Pramāṇa · Search · About · API

Tristhalisetu (Narayana) 14.p12

Tristhalīsetu (Nārāyaṇa) 14.p12

Language
Sanskrit

14.p12.1

sakṛdgayābhigamanaṃ sakṛtpiṇḍaprapātanam | durlabhaṃ kiṃ punarnnityamasyāmeva vyavasthitim || pramādānmriyate kṣetre brahmādermuktidāyake | brahmajñānādyathā muktistathā nāstyatra saṃśayaḥ || kīkaṭādimṛtānāṃ ca pitṝṇāṃ muktidāyikā | tasmātsarvaprayatnena vastavyaṃ ca vicakṣaṇaiḥ || sarvaṃ krośadvayaṃ mānaṃ gayāyāṃ ( yā ) brahmaṇoditam || smṛtiratnāvalyāmsthānaṃ dehaparityāgo gayāyāṃ tu vidhīyate | śrāddhaṃ piṇḍodakaṃ caiva gayāyāṃ parikīrtitam || sthānamavasthānam | brahmavaivartegayāśīrṣe vasennityaṃ snānaṃ phalgvāṃ samācaret | gayāśīrṣe vapetpiṇḍametatsvarge'pi durlabham || iti | atha gayāśrāddhādhikāriṇaḥ | tatra putrādayo'dhikāriṇaḥ praghaṭṭakādeva jñeyāḥ | viśeṣastūcyateputreṣu vidyamāneṣu nānyaṃ vai kārayetsvadhām | ityasyātrāpavādaḥ smṛtiratnāvalyāmātmajo vā'nyajo vā'pi gayākūpe yadā tadā | yannāmnā pātayetpiṇḍaṃ tannayedbrahma śāśvatam || tathā-savarṇā jñātayo mitrā bāndhavāḥ suhṛdastathā | te'pi bhūyo gayākūpe piṇḍaṃ dadyurvidhānataḥ || atra gayāmātropalakṣaṇaṃ kūpagrahaṇam | na putrebhyaḥ pitā dadyānnānujasya tathā'grajaḥ | na patnyai tu patirdadyādbuddhimānsusamāhitaḥ || te'pi yānti divaṃ sarve piṇḍe datta iti śrutiḥ | atastebhyo'pi yatnena dadyātpiṇḍaṃ prayatnataḥ || te'pīti | apiśabdācchrāddhakarturapi svargo bhavatītyarthaḥ | baudhāyanaḥpitrā śrāddhaṃ na kartavyaṃ sarveṣāṃ tu kadācana | bhrātrā na caitatkartavyaṃ bhrātṝṇāṃ tu kanīyasām || atisnehena kuryātāṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā | gayāyāṃ tu viśeṣeṇa jyāyānapi samācaret ||

14.p12.2

saṃnyāsinā tu gayāṃ gatvā teṣu teṣu śrāddhasthaleṣu pitṛsmaraṇapūrvakaṃ daṇḍasya sparśanamātraṃ kāryaṃ na tu śrāddhatarpaṇādi | taduktaṃ vāyavīyedaṇḍaṃ pradarśayedbhikṣurgayāṃ gatvā na piṇḍadaḥ | daṇḍaṃ spṛṣṭvā viṣṇupade pitṛbhiḥ saha mucyate || spṛṣṭvetyantarbhāvitaṇijarthaṃ tena sparśayitvetyarthaḥ | tathā—gayāyāṃ muṇḍapṛṣṭhe ca kūpe kūpe vaṭe tathā | daṇḍaṃ pradarśayanbhikṣuḥ pitṛbhiḥ saha mucyate || jīvatpitṛkastu prasaṅgato gayāṃ gatvā mātṛpārvaṇaṃ kuryāt | ānvaṣṭakyaṃ gayāprāptau satyāṃ yacca mṛte'hani || mātuḥ śrāddhaṃ sutaḥ kuryātpitaryapi ca jīvati | iti maitrāyaṇīyapariśiṣṭāt | atra prāptau satyāmityanena prāsaṅgikī prāptiruktā tenoddiśya gatvā mātṛśrāddhaṃ na kāryam | taduktam— gayāṃ prasaṅgato gatvā mātṛśrāddhaṃ samācaret || iti | prāsaṅgikaprāptau mṛtamātṛko'mṛtamātṛko vā jīvatpitṛkastīrthāntaravatpitā yebhyo dadyāttebhyo gayāyāṃ dadyāditi kecit | bahavastu netyāhurityādi sarvaṃ praghaṭṭaka eva vistarato nirūpitam | yaśca yadīyadhanagrāhī so'pi taduddeśyake gayāśrāddhe'dhikārī | ata eva pretadhanabhājo vaṇijo gayāśrāddhaṃ darśitaṃ vāyavīye— pretaḥ kaścidvimuktyarthaṃ vaṇijaṃ kaṃcidabravīt | mama nāmnā gayāśīrṣe piṇḍanirvapaṇaṃ kuru || pretabhāvādvimuktiḥ syādgṛhāṇa tvaṃ dhanaṃ mama | taddhanaṃ sarvamādāya vaṇiksvagṛhamāgataḥ || dhanaṃ nikṣipya tatrāsau kiṃcidādāya niryayau | ādau gatvā gayāśīrṣe pretarājasya piṇḍakam || sa tadā bandhubhiḥ sārdhaṃ svapitṛbhyastato dadau | pretaḥ pretyādvinirmukto vaṇiksvagṛhamāgataḥ || iti |

14.p12.3

vahnipurāṇe— putro vā bandhurbhṛtyo vā mitro vā svajano'pi vā | ṛṇiko vā'tha vā dadyāddvayoḥ svargastadā tayoḥ || evamanye'pyadhikāriṇaḥ praghaṭṭake'vagantavyāḥ | iti śrīmannārāyaṇabhaṭṭakṛte tristhalīsetau gayāprakaraṇe gayāśrāddhādhikāriṇaḥ | atha gayāśrāddhe kecidviśeṣadharmā hemādrinibandhe— mahālaye gayāśrāddhe pretaśrāddhe daśā his.ike | piṇḍaśabdaprayogaḥ syādvahramanyatra kīrtayet || ayaṃ piṇḍaḥ svadhā nama ityādi‌nigameṣu piṇḍaśabdaprayogaḥ| tathā—vṛddhiśrāddhe gayāśrāddhe prītitaśrāddhe tathaiva ca | sapiṇḍīkaraṇaśrāddhe na japetpitṛsūktakam || ityabhiśravaṇajapaniṣedhaḥ | piṇḍadravyāṇi ca vāyavīyepāyasenātha caruṇā saktunā piṣṭakena vā | taṇḍulaiḥ phalamūlādyairgayāyāṃ piṇḍado bhavet || sakturyavapiṣṭaṃ piṣṭakaṃ taṇḍulapiṣṭam | taṇḍulā akhaṇḍā eva | pāyasādīnāṃ pūrvapūrvābhāva uttarottaram | tathā—tilājyamadhudadhyādi piṇḍadravyeṣu yojayet | agnipurāṇe tu—pāyasenā''jyayuktena saktunā caruṇā tathā | piṇḍadānaṃ taṇḍulaiśca godhūmaistilamiśritaiḥ || anyadapi viṇyākātilaguḍādidravyaṃ sāmānyavidhau tīrthaśrāddhaprakaraṇa uktamiti nehocyate | piṇḍāṣṭrāṅgatā'pi tatraivoktā | piṇḍapramāṇaṃ tu vāyavīye— muṣṭimātrapramāṇena ārdrāmalakamātrataḥ | śamīpatrapramāṇādvā gayāpiṇḍo vidhīyate | anyānyapi kapitthādipramāṇāni sāmānyavidhāvuktāni | eteṣāṃ śaktāśaktādiviṣayatayā vyavasthā | sarvathā'śaktau śamīpatrapramāṇamapi dadyāditi | yāni ca ' śamīpatrapramāṇena piṇḍaṃ dadyādgayāśire ' ityādīni tānyapiśabdādhyāreṇā''vaśyakatāparāṇi na tu parimāṇaniyamārthānyuktavākyavirodhāt |

14.p12.4

atha gayāśrāddhakālaḥ | tatra vāyavīye— gayāyāṃ sarvakāleṣu piṇḍaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ | adhimāse janmadine aste ca guruśukrayoḥ || na tyaktavyaṃ gayāśrāddhaṃ siṃhasthe ca bṛhaspatau | agnipurāṇe— gayāśrāddhaṃ prakurvīta saṃkrāntyādau viśeṣataḥ | kāle cāparapakṣe vā caturthyāditithiṣvapi || saṃpadyate vā yadahariti | aparapakṣa iti sakalāparapakṣe caturthyādau vetyarthaḥ | smṛtiratnāvalyāmmakare vartamāne tu grahaṇe candrasūryayoḥ | durlabhaṃ triṣu lokeṣu gayāyāṃ piṇḍapātanam || gāruḍetīrthaśrāddhaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhamanyacca paitṛkam | abdamadhye na kurvīta mahāguruvipattiṣu || ayaṃ niṣedhaḥ sapiṇḍīkaraṇābhāve sati | taduktaṃ tatraivaasthikṣepaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhaṃ cā''parapākṣikam | abdamadhye na kurvīta sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā || iti | anyatrāpiasthikṣepo gayāśrāddhaṃ tathaivā''parapākṣikam | prathame'bde na kurvīta kṛtaṃ yasyaurdhvadehikam || kecittvevaṃ paṭhantiasthikṣepaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhaṃ cā''parapākṣikam | prathame'bde na kurvīta kṛte'pi tu sapiṇḍane || asyāpavādaḥasthikṣepaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhaṃ cā''parapākṣikam | prathame'bde'pi kurvīta yadi syādbhaktimānsutaḥ || iti | abdamadhye'pi gayāśrāddhādiṣu devatātvayogyatāsiddhaye devatāsaṃskārakamekaṃ pārvaṇaśrāddhaṃ bhaktisaṃjñakaṃ tadvānmaktimān | tatkṛtvā gayāśrāddhādi kuryādityartha iti kaścit | anye tu yathāśrutamāhuḥ | atreyaṃ vyavasthā-akṛtasapiṇḍanasya prathame'bde gayāśrāddhaṃ naiva kāryaṃ kṛtasapiṇḍanasyāpi saṃbhave netīti mukhyaḥ kalpaḥ |

14.p12.5

punarāgamanādyasaṃbhave tu bhaktyā bhaktiśrāddhaṃ vā kṛtvā kuryānnityatvāditi | bhaktiśrāddhaṃ ca paśupuroḍāśavaddevatāsaṃskārakaṃ na kartṛsaṃskāradvārā'dhikārasiddhayarthaṃ tenābdāntaryadīyaṃ gayāśrāddhādi kartavyamasti taddevatameva pārvaṇaṃ kāryam | adhikārasiddhyarthatve tvabdāntarmātrāderapi gayāśrāddhe kartavye pitrādipārvaṇameva prasajyeta viśeṣānukteriti | abdamadhye gayāśrāddhakaraṇe vṛddhyāpattāviva māsikānyapakṛṣya kṛtvā gayāśrāddhaṃ kuryāditi kecit | tatra mūlavaco mṛgyam | mahāpātakiviṣaye viśeṣo brahmapurāṇekriyate patitānāṃ ca gate saṃvatsare kvacit | deśadharmapramāṇatvādyākūpe svabandhubhiḥ || kūpagrahaṇaṃ gayāśiramātropalakṣaṇam | anyo'pi viśeṣo yo vivāhādūrdhvaṃ piṇḍadānaniṣedhaḥ | kārṣṇājiniḥvivāhavratacūḍāsu varṣamardhaṃ tadardhakam | piṇḍadānaṃ mṛdā snānaṃ nakuryāttitalarpaṇam || smṛtisaṃgrahevivāhopanayādūrdhvaṃ varṣaṃ varṣārdhameva ca | na kuryātpiṇḍanirvāpaṃ na dadyātkarakāṇi ca || tathā-vṛddhimātre tathā'nyatra piṇḍadānanirākriyā | kṛtā gargādibhirmukhyairmāsamekaṃ tu karmiṇām || ityādi | ayaṃ gayāyāṃ na pravartate | mahālaye gayāśrāddhe mātāpitrormṛte'hani | kṛtodvāho'pi kurvīta piṇḍanirvapaṇaṃ sutaḥ || iti saṃgrahavacanāt | tathā-pitroḥ kṣayāhe yajñe ca pitṛyajñe mahālaye | gayāyāṃ piṇḍadānasya na kadācinnirākriyā || iti vacanācca | anyaḥ sarvo viśeṣaḥ sāmānyavidhita evāvaseyaḥ | tilatarpaṇe viśeṣaḥ smṛtidarpaṇa uktaḥuparāge vyatīpāte gayāyāmatha parvaṇi | ādityādiniṣedhe'pi kartavyaṃ tilatarpaṇam ||

14.p12.6

tathā-pitṛyajñe ca yajñe ca gayāyāṃ ca mahālaye | niṣiddhe'pi dine kuryāttitalayuktaṃ tu tarpaṇam

Linked texts (3)