Kamasutra 12
Jayamaṅgalā 12
- Language
- Sanskrit
12.p1
śāstrāṇāmiti | aprabuddharāgā hi śāstroktaprayogakramaṃ cāpekṣamāṇāḥ śāstrāṇāṃ viṣayaḥ, raticakre rāgotpīḍe pravṛtte tadvaśādaśāstritānāmapyanuṣṭhānottadānīṃ na śāstraṃ syānnāpi kramaḥ saṃyogānāṃ paurvāparyamuccāvacena pravartanam , tasmānmā bhūcchāstrasya kramasya cānarthakyamityanuktamatidiśyate |
12.p2
32 || ityupagūhanavicāro'ṣṭamaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalākhyāyāṃ sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇa āliṅganavicāro dvitīyo'dhyāyaḥ |
12.p3
evaṃ parirabhya cumbanādayaḥ prayoktavyāḥ, tatrāpi kiṃ prākcumbanaṃnakhacchedaṃ daśanacchedaṃ vā paścāditi nāstyeṣāṃ prayogakrama ityāha -
12.1
na paurvāparyamiti | rāgayogāditi rāgavaṃśād , rāgāviṣṭo hi na kramamapekṣate |
12.2
ayaṃ tu viśeṣaḥ-yadeṣāṃ prāksaṃyogāt = prāgyantrayogāt, yantrayoge prādhānyena bāhulyena rāgābhyāsādvā prabodhanārthaṃ prayogo nāyakābhyāṃ yantrayoge prādhānyenetyarthoktam, prahaṇanasītkṛtayostu saṃprayoge yantrayoge prādhānyena prayoga ityeva, tadā hi pravṛddharāgayoḥ prādhānyena ghātasahatvam, prahaṇanabāhulye ca tadaṅgatvasya sītkṛtasyāpi bāhulyaṃ, prāgaprādhānyenetyarthoktam |
ekīyamatametaduttarapakṣadarśanāha, yadāha—
12.3
satra sarvatreti | cumbanādipañcakaṃ prākprayoge ca prādhānyena prayoktavyam, rāgasyānapekṣitatvāditi caṇḍavego hi na prādhānyenāprādhānyena vā prayogamapekṣate, mandamadhyavegayostu pūrva eva pakṣaḥ |
ayaṃ tu viśeṣaḥ pakṣadvaye'pi tulya ityāha—
12.4
tāni cumbanādīni pañca, prathamarata iti | ratasyārambhe, nātivyaktāni nātisphuṭāni, yathālakṣaṇasyāsamāpanād, nātitvaritena viśrabdhikāyāṃ vikalpena ceti, idaṃ vedaṃ vetyekameva prayuñjīta na samuccayena, tadyathā—cumbanaṃ vā nakhacchedyaṃ vā, cumbanaṃ vā daśanacchedyaṃ vā, cumbanaṃ vā prahaṇanaṃ vā; cumbanaṃ vā sītkṛtaṃ ve, ti caturdhā, nakhacchedyaṃ tri(1)dhā, daśanacchedyaṃ dvidhā(2), prahaṇaname (3)kamevetyanulomā daśa, tāvanta eva pratilo(4)māḥ, eka(5)tra viṃśatiḥ prayogāḥ; tathābhūtatvāditi | ārambhakāle hi mando rāgaḥ, tataśca madhyasthacittatā nātisahiṣṇutā ceti tadanurūpa eva prayogaḥ |
12.5
tataḥ paramiti | ārambhāduttarakālamadhako rāgayogaḥ, śarīre'pi ca nirapekṣatvamiti tadanurūpamatisvarayā viśeṣavadvikalpavargānuṣṭhānātsamuccayena cetyatrāpi viṃśatiḥ prayogāḥ, kimarthamevaṃprayuñjītetyāha-rāgasaṃdhukṣaṇārthamiti | anena krameṇa rāgo vardhataityarthaḥ, anyathā vicchinnarasaṃ rataṃ syāditi, evaṃ parasparaviśrabdhayornacumbanādīnāṃ paurvāparyam, yadā tu viśvāsanāthaṃmupakramastadā'styevaiṣāṃpaurvāparyamuttarottarasyādhikyāt sahasā kartumaśakyatvāditi |
āliṅganānantaraṃ cumbanavikalpā ucyante—te ca cumbanabhedā na ca sthānabhedaṃ vinetyāha-
12.6
lalāṭeti | tatra vakṣaḥ puruṣasya, stanau yoṣitaḥ, śeṣā ubhayorapi, oṣṭhamuttaramadharaṃ ca, antarmukho mukhāntastālvādi, tatrāntarmukhe jihvayā cumbanaṃ vakṣyati, eteṣvaṣṭasu sthāneṣu cumbanamaviruddhatvātpūrvācāryāṇāṃ matam |
12.7
ūrusaṃdhibāhunābhimūleṣviti | ūrusaṃdhirvaṅkṣaṇam, bāhumūlaṃ kakṣau, tatrāparaṃ daśanakṛtaṃ vakṣyati, nābhimūlaṃ varāṅgaṃ pūrvoktam, lāṭānāmiti | teṣāmekādaśa sthānānīti matam |
12.8
rāgavaśāditi | ye rāgāndhāste deśapravṛttāni sthānāni cumbanti, deśapravṛtteśceti | yathā lāṭaviṣayapravṛttatvādūrusaṃdhyādīni tatratyāścumbanti tāni santi na tu sarvajanaprayojyāni sarveṇa janena prayoktumaśakyāni śiṣṭairaśucitvādaśakyāni, teṣāmaṣṭāveva sthānāni |
tatra cumbanaṃ mukulīkṛtena vaktreṇa saṃyojanamiti lokapratītam, tatra sthānaviśeṣeṇa yadgrahakarma tasya, bhedena cumbanabhedāḥ kathyante, tatra cumbanasthāneṣvoṣṭhasya mukhyatvāttatra cumbanamucyate, tatrāpyuttarādharasaṃpuṭakabhedāttrividham, tatra karmabahutvādadharamadhikṛtyāha-
12.9
kanyācumbanānīti | saṅgatā'pyajātaviśrambhatvātkanyaiva, nāyikaiṣāṃ prayoktrī |
12.10
balātkāreṇa haṭhāccumbane niyuktā mukhe nāyakasya mukhaṃ svamādhatte nyasyati lajjayā na viceṣṭate'dharagrahaṇena, nimitakamiti saṃjñāyāṃ kan, cumbanakriyāmātratvātparimitamityarthaḥ |
12.11
vadane nāyikāyāḥ, praveśitaṃ cauṣṭhaṃ svamadharaṃ nāyakena, kiñcicchlathīkṛtalajjā'nugrahītumicchantī, anugrahaṇena kathaṃ tatkriyeteti cedāha—spandayatīti | svamoṣṭhamadharaṃ calayatīti nottaramoṣṭhamutsahate, spandayitumarthāt , tamapi yadi calayati gṛhṇātyevānugrahaṇena, sphuritakamadharasphuraṇāt |
12.12
īṣatparigṛhyeti | sarvathā trapā'napagamān manāg nāyakādharamoṣṭhābhyāṃsamantato gṛhītvā, spaṣṭagrahaṇātsamagrahanāma cumbanaṃ vakṣyati, nimīlitanayanā lajjayā jihvā'greṇa ghaṭayantī sarvato bhramaṇena spṛśantītyarthaḥ, kareṇa nayane tasyāvacchādayantī maivamavasthāṃ māmayaṃ drākṣīditi, ghaṭitakamadharaghaṭanāt , sarvatra saṃjñā'rthenaiva karmātideśa ityadhikṛtau veditavyam, eṣāmānupūvyaiṇaiva prayoga iti |
idānīṃ śeṣāṇāṃ nāyakānāṃ karmabhedādadharacumbanavikalpānāha--
12.13
samamiti | oṣṭhapuṭenādhare pañcadhā grahaṇam, tatra yatsarvamabhimukhaṃ gṛhyate tatsamagrahṇam, yatsācīkṛtenoṣṭhapuṭena sarvaṃ vartulīkṛtya gṛhyate tattiryaggrahaṇam , yaccibuke śirasi ca gṛhītvā mukhaṃ bhramayitvā gṛhyate tadudbhrāntam , parasparādharagrahaṇamityarthaḥ, tadeva tritayamavapīḍitam , avapīḍya grahaṇāt , pūrvatra na pīḍanamiti viśeṣaḥ tatroṣṭhābhyāmeva yatpīḍitaṃtacchuddhapīḍitam , yajjihvā'greṇa saha tadavalīḍhapīḍitam, taccūṣaṇamadharapānaṃ ceti nāmadvayenocyate |
pañcamaṃ grahaṇamāha—
12.14
aṅgulisaṃpuṭeneti | tarjanyaṅguṣṭhasaṃpuṭena, piṇḍīkṛtya gṛhītvā, tato nirdaśanaṃ daśanavyāpāraṃ vinoṣṭhapuṭenāvapīḍayed, atra pīḍane'pi bahiḥ piṇḍitākarṣaṇaṃ viśeṣaḥ, evañca tadākṛṣṭacumbananāma grahaṇam |
evaṃ karmabhedādaṣṭavidhamadharacumbanamuktaṃ trīṇi kanyācumbanāni pañca grahaṇacumbanānīti, tanna karṣaṃṇacumbanabhedamaśeṣaṃ samāpyaivamavasaraprāptatvādadharacumbane dyūtamāha –
12.15
dyūtaṃ ceti | atretyasminnadharacumbane, nānyasthāne cumbane, viśobhatvād dyūtamanurāgavardhanārthaṃ syāt |
tatra jayaparājayaphalatvād dyūtasya lakṣaṇamāha—
12.16
pūrvamiti | āvayoḥ parasparaṃ cumbatoryena pūrvaṃ prathamo'dharasya graha ṇavidhinā saṃpādanaṃ kṛtaṃ tasminsati tena jitam, kiṃ tadityāha—idamiti | anena dvayorabhimatapaṇaṃ sūcayati, dyūtaṃ ca kapaṭenākapaṭena vā syāt, tatra yallaukikeneva cumbanena dvāveva parasparasyādharaṃ cumbatastadakapaṭaṃ ca vakṣyati, tatra tasminnakapaṭe dyūte pravṛtte nāyakena pūrvamanyatamena grahaṇam, cumbanena gṛhotādharatvājjitā, akapaṭadyūte nāyikāyā abalātvātsaiva jitā śobhate, kapaṭadyūte cāsyāstadanurūpatvājjayaṃ vakṣyati, nāyakena tu kapaṭadyūte na jetavyā, tasyā ananurūpatvāt |
tatrānyatarasya jaye'parasya kalaho'vaśyaṃ bhāvī; dyūtasya kalahāntatvāditi kalahayojanaṃ rāgoddopanārthamāha—
12.17
sārdharuditamiti | kriyāviśeṣaṇaṃ caitat , adharapīḍopakhyāpanārthaṃsahārdharuditena kṛtakena karaṃ vidhuñjyātkampayet, praṇudettarjayed bhaṅgivailakṣyānnāyakaṃ kṣiped , daśecchleṣamadharagrahaṇaṃ badadhvā dantaiḥ khaṇḍayet , parivarteta mukhenāśakā cetkāyenādharamokṣārtham , vivadeta "naiva jitā'smi mayaiva jitami"ti kalahāyèta, punarastvaparaḥ paṇa iti | "punaḥ krīḍāmaḥ, pūrvasmātpaṇādayamaparaḥ paṇa” iti brayāt , tatrāpoti | dvitīye' pi paṇe, dviguṇamāyasyediti | karadhūtanādyādhikyena kuryādityarthaḥ |
kapaṭadyūtamāha—
12.18
viśrabdhasyeti | tasminneva mukhacumbanadyūte'ntarā viśrabdhikayā nāyikā viśrambhayet, tato viśrabdhasya pramattasyāpramattasya vā'kasmādanyatra gatacetaso'dharamavagṛhṇīyātsaṃ strike[puṭena] tato daśanāntargatamanirgamaṃ kṛtvā yathā tadantargatamapi pramādānna nirgacchati sāparādhatvāt paścād gṛhītādharā muktādharā vā yathāsaṃbhavamuttaraṃ vyāpāramanutiṣṭhed, itaratrāpi kapaṭadyūte skhalitapramādāpekṣayaiva jayo dṛṣṭaḥ, ityevaṃ kapaṭena jitvā haset, saśabdamitaraṃ vā'tyantaparitoṣaṇād, utkrośenmayā jitamiti phūtkuryād, yathā'sya mitrāṇi śṛṇvanti svasakhyo vā, tarjayet "labdho'sīdānīṃ khaṇḍayāmi te'dharami"ti, balād hantuṃ savilāsaṃ gātrāṇi vikṣiped, āhvayetsakhendantamevopasṛtya "āgaccha darśayatāṃ svapauruṣami"ti, nṛtyettatparituṣṭyā, pranartitabhrūṇā ceti | ekoddhārakrameṇa samunnamitabhrūṇā mukheneti vihasitasaṃskāraḥ , vihasantī kalahāvasānatvāt , tāni tānīti | yāni yathārthayuktāni rāgadīpanāni manyate, cumbanadyūtakalaha iti| akapaṭe kapaṭe ca cumbanadyūte kalaha uktaḥ, yadi nāyako'pi jetā jitovā tathā ceṣṭeta yathā kathaṃ cit kalahaḥ syāt, tadyathā—dṛḍhamadharamavapīḍayan sasītkṛtaṃ ca śiro vidhunuyād , nudantīmupasarpet | daśantīṃ pratidaśet, parivartamānāṃ pratinivartayet, vivadamānāṃ prativivadeta, tiṣṭhatvayamaparaḥ paṇa iti pūrvakameva tāvatprayaccheti ca brūyāt , tatrāpi jetā dviguṇamāthasyediti paṇadvayasādhanārthaṃ sādhayet, jito'pi vailakṣyādvihaset , jitaṃ jitaṃ mayetyutkrośantyāṃ mithyā mithyeti pratyutkrośet, tarjayantīṃ pratitarjayed | valgantīṃ tadgātrasaṃyamanena prativalgayed , āhvayantīṃ pratyāhvayet, nṛtyantīṃ karatālikayā pratinartayet, vihasantīṃ tāni tāni bruvantīṃ tadvacananiṣedhārthaṃ pratibrūyāditi | yathā coktam— 'jito vā yadi vā jetā cumbanadyūtakarmaṇi | tasyā eva viceṣṭābhiḥ kalahaṃ pratiyojayed' iti |
12.19
eteneti | cumbanadyūtena kapaṭenākapaṭena ca, tatrāpyayameva vidhiḥ, tayathā—pūrvaṃ nakhacchedyādisaṃpādite jitamidaṃ syādityādi, atra ca dyūtapravartanaṃ nakhadaśanahastānāṃ prahaṇanasthāneṣveva mohanena syāt, sītkṛtadyūtakalahastu pṛthag na saṃbhavati, prahaṇanakalahe draṣṭavyastadudbhavatvāt , tatra jetā sasītkṛtaṃ prahaṇyāt , jīyamānaśca sasītkṛtaṃ prahaṇanaṃ pratīcchet
12.20
eṣāmiti | kalahānām, tatsātmyāditi | īdṛśaireva ceṣṭitaiścaṇḍavegayoḥ sātmyam , na mandavegayoḥ, tadvimardākṣamatvāt |
tata uttaroṣṭhavidhimāha—
12.21
tasyāmiti | samagragrahaṇena nāyakādharaṃ cumbantyāṃ nāyikāyāmayamapi nāyakaḥ saṅgādasyā uttaroṣṭhaṃ samagragrahaṇena gṛhṇīyād , uttaracumbitamuttaroṣṭhagrahaṇena, prāsaṅgikamidam, kevalaṃ tu na prayoktavyaṃ grāmyatvānnāsikāpuṭapānavat , prāsaṅgike ca tiryaggrahaṇādīnāmasaṃbhavād , evamuttaracumbitamekavidhameva |
samagragrahaṇenāsyā nāyikā'pi prayoktrī, yadi puruṣo na jātavyañjanastadā dvayorapi yugapadvidhimāha—
12.22
oṣṭhasaṃdaṃśeneti | ubhābhyāṃ grahaṇaṃ saṃdaṃśaḥ, tenauṣṭhadvayamavagṛhya vaktrāntaḥ praveśyābhicumbediti, saphūtkāraṃ svamoṣṭhapuṭaṃ saṃkocayedityarthaḥ, sarvatra cumbanavidhāvāyāte śabdoccāraṇaṃ kāryam , saṃpuṭakamoṣṭhadvayagrahaṇād , etaccaturvidham—samaṃ tiryagudbhrāntamavapīḍitaṃ ca, ākṛṣṭaṃ na yojyamaśobhitvāt , striyā iti | puṃsā prayoktavyam , tadoṣṭhayornirlomatvāt , striyā'pi puṃsaścājātavyañjanasyāprarūḍhaśmaśroḥ itarathā lomabhirvaktrapūraṇamasukhāvahaṃ syāt |
evamoṣṭhacumbanaṃ trividha muktvā saṃpuṭāntargatatvāddantarmukhacumbanavikalpānāha—
12.23
tasminniti | saṃpuṭacumbane, itaro nāyako nāyikā vā yasya saṃpuṭakaṃ prayoktumicchati, prayokturvivṛtāsyatvādu Couchryadhaśca daśanāni jihvayā ghaṭṭayet saṃmārjayedityarthaḥ, tālu jihvayordhvaprasāritayā, jihvāṃvā ṛjuprasāratayā ghaṭayed , jihvāyuddhaṃ ca kuryāditi śeṣaḥ, parasparapreraṇena, etaccaturvidham--antarmukhacumbanaṃ daśanacumbanaṃ jihvācumbanaṃtālucumbanaṃ ceti |
12.24
eteneti | jihvāyuddhena, vadanaradanagrahaṇamiti | haṭhādvadanena vadanasya daśanairdaśanānāṃ grahaṇe parasparasya yuddhamiti grahaṇapūrvakaṃ vadanayuddhaṃ radanayuddhaṃ ca vyākhyātaṃ, dānaṃ ceti | ekaścumbayituṃ haṭhādvadanaṃ dadāti grāhayituṃ vā daśanānyanyo gṛhṇātītyubhayorgrahaṇadānapūrvakaṃ vadanayuddhaṃ ceti |
12.25
śeṣāṅgeṣviti | oṣṭhāntarmukhebhyo'nyeṣu lalāṭādisthāneṣu karmabhedātsamacumbanaṃ pīḍitacumbanamañcitacumbanaṃ mṛducumbanaṃ ceti caturvidhaṃ, sthānaviśeṣayogāditi | yadyatra prayujyate tattatra syādityarthaḥ, tatrorusaṃdhikakṣāvakṣaḥsu samaṃ na pīḍitaṃ nātimṛdu, stanakapolanābhimūleṣu pīḍitaṃ, kucayoḥ kakṣāparyante cumbanamañcitaṃ, lalāṭe nayanayormṛdu sparśamātrakaraṇamiti, evamete karmabhedāccumbanabhedā uktāḥ |
ta evāvasthābhedānnāmāntaraṃ pratipadyanta ityāha-
12.26
suptasyeti | mukhamālokayantyā ityāhitabhāvatvaṃ darśayati, svābhiprāyeṇeti | yathā svayaṃ dhṛtiṃ labhate tathā cumbatītyarthaḥ, evaṃ ca sati tasyā eva rāgasaṃdhukṣaṇādrāgadīpanaṃ, nāyakasya ca tathā cumbyamānasya pratibodhād jāgrato'pyetatsambhavati, tatra tadavasthakaṃ sāṃprayogikameva syāt |
12.27
nidrāvyāghātārthamityupalakṣaṇametat, pramattasya gītālekhyādiṣu prasaktasya pramādavyāghātārthaṃ, vivadamānasya tayā saha kalahavyāghātārtham, anyato'bhimukhasyānyato dṛṣṭivyāghātārthaṃ, suptābhimukhasya suṣupsatonidrāvyāghātārthaṃ calitakamiti, pramādādinā nāyakasya calanaṃ calitaṃ, tatkaroti-’ iti ṇic , tadantāccalayatītyac , tataḥ saṃjñāyāṃ kan, calitakam, atra nāyikaiva prayoktrī śobhate |
12.28
cirarātrāviti | asañcāravelāyāmāgatasya prayoktuḥ sambandhalakṣaṇā ṣaṣṭhī, śayanasuptāyāḥ prayojyāyāḥ “nāgataśvapatna” iti prātibodhikaṃ pratibodhaprayojanam, mukhāvalokanaṃ svābhiprāyābhāvādbhāgadīpanānna vidyate, tatra visrabdhikāyāṃ rāgadīpanam |
12.29
sā'pi tviti | bhāvajijñāsā'rthinī “kiṃ citpaśyāmi mayyanurāgo'sti na” iti sammānārthinī nāyakādeva vailakṣyasuptā syāditi vyājena kṛtakanidrayā śayitetyarthaḥ, yadi mayi bhāvitastadā prātibodhikaṃvidadhyānmānayitā vā, “kupite” ti mānena pādapatanādinā saṃmānyotthāpayed, etattrividhamāvasthikam |
samāgatayorāha—
12.30
ādarśa iti | kuḍye dīpādyālokayukte, prayojyāyā ityupalakṣaṇārthatvānnāyakasyāpi prayojyasya, viśeṣābhāvāt chāyācumbanamiti | darpaṇādiṣu prayojyapratibimbasya samīpe laukikamiva cumbanaṃ vaihāsikaṃ kāryam, ākārapradarśanārthamiti | bhāvasūcakamākāraṃ pradarśayitumityarthaḥ, yatastadavasthāṃ dṛṣṭvetaro manyate mayyanurakto yadevamākārayatīti, kuḍye tu na vaihāsikaṃ, kiṃ tu cchāyāvadane vadanaṃ vidadhyādevamityākārapradarśanārtham|
12.31
bālasyeti | svāṅkagatasya lāḍīkasya citrakarmaṇa ālekhyasya pratimāyā mṛcchilākāṣṭhādimayyāḥ prayojyāsa samakṣaṃ cumbanaṃ saṃkrāntakaṃ, tadadhyāropādāsiṅganaṃ ca saṃkrāntakaṃ, yathāsaṃbhavaṃ cumbanādhikāre prasaṅgāduktaṃ, tatra cchāyācumbanaṃ saṃkrāntakaṃ cobhayamāvasthikaṃ, sparśagocūrātītayoranabhivṛttasaṃbhāṣaṇayorasamāgatayordraṣṭavyam |
12.32
tatheti ākārapradarśanārthaṃ, niśi rātrau prekṣaṇake vā naṭādidarśane vā svajanasamāje vā jñātisaṃbandhiṣu saṃbhūya sthiteṣu prayojyāyāḥ samīpopaviṣṭasya prayokturapalakṣaṇārthatvātprayojyasya vā samīpopaviṣṭāyāḥ prayojyāyāḥ, hastāṅgulicūmbanamiti | tadā hastasya sulabhatvāt , tamanyāpadeśenākṛṣya tadaṅgulicumbanaṃ, saṃviṣṭasyeti | nāyikāsamīpe śayitasya caśabdāddhastāṅgulicumbanaṃ ca tadānīmubhayorapi sulabhatvāt, tatra hastāṅgulicumbanasya dvāvapi prayoktārau, pādāṅgulicumbanasya nāyikaiva, na naro garhitatvāt |
12.33
saṃvāhikāyāstviti | nāyakaṃ saṃvāhayati yā kā citsaṃvāhanadvāreṇa nāyakamabhiyuṅkte, ākārayantyā bhāvasūcakamākāraṃ grāhayantyāḥ, akāmāya iveti | cumbitumanicchantyā iva, nāyakākārasyāgṛhītatvād , ataḥ kṛtakanidrayā sā nāyakasyorvoścumbituṃ vadanaṃ nidhatte, pādāṅguṣṭhacumbanaṃ tu pādāvākṛṣya saṃvāhayantyā buddhikāritamapi na doṣāya, mukhāṅguṣṭhayostadānīṃ parasparāśleṣasaṃbhavād , etānyaṅgulicumbanādīni spṛṣṭakādinā soḍhagātrasparśayoranatipravṛttasaṃ bhāṣaṇayorasamāgatayoḥ, ābhiyogikānīti | abhiyogaprayojanāni cchāyācumbanādīni tadānīṃprayogāṃntāni ca laukikacumbanavatprayoktavyāni karmabhedāsaṃbhavāt |
saṃprayogābhiyogakālayoḥ sāmānyavidhimāha—
12.34
kṛta iti | sāṃprayogika ābhiyogike vā prayoktṛkṛte prayojyā pratikṛtaṃ kuryāt, tadevodāharaṇārthamāha—tāḍite cumbita iti | anyataraḥ saṃprayoge stambhamivainaṃ manyamānāṃ nirvidyate tataśca nikṛṣṭaḥ saṃprayogaḥ syād , ābhiyogike ca kārito'pi nāvadhyata iti paśumiva paribhavet tataśca na samāgamo'rthaḥ sidhyet , tatrāpi karaṇena ca, teneveti | yenaiva
iti cumbanavikalpā navamaṃ prakaraṇam | iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃsāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe cumbanavicārastṛtīyo'dhyāyaḥ |
evaṃ cumbanenopakramya tato'dhikena nakhacchedyenopakramayituṃ nakharadanajātaya ucyante, nakhavilekhanaprakārā ityarthaḥ | tadeva svarūpeṇa darśayannāha—
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit