Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 1

Jayamaṅgalā 1

Language
Sanskrit

1.p1

namo dharmārthakāmebhyastatkāmebhyo namo namaḥ | trivargamokṣakāmebhyo'kāmebhyastvamitaṃ namaḥ || vātsyāyanīyaṃ kila kāmasūtraṃ vyākhyāyi tat kaiścidihānyathaiva | tasmādvidhāsye jayamaṅgalā''khyāṃ ṭīkāmaimāṃ sarvavidaṃ praṇamya || iha catvāro varṇā (1) brāhmaṇādayaḥ, catvāraścāśramā brahmacārī, gṛhastho, (2) vaikhānaso, bhikṣuriti, tatra brāhmaṇādīnāṃ gṛhasthānāṃ mokṣasyāna(3)bhimatatvāt (4)trivargaḥ puruṣārthaḥ, tatrāpi dharmārthayorhetutvātkāma eva phalabhūtaḥ prakṛṣṭaḥ puruṣārtha iti kāmavādinaḥ, sa copāyaṃvinā na bhavatīti tadupāyamācikhyāsurāryā (5) mallanāgaḥ pūrvācāryamatānusāreṇa śāstramidaṃ praṇītavān | nanu taddhetutvādadharmārthāvevopādeyau, tau ca śāstravihitau ? satyam,

1.p2

taddhetutve'pyupāyāntarāpekṣatvāt(1)saṃprayogaparādhīnaḥ kāmaḥ, samprayogaścopāyamapekṣate, upāyaparijñānaṃ ca kāmaśāstrād, na dharmārthaśāstrābhyām | vakṣyati ca prayojanavākyam-“saṃprayogaparādhīnatvātstrīpuṃsayorupāyamapekṣate” adhi. 1 | a. 2 | pra. 2 | sū. 22 | “sā copāyapratipattiḥ (2)kāmasūtrāditi” adhi. 1 | a. 2 | pra. 2 | sū. 23 | tatropāyo'bhidheyaḥ, tatprakāśanaṃ kāmaśāstreṇa kriyamāṇaṃ prayojanam , anyathā kathaṃpratipattiḥ śāstrāt ? anadhītaśāstrāṇāṃ tu tacchātropāyaparijñānaṃ svato'sambhavāt paropadeśātsyāt, paropadeśaścetkathaṃ na śāstrābhyupagamaḥ, tathā cedamupāyaparijñānaṃ tad ghuṇākṣarakalpaṃ; samyakkaraṇoyavarjanīyāparijñānāt, tataścopāyabāhulyāttairnāgarikairanāgarikā nāgarikāḥ kriyante, tathā coktam'yadavijñātaśāstreṇa kadā citsādhitaṃ bhavet | na caitad bahu mantavyaṃ ghuṇotkīrṇamivākṣaram' || iti | yadapi kāmaśāstravidāṃ keṣāṃ cid vyavahārākauśalam, tatteṣāmeva doṣo na śāstrasya, pratipattidoṣācca śāstrānarthakyaṃ sarvatra tulyam , na hi cikitsā''dyartheṣu śāstreṣu sarve tadvidaḥ pathyāhārādikaṃ sevante, tasmāttadarthino ye bhaktiśraddhā'nvitāste'pi śāstraprayojanahetavaḥ | tatra devatānamaskārapūrvakaṃ śāstrapraṇayanamavighnaprasaraṃ bhavatītyāha-

1.1

arthaśabdasyājādyadantatve'pi na pūrvanipātaḥ, dharmasyā(3)bhyarhitatvād, vakṣyati ca-“(4)pūrvaḥ pūrvo garīyān” adhi. 1 | a. 2 | pra. 2 | sū. 14 | iti |
anyadevatāsadbhāve'pi kimiti tebhyo nama ityāha—
106 iti yañ |

1.2

'adhikṛtānadhikṛtayoradhikṛte pratipattirbalīyasī'ti nyāyāt | yathā ca puruṣārthatvena kāmo'smiñchāstre'dhikṛtastathā taddvāreṇa dharmārthāvapi, etadupadiṣṭopāyapūrvakaṃ pravartamānasya trivargasiddheḥ, tathā ca vakṣyati—“anyosubspanyānubaddhaṃ trivargaṃ seveta(1)”, adhi. 1 | a. 2 | pra. 2 | sū. 1 | tathā, “savarṇāyāmananyapūrvāyāṃ śāstrato'dhigatāyāṃ dharmo'rthaḥ putrāḥ saṃbandhaḥ pakṣavṛddhirnirupaskṛtā ratiśca' adhi. 3 | a. 1 | pra01| sū. 1 | iti | teṣāṃ cādhikārāttadadhiṣṭhātryo'pi devatā adhikṛtāḥ, upacārāttacchabdavācyāḥ, anyathā dharmādīnāṃ vakṣyamāṇalakṣaṇānāmadevatā''tmakatvānnamaskāro nopapadyeta, adhiṣṭhātṛdevatā'stitvaṃ cāgamāt, tathā hi—'purūravāḥ śakradarśanārthamitaḥ svargaṃ gato mūrtimato dharmādīndṛṣṭkhopagamya dharmamevetarāvenādṛtya pradakṣiṇīcakāra, tato'sau tābhyāṃ tira skārāmarṣitābhyāmabhiśaptaḥ, tato'sya kāmābhiśāpādurvaśīvirahotpattirabhūt, tasyāṃ ca kathaṃ cidupaśāntāyāmarthābhiśāpādativṛddhalobhaścāturvarṇyasyārthamaśeṣamāhṛtavān, tato'rthāpahārādyajñādikriyāvirahodvignairbrāhmaṇairdarbhapāṇibhirhato nanāśe' tyuaitihāsikāḥ |

1.3

teṣāṃ dharmādīnāṃ samayastattvam, avabodhayantītyavabodhakāḥ, tatsamayāvabodhakā iti ṣaṣṭhīsamāsapratiṣedhasyānityatvaṃ (2), 'tatprayojakohetuśca' pā. 1 |
55 | iti nidarśanād, ye tatsamayaṃ pratipādayituṃtacchāstraṃ praṇītavantastebhyo namaḥ, nānyebhyaityarthaḥ |
kuta ityata āha—

1.4

teṣāmiha śāstre sambandhādityarthaḥ | tatpraṇītaśāstrasaṃkṣepeṇa hi śāstrasya praṇayanāt |
'prajāpatirhi ityādinā''gamaviśuddhayarthaṃ gurupūrvakaṃmalakṣaṇaṃ sa-
mbandhamāha-

1.5

prajāpatirhīti | hiśabdo yasmādityarthe | aviparīto'yamāgamo guruparamparayā'nvākhyāyate yataḥ sthitinibandhanamiti | prajānāṃ tisro'vasthāḥ sargasthitipralayalakṣaṇāḥ, tatra sargādūrdhva prabandhenāvasthānaṃ sthi tiḥ, sā hi dvividhā, śubhā, cāśubhā ca, trivargo'pi dvividhaḥ, upāde yo'nupādeyaśca, tatra pūrvo dharmo'rthaḥ kāma iti, dvitīyo'pyadharmo'narthodveṣa iti, tatra dharmādamutra śubhā gatiḥ, adharmādaśubhā, arthādihaiva śarīraparibhogo dharmapravartanaṃ ca, anarthātkliṣṭajīvanam adharmapravartanaṃ ca, kāmātsukhaṃ, prajotpattiśca, dveṣānnobhayaṃ tasya ca niḥsukhasyāprajasya tṛṇasyeva sthitiḥ, ityevaṃ sthitestrivargo nibandhanam , tasyopeyānupeya sya prāptiparihārau nopāyaṃ vineti tadupāyaśāsanatvācchāstramapyupacārātsthitinibandhanam | śatasahasreṇeti | lakṣeṇa | agre provāceti | tadānīṃ śāstrāntarābhāvādidamevāgragramiti | śrutirapi sarvajanaviṣayeti tāmeva hṛdi sthitāmanusaṃcintya sādhārajabhūtaṃ smārtaśāstraṃ prakarṣeṇovāca |

1.6

tasyeti | prajāpatiproktasyaikadeśāstrayaḥ, tatra yatra dharmo'dhikṛtastanmanuḥ pṛthakcakāra' yatrārthastaṃ bṛhaspatiḥ, yatra kāmastannandīti, “svāyaṃ bhuva” iti vaivasvata(1)nivṛttyartham | dharmādhikārikamiti | dharmaprastāvo yatrāsti tad dharmaśāstramityarthaḥ |

1.7

arthādhikārikamiti | arthaśāstraṃ cakāretyarthaḥ | dvayorapyanayoraprastutattvānnādhyāyasaṃkhyā darśitā |

1.8

mahādeveti | mahādevasya paścāccarati yaḥ; nānyò'yaṃ nandināmā kaścit , tathā hi śrūyate- “divyaṃ varṣasahasramumayā saha suratasukhamanubhavati mahādeve vāsagṛhadvāragato nandī kāmasūtraṃ provāce” ti | atrādhyāyasaṃkhyānamuktaṃ śāstrasya prastutatvāt |

1.9

tadeva tviti | nandiproktaṃ, tasyaikadeśam | tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ | auddālakirityuddālakasyāpatyaṃ yaḥ śvetaketuḥ, tathā hi, paradārābhigamanaṃ loke prāgāsīd, yathocyate— 'pakvānnamitra rājendra ! sarvasādhāraṇāḥ striyaḥ | tasmāttāsu na kupyeta na rajyeta rameta ca' || iti | iyamauddālakinā vyavasthā nivarttitā, tathā coktam— 'madyapānānnivṛttiśca brāhmaṇānāṃ guroḥ sutāt | parastrībhyaśca lokānāmṛṣeroddālakerapi || tataḥ pituranujñānādgamyāgamyavyavasthayā | śvetaketustaponiṣṭhaḥ sukhaṃ śāstraṃ nibaddhavān' || iti |

1.10

tadeva tviti | yadevauddālakinā saṃkṣiptam ; punararthato granthataśca saṃcikṣepa, pūrvatra paradārābhigamanaṃ sāmānyena pratiṣiddham, iha tu viśeṣeṇetyevaṃ pāradārikamatroktam , adhyardhena pañcāśadadhikenādhyāyaśatena, tatrottareṣāmadhikaraṇānāmasya sādhāraṇatvātsādhāraṇam, saṃprayogaḥ prayojanamasyeti sāṃprayogikam , kanyāyāḥ saṃprayuktaṃ saṃprayogo yasminniti kanyāsaṃprayuktakam , bhāryā'dhikāriṇo yasminsantīti bhāryā'dhikāri, kam , tathā pāradārikam , veśo veśyāvṛttaṃ tatprayojanamasyeti vaiśikam , tathaupaniṣadikam , upaniṣadrahasyaṃ sādhāraṇāyupādānaṃ śāstraśarīrotthāpanārtham , etāvanto'rthāḥ śāstra iti | ācāryo'pi tathaiva svaśāstramataḥ saṃcikṣepa | saptabhiriti niyamārtham | adhikriyante prakaraṇāthīyeṣvityadhikaraṇāni, bābhravyo babhrorapatyaṃ yaḥ pāñcālaḥ | 'madhubabhroḥ—, |

1.11

tasyeti | bābhravyasaṃkṣiptasya | ṣaṣṭhamitīyamevānupūrvī nānyeti pradarśanārtham anyathā pāṭhādeva saṃkhyā labdhā, tāṃ cānupūrvī varṇayiṣyā-
maḥ | pāṭaliputrikāṇāmiti | magadheṣu pāṭaliputraṃ māma nagaraṃ, tatra bhavā iti | ‘śepadhetoḥ prācām’ |
106 | iti vuñ | niyogāditi | anyatamo māthuro brāhmaṇaḥ pāṭaliputre vasatiṃ cakāra, tasyottare vayasi putro jātaḥ, tasya jātamātrasya mātā mṛtā, pitā'pi tatrānyasyai taṃ putratvena dattvā kālena lokāntaraṃ gataḥ, brāhmaṇyapi mamāyaṃdattakaḥ putra ityanugatārthameva nāma cakre sa ca tayā saṃrbadhito'cireṇaiva kālena sarvā vidyāḥ kalāścādhītavān vyākhyānaśīlatvādṛttakācārya iti pratītimupāgataḥ, ekadā ca tasya cetasyevamabhavat, lokayātrā parā jñeyā'sti, sā prāyaśo veśyāsu sthiteti tato veśyājanaṃ paricayapūrvakaṃ pratyahamupāgamya tathā tāmadhiviveda yathā saevopadeśasya grahaṇāyasya prārthanīyo'bhūt, tato'sau vīrasenāpramukheṇa gaṇikājanenābhihitaḥ, “asmākaṃ puruṣarañjanamupadiśyatāmiti” tanniyogātpṛthakcakāretayamāmnāyaḥ | anyastu śāstrābhigamayuktāṃ yuktimāhayatra garbhayātrāyāṃ dattakanāmā tatpadāvadhūtena pratiśayitena jyakṣeṇa śataḥ strī babhūva, punaśca kālena labdhavaraḥ puruṣo'bhūt, tenobhayarasajñena pṛthakkṛtamiti, yadi bābhravyoktameva pṛthakkṛtaṃ kima pūrvaṃ svasūtreṣu darśitaṃ yenobhayarasajñatā kalpyate, yadi cāyamarthaḥ śāstrakṛto'pyabhimataḥ syāttadānīṃ ‘niyogādubhayarasajño dattakaḥ’ ityevamabhidadhyāt |

1.16

tasyetyādinā svaśāstrasyārthāvayavānācaṣṭe—

1.17

dattakena vaiśikaṃ pṛthakkṛtamityetatprasaṅgāccārāyaṇāyo'pi pṛthakprakarṣeṇocuḥ, prakarṣaśca yatteṣu svamataprakāśanam, tacca sthānasthāneṣu svaśāstreṣu darśayiṣyati || 12-17 || evamityādinā svaśāstrasya prayojanamāha-

1.18

tacchāstraṃ bābhravyoktam | khaṇḍaśa iti khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtyotsannakalpamīṣadutsannamiva kva vid dṛśyamānatvāt | nandyādipraṇītamutsannamevetyarthoktam |

1.19

tatreti | śāstraprasthāpane | śāstrāvayavānāmityavayavabhūtānām , ekadeśārthatvānna kāmāṅgobhūtāśeṣavastuparijñānam | bābhravīyasyeti | bābhravyaproktasya sampūrṇaśāstrasyāprayojanamāha — tasya sampūrṇasyāpi mahaditi kṛtvā duḥkhainādhyayanam | tatsaptabhiradhikaraṇaiḥ sapta sahasrāṇi saṃkṣipya; sarvamalpena grantheneti sampūrṇatāṃ svadhyeyatāṃ ca darśayati | idamiti buddhisthamāha | praṇītamiti samāptimāśaṃsate |

Linked texts (1)