḥ
Linked texts (2)
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit