Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 11

Jayamaṅgalā 11

Language
Sanskrit

11.1

saṃprayogasya catuḥṣaṣṭyātmakatvāttasyāṅgaṃ catuḥṣaṣṭirityācakṣate pūrvācāryāstasmāttāṃ vakṣyāmaḥ |
tatra catuḥṣaṣṭiśabdaḥ śāstre tadekadeśe vā vartate, ubhayathā'pi vyavahārāṅgamivi darśayannāha-

11.2

śāstramevedamiti | idamiti śāstramāha, tacca saṃprayogasyāṅgam, tadupāyasya tantrāvāpākhyasya prakāśanāt, ācāryavāda iti | śabdavido hyācāryā evaṃvidhameva kiñcinnimittamāśritya catuḥṣaṣṭiśabdasya pravṛttiṃ vadanti taccehāpyastīti |
śāstraikadeśe vā vidyāsamuddeśe vartata ityāha-
atra hi gītādayaḥ kalāścatuḥṣaṣṭiruktāḥ, tatastatsamūho vā saṃprayogāṅgam |

11.3

catuḥṣaṣṭiḥ sāṃprayogike vā śāstrakadeśe vartate tatra hi pāñcālikī catuḥṣaṣṭiḥ kathyate, kathaṃ tāścatuḥṣaṣṭirityāha-daśatayīnāṃ ceti | daśāvayavā maṇḍalāni yāsāmṛcām, ityavayave tayap, daśatayyastāścatuḥṣaṣṭiti saṃjñātāḥ, ihāpīti | saṃprayogāṅge, tadarthasambandhāditi | daśāśvayavamaṇḍalārthasambandhāt, catuḥṣaṣṭiriti saṃjñā pravartata iti sambandhaḥ, saṃprayogāṅgaṃ hi daśāvayavam , yathoktam'āliṅganaṃ cumbanadanta karmanakhakṣataṃ sītkṛtapāṇighātam | saṃveśanaṃ copasṛtaupariṣṭaṃ narāyitaṃ ceti daśāṅgamāhuḥ' || iti, pañcālasambandhācca pravartitā, pañcālena maharṣiṇā ṛgvede catuḥṣaṣṭirnigaditā, bābhravyeṇāpi pāñcālena svakṛte sāṃprayogike'dhikaraṇaāliṅganādaya uktāḥ, tataśca dvayorapyekagotranimittasamākhyena pāñcālena nigadanātsambandho'sti, pūjā'rtheti| ubhayorapi pakṣayo ṛgvedaikadeśavartinyapi saṃjñā bahvṛcairabhīṣṭācārairāliṅganādiṣu pūjārthā pravartiteti ke cidāhuḥ, 'tatpūjāṃ ca vakṣyati'vidvadbhiḥ pūjitāmetāṃ khalairapi supūjitām | pūjitāṃ gaṇikāsaṃghairnandinīṃ ko na pūjayet' || iti |

11.5

āliṅganetyādi | bābhravyasya śiṣyāḥ punaranvarthatāmāhuḥ-aṣṭadhā vikalpabhedāditi | ekaikasyāṣṭadhā vikalpabhedādityarthaḥ, tataścāṣṭau santo'ṣṭaguṇā aṣṭāvaṣṭakāścatuḥṣaṣṭiḥ |

11.6

vikalpeti | nyūnādhikatvadarśanāditi | āliṅganādīnāṃ ye vikalpavargā vakṣyamāṇāsteṣāṃ, kasyacidunatvaṃ dṛśyate puruṣāyitasya, keṣāñcidādhikyamevāliṅganādīnām, tataśca nāṣṭāvaṣṭāveva, vikalpavargāṇāmaṣṭānāṃnyūnādhikatvadarśanād , anyeṣāmapīti | prakṛtatvācumbanādīnām , tebhyo'nyeṣāmapi prahaṇanavisrutapuruṣopasṛtacitra ratādīnāmiti sambandhaḥ, na tu prahaṇanādibhyaścaturbhyo'nyeṣāmapīti teṣāmasambhavād , iheti | 'aṣṭavarge praveśanādetānyapi hi saṃprayogo'pekṣate, tataśca nāṣṭāvevāṣṭadhā, kathaṃtarhyuktamityāha-prāyovādo'yamiti | prāyikametadvacanam , kathamityāhayatheti | parṇānāṃ nyūnatve'pi parṇānāṃ ca bahutve'pi bāhulyena kva cidda-
tatra śāstrasya catuḥṣaṣṭyāḥ prastutatvātkalāsamūhasya ca vidyāsamuddeśe samuddiṣṭatvātpāñcālikīṃ catuḥṣaṣṭimāha-tatrāliṅganapūrvakatvāccumbanādīnāmāliṅganavicārā ucyante, vicārāśca kālasvarūpābhyām , tatrāliṅganamasamāgate samāgate ca, tatra pūrvamadhikṛtyāha-

11.7

asamāgatayoriti | asaṃghaṭitapūrvayoḥ saṃjighaṭayiṣvoḥ, prītiliṅgadyotanārthamiti | anurāgasya liṅginaḥ, spṛṣṭakādi liṅgam , tatprakāśanāt , tadabhiyogakāle draṣṭavyam , sparśagocare sati tadabhāve sati saṃkrāntakamābhiyogikaṃ vakṣyati |

11.8

sarvatreti | cumbanādiṣvapi saṃjñā'rthena karmātideśa ityanvarthatāṃ darśayati, spṛṣṭakādisaṃjñānāṃ pravṛttinimittārthaḥ sparśanādikaḥ, tenaiva kāmātideśaidameva kāryamiti |

11.9

saṃmukhāgatāyāmiti | nāyikāyāmabhimukhamāgatāyām , prayojyāyāmiti, āliṅganādi prayojayituṃ, tatra vā prayoktuṃ yā śakyate, anyāpadeśeneti | anyadapadiśyāgacchataḥ prayoktuḥ, yathā'nyo na jānāti buddhikāritamasyeti, gātreṇa svagātrasya prayojyāyāḥ sparśanamiti saṃjñātvena karmātidiśati, pṛṣṭakamiti 'napuṃsake bhāve ktaḥ' |
114 | paścāt 'saṃjñāyāṃ kan' |
87| evamuttaratrāpi yojyam , asyāḥ saṃmukhāgate nāyake nāyikā'pi prayoktrī |

11.10

nāyikā prayoktrī prayojyaṃ nāyakaṃ sthitamupaviṣṭaṃ vā na gacchet tatprayoktumaprayogāt , na saṃviṣṭam asaṃgatatvād vijane, anyatra tu stanapradarśanasyāpi durlabhatvāt , atha vyadhanopāyamāha-kiñciditi | taddhastāttatsamīpe vā kiñcidarthajātamādadānā, payodhareṇeti | śṛṅgāritvāt stanagrahaṇamasya | svenāṃsakūṭādinā'pavidhyediti vakṣasi pṛṣṭhapārśvayorvā yathāsambhavaṃ prāpteṣvaṅgeṣu sā tamākṣipedityarthaḥ, nāyako'pyapavidhyamānastāṃ tathā bahuśo vyāpriyamāṇāṃ pārśvayostadbhā vitvātstanaprahaṇanasya svenāṃsakūrdenāpavidhyediti vakṣasi pṛṣṭhe pārśvayorekena bāhupāśena purastād dvābhyāṃpṛṣṭhataśca pratinivṛttābhyāmavapīḍya gṛhṇīyād, yathā kathañcidanurāgaṃ mayi yadi prakāśeta māmapavidhyatīti, evaṃ ca dvayoḥ stanasya śalyavadantaḥpraviṣṭatvādviddhakaṃ bhavatīti, kṣepaṇaṃ tu kevalamapaviddhakaṃ nāma tadekatvādanaivāntargatam, asya nāyikaiva prayoktrī, viddhakasyobhayajanyatvād dvāvapi, tathā coktam'viceṣṭitāpaviddhena kāminī stanaśālinī| viddhakenetarastatra kacākarṣaṇakarmaṇi'|| iti |

11.11

tadubhayamiti | spṛṣṭakaṃ viddhakaṃ ca, anatipravṛttasambhāṣaṇayorevāsamāgatayoḥ, tatrobhayasya sādhayituṃ śakyattvād, atipravṛttasambhāṣaṇayostu na siddhameva, apravṛttasambhāṣaṇayoḥ punaḥ sādhayitumaśakyatvādaśakyameva vijñeyam |

11.12

janasaṃbādha iti | janasaṃkule, andhakārādiṣu śaṅkā'bhāvātprayogasaukaryam, tathā śanairgamanamapi yuktam, evaṃ ca sati nātihrasvakālaṃ cirakālamuddharṣaṇaṃ siddhaṃ bhavati, parasparasyeti | nāyakagātreṇa nāyikāgātrasya tadgātreṇa cetaragātrasya gharṣaṇamudghṛṣṭakamubhayajanyam, ekaniṣpādyaṃ tu ghṛṣṭakaṃ nāma tatraivāntargatam |

11.13

tadeveti | udghṛṣṭakaṃ pīḍitakaṃ bhavati, kathamityāha-kuḍyasandaṃśeneti | sandaṃśa ubhayato grahaṇam, arthātnāyakaḥ parataḥ kuḍyaṃ stambho vā, tena sphuṭakaṃ dṛḍhamavapīḍite sati tatpīḍitakamekajanyameva dvividham |

11.14

ubhayamudghṛṣṭakaṃ pīḍitakaṃ ca draṣṭavyam, avagataparasparākārayoriti | gṛhītānyonyabhāvayoḥ samāgatayoḥ, pūrvasmādanayoradhikopakramatvād , agṛhītākārayostu naivetyarthoktam |

11.15

saṃprayogakāla iti | kṛtārdrīkaraṇayostu samāgatayoḥ saṃprayogaḥ, tatkāle catvāryupagūhanāni, tatrādyayorekajanyatve'pi nāyikaiva prayoktrī tadanurūpatvāt , śeṣayorubhayajanyatvādubhāvapi |

11.16

lateva śālamiti | yathā latā vṛkṣamāveṣṭate tadvannāyikā nāyakamū(1)rdhvasthitamabhimu(2)khaṃ kakṣayoḥ kaṇṭhe bāhula tābhyāmāveṣṭyeti ca(3) turvidhaṃ latāveṣṭitakam , cumbanārthinī tanmukhamavanamayed, nāyakavṛkṣasthoccatvāt , tathā śliṣṭābhyāmeva bāhupāśābhyāṃ taccharīrāvanamanānmukhamavanamitaṃ bhavati, anena prayogaphalaṃ darśayati, atra prayoktryāḥ cumbanaphalasyāparasya vivakṣitatvād, maulantu phalaṃ prayogaḥ; sa yadrāgasya jananaṃbardhanaṃ ca, mandasītkṛteti | sītkṛtaṃ vakṣyati tanmandaṃ yasyāḥ, ulbaṇasya rāgakālabhāvitvād, anena prayogasaṃskāramāha, prayogāntarapariṣkṛtaṃ sutarāṃ manohāri syāt , tamāśritā veti dvitīyaṃ phalam, yadvā tathaiva nāyakamaśriyatā, anyatra ālekhyādestanmukhasya daśanapadāṅkitasya vā rāmaṇīyakamunmukhī paśyettallutāveṣṭitamiva latāveṣṭitakam, pratikṛtau kan |

11.17

caraṇeneti | svena caraṇena nāyakasya caraṇamākramya; dvitīyena ca(4)-
raṇenorudeśapārśvabhāgenākramantī yathā jaghanasthalaṃ saṃśliṣṭaṃ syāt, tad vāmadakṣiṇabhedād dvividham, veṣṭayantī veti | bahirnītyā dvitīyorudeśapārśvabhāgamānamayeccaraṇamityarthaḥ, tadapi vāmadakṣiṇabhedād dvividham, dvābhyāṃ ca yadā''kramaṇamūrvorveṣṭanaṃ vā tadubhayamapi vṛkṣādhirūḍhakamatraivāntargataṃ, sāmānyavidhimāha—tatpṛṣṭhasaktaikabāhuriti | nāyakapṛṣṭhe latāveṣṭanavalagna eko bāhurvāmo dakṣiṇo vā yasyāḥ, dvitīyena bāhunā'sya skandhabhāgamavanamayantī, īṣaditi | anurāgakālatvān mandāni ratāntakhinnāni sītkṛtādīni yasyā ityarthaḥ, anena saṃprayogasaṃskāramāha, atra sītkṛtaṃ sītkaraṇameva, kūjitasya lakṣaṇaṃ vakṣyati, cumbānārthameva na rāmaṇīyakadarśanārtham, anāruhyāpi tasya saṃbhavād, adharapallavacumbanaṃ tu nānāruhyeti prayogaphalam, vṛkṣādhirūḍhakamiti pūrvavat |

11.18

tadubhayaṃ sthitakarmeti | ū(1)rdhvasthitayoryatra yogaḥ syād, dvābhyāṃrāgajananārthaṃ tāvadidaṃ karma |

11.19

śayanagatāveveti | atroruvyatyāsaṃ bhujavyatyāsaṃ ceti kriyāviśeṣaṇam, vyatyāso viparyāsaḥ, tatra vāmapārśvasuptāyāḥ striyā ūrvantare dakṣiṇapārśve suptaḥ pumāmvāmamūrum, dakṣiṇakakṣāntare ca vāmabhujaṃ praveśayed, yoṣidapi puṃsa ityeko vyatyāsaḥ, itarapārśvasuptāyāḥ striyāūrvantare vāmapārśve suptaḥ puruṣo dakṣiṇoruṃ vāmakakṣāntare ca dakṣiṇabhujaṃ praveśayed, yoṣidapi puṃsa iti dvitīyo vyatyāsaḥ, dvitīyasya saṃgharṣārthamiva ghanaṃ nirantaraṃ saṃsvajete strīpuṃsāvupagūhate iti | tilataṇḍulakamiti | ūrubhujānāṃ tanusthānāṃ tilataṇḍulānāmivordhvasthityā saṃmiśraṇāt |

11.20

anapekṣitātyayāviti | rāgāndhatvādanapekṣitāsthibhaṅgadoṣau pariṣvajamānau parasparamanupraviśata iva, bāhuyantreṇātipīḍanānmṛtpi-
ṇḍāviva kṣīrodakavacca tādātmyaṃ pratipadyete iva, yathoktam— 'bhāvāsaktāḥ kāmukāḥ kāminīnāmicchantyaṅgeṣvambhasīva praveṣṭum' iti, kathamidaṃ niṣpadyata ityāha—utsaṅgagatāyāmiti | nāyakotsaṅge bahirūrū vinyasyābhimukhamupaviṣṭāyāṃ satyām, atra kakṣayoryathāyogaṃsaṃśliṣṭamubhayorbāhuyantraṃ syāt, śayane veti | pārśvasuptayorityarthaḥ, tilataṇḍulakaṃ punaratraiva |

11.21

tadubhayamiti | rāgasya vṛddhatvāttatkāla eva draṣṭavyam, saṃprayoga kālaviśeṣaśca rāgakālaḥ, yatra puṃsaḥ sthiraliṅgatā, striyāśca klinnasaṃbādhatā, tatra ca yantrayogātprāgyathoktamevāliṅganam, yantrayojanena tu saṃveśanaprakārānurodhādyojyam |

11.22

bābhravīyā iti | bābhravyena proktā upagūhanaprakārāḥ |

11.23

suvarṇanābhasya bābhravīyādupagūhanāṣṭakādanena vikalpavargasyādhikyaṃdarśayati, ekāṅgopagūhanacatuṣṭayaṃ saṃprayogakāla iti vartate, ekenāṅgena sajātīyasyāṅgasya prādhānyena saṃśleṣaṇāttathoktam |

11.24

ekamūrūmūrudvayaṃ veti | pārśvasuptasya puṃsaḥ striyaścātra viśeṣābhāvād dvayorapi prayoktṛtvam, yasyorusthalamativipulaṃ sa prayokteti ke cit, sarvaprāṇamiti kriyāviśeṣaṇam, atipīḍanaṃ hi māṃsalasthāne'tyantasukhakāri syāt |

11.25

jaghanena jaghanemiti | pārśvaśayanena varāṅgena sādhanaṃ bāḍavakenāpīḍyetyekaḥ prakāraḥ, jaghanena yantrasyāyoge yoge vā jaghanamavapīḍyetidvitīyaḥ, tatra strījaghanasyātiśṛṅgāratvātsaiva śobhate, viśeṣato vipulajaghanā, prakīryamāṇakeśahasteti prayogasaṃskāraḥ, nakhādīni svecchayāprayokṣyāmīti, tatprayojanaṃ tu phalam, uparilaṅghayennāyakasyopari tiṣṭhedityarthaḥ |

11.26

stanābhyāmura iti | āsane pārśvaśayane vā pṛṣṭhabhāgaṃ nimnīkṛtya stanābhyāṃ nāyakauraḥ sthalaṃ praviśya, tatraiveti | urasi; bhāramāropayet, stanasyetyarthāt, evaṃ hi nāyakaḥ stanabhārākrāntaḥ piṇḍīkṛtamivorasi sparśasukhamanubhavati |

11.27

uttānasaṃyuṭe pārśvasaṃyuṭe vā vaktre vaktraṃ saṃyojya, akṣṇorakṣiṇī dṛṣṭyā lakṣyīkaraspec/ṇenāsajya, nāsikāyā mukhanayanamadhyānuvartitvāttatsaṃyojanamarthoktam, lalāṭe lalāṭaṃ dvikhirāhanyādāhatya ca tatraiva bhāramāropayedityevamasya nāyikā prayoktrī, tena lalāṭikeva lalāṭikā, nāyakalalāṭasya saṃkrāntiviśeṣeṇālaṃkriyamāṇatvāt |

11.28

saṃvāhanamapīti | tvaṅmāṃsāsthisukhakaraṇena trividhaṃ saṃvāhanamaṅgamardanam, tadapi saṃsparśayuktatvādupagūhanaprakārameva draṣṭavyamityeke |

11.29

pṛthakkāḷatvāditi | pṛthakkālo'syeti pṛthakkālam, upagūhanātsaṃsparśitvenābhede'pi saṃvāhanaṃ kālato bhinnam, bhinnaprayojanatvāt pṛthak phalakatvād asādhāraṇatvād, upagūhanaṃ hyanyataraprayuktaṃ dvayorapyekasminkāle kāryakārīti sādhāraṇam, saṃvāhanaṃ tu puṃsā prayuktaṃ striyāḥ kāryakāri striyā ca nāyakasyetyasādhāraṇam; ato gītādicatuḥṣaṣṭyām ‘utsāhane keśamardane ca kauśalam’ ityatra draṣṭavyam, saṃsparśitve ca cumbanādīnāmapi tadvikāratvaprasaṅgāt |
āliṅganavidhāvādarārthamāha—

11.30

pṛcchatāmiti | pṛcchatāṃ jñātuṃ, śṛṇvatāṃ pārśvasthānāṃ, kathayatāṃparebhyaḥ, upagūhavidhimiti | upagūhanamupagūhaḥ, bhāve ghañ vā, kṛtsnaṃniravaśeṣam, kva citkasya cidabhiprāẏād, riraṃsā rantumicchā saṃjāyate, kiṃ punaryai prayujyate |
anuktātideśamāha-

11.31

ye'pīti | abhidhāyakatvena śāstraṃ saṃjātaṃ yeṣāṃ te śāstritāḥ, ye naivaṃvidhāḥ kiṃ tu svecchayotprekṣitāḥ saṃyogāḥ saṃśleṣāḥ, ādareṇaiva, avajñayā na, aśāstritā api atra te surate rāgavardhanatvātprayojyāḥ, sāṃprayogikāḥ, saṃprayogaprayojanāḥ |
kimityaśāstritāḥ prayojyā ityāha-

Linked texts (1)