Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 13

Jayamaṅgalā 13

Language
Sanskrit

13.1

saṃgharṣātmakamiti | pradeśasya nakhairyatsamantato gharṣaṇamavapṛthakkaraṇaṃtannakhavilekhanaṃ tatsvabhāvatvāt, tacca rāgavṛddhau satyām, yattu nakhāgreṇa tudanaṃ tadrāgamāndye sati tatra cchedyasyābhāvād , nakhavilekhanasyaiva prakārāḥ kathyante |
tasya kva prayogaḥ kadā cetyāha—

13.2

tasyeti | nakhavilekhanasya, acaṇḍavegayoriti | mandamadhyavegayoḥ, na nityaprayogaḥ, kadā tarhītyāha—prathamasamāgame tathā pravāsapratyāgamane tayorutkaṇṭhitayoḥ pravṛddharāgatvāt, pravāsagamane smaraṇārthaṃ, kruddhaprasannāyāmiti | nāyakena prasāditā satī harṣādvivṛddharāgā bhavati, mattāyāṃ ca madyamadena rāgasyocchritatvād , evaṃ kruddhaprasanne matte ca nāyake draṣṭavyaṃ , caṇḍavegayostadā'nyadā ca prayogo nityamarthoktam |

13.3

tathā, daśanacchedyasya prayoga ityeva, tasyaitāvatā tulyatvādityatideśaḥ, tena svarūpamapi yojyaṃ , rāgavivṛddhau saṃgharṣātmakaṃ daśanacchedyaṃ ,rāgamāndye tu daśanagrahaṇamiti, sātmyavaśādvā tayoḥ prayogo yadi tadā'caṇḍavegau prakṛtisātmyānna sahetāṃ tadā naivetyarthaḥ |

13.4

taditi | nakhavilekhanaṃ , rūpata iti saṃsthānataḥ, dvividhaṃ hi tad rūpavadarūpavacca, tatra yatkasya cidanukāri tadrūpavadaṣṭaprakārakamācchuritakādi, tasya lakṣaṇaṃ vakṣyati, yadananukāri tadarūpavat trividhaṃ, mṛdumadhyātimātrabhedāt |

13.5

sthānāni | kakṣastanagalapṛṣṭhajaghanorupārśvāni teṣveva ṣaṭsu nakhakṣataiḥ strīpuṃsayoratyarthanirvṛtirityācāryāṇāṃ matam uttarapakṣadarśanāt, tatra gala iti sāmīpyāttatpārśvaṃ, jaghanaśabdaḥ samudāyena kaṭibhāge tadekadeśe ca purobhāge vartate, tadiha samudāyavṛtti, tena nitambalekhanamapi siddhaṃ, tathā coktam— 'grīvāpārśvorukakṣeṣu kaṭipṛṣṭhastaneṣu ca | saṃprayoge prayuñjīta nakhacchedyāni yoṣitām' iti |

13.6

pravṛttaraticakrāṇāmiti | pravṛttarāgotpīḍānāṃ, na sthānamiti | aṅgaṃ pratyaṅgaṃ vā siddhaṃ sarvameva nakhakṣatasya sthānaṃ, yadyapyevaṃ tathā'pi śāstrakāro rūpavatāṃ niyatasthānaṃ vakṣyati, tatra hi parabhāgaṃ labhanta iti|
chedyasya nakhādhīnatvātteṣāmāśrayataḥ kalpanāto guṇataḥ pramāṇataśca vidhimāha —

13.7

tatreti | nakhakarmaṇi, savyahastānīti | āśrayabhāvena vāmo hasto yeṣāmiti, dakṣiṇasya prāyaśo'nyavyāpārādeṣāṃ bhaṅgo'pi syāt, pratyagraśikharāṇīti | abhinavaghaṭitāgrāṇi, dviśikharakāṇi triśikharakāṇi vā krakacamukhavatkalpitāni, tatriśikharakāṇyanativistīrṇasthalatvād drutaṃbhidyante, tadviparyayāṇi madhyamandavegayorityarthoktaṃ, tatreṣṭapramṛṣṭāgrāṇi śūkākṛtīni madhyavegayoḥ, pramṛṣṭāgrāṇyardhacandrākṛtīni mandavegayoriti tisro nakhavikalpanāḥ |
guṇānāha—

13.8

anugatarājīti | anugatā vivarṇā madhye lekhā yasya, samamanimnonnatapṛṣṭham , ujjvalamāgantukamalābhāvādamalinaṃ kāntimad, avipāṭitamavisphuṭitaṃ, vivardhiṣṇu vardhanaśīlaṃ, mṛdu, na kāṣṭhaprakhyaṃ, snigdhadarśanamiti | dṛśyata iti darśanaṃ rūpaṃ, 'kṛtyalyuṭo bahulam' |
113| iti lyuṭ, tadarūkṣamasyeti |

13.9

pramāṇatastridhā | tatra dīrghāṇi hastaśobhīni hastaṃ śobhayituṃ śīlaṃ yeṣāṃ, nakhacchedaṃ karttumakṣamatvāt , āloke=darśane, cittagrāhīṇi yoṣidbhirdṛśyamānāni tāsāṃ cittaṃ harantīti guṇadvayayutāni sparśamātrakaratvātprāyaśo gauḍānām |

13.10

hrasvāni, karmasahiṣṇūni lekhanādi karma sahante, dīrghāṇi tu bhajyante, vikalpayojanāsvardhacandrādayo ye vikalpāstatsaṃpādanāsu svecchā'vapātīni prayokturicchayā sthāne yo'vapātaḥ sa vidyate yeṣāṃ na tu dīrghāṇām , iti guṇadvayaṃ, tāni khararāgatvātprāyaśo dākṣiṇātyānām |

13.11

madhyamāni na dīrghāṇi nātihrasvāni, ubhayabhāñji dīrghahrasvaguṇabhāñji, tāni vaicakṣaṇyātprāyaśo mahārāṣṭrīkāṇām |
ācchuritakāderlakṣaṇaṃ parabhāgārthaṃ ca prayogasthānamāha-

13.12

tairiti | madhyamaiṭrairnakhaiḥ pañcabhirapi, suniyamitairiti | susaṃśliṣṭaiḥ, madhyamāvasthāpekṣayedaṃ vacanaṃ, prāgasaṃśliṣṭānyeva sthāne niveśyante tataśca śanairākṛṣyamāṇāni susaṃyamitāni bhavanti na prāgeva susaṃyamitāni, loke tathā prayogadarśanād , laghukaraṇamiti | laghvī kriyā yasminniti, yathā kṣataṃ na bhavati, yadāha-anudgatalekhamiti | kimarthaṃ tarhītyāha-sparśamātrajananādromāñcakaramiti, antaiti | sparśanakriyāyā nakhaghātādibhiriti, aṅguṣṭhanakhena pratinakhasphālanādūrdhvamānacaṭacaṭaśabdaṃ yadevaṃvidhaṃ karma tadācchuritakaṃ nakhairācchuraṇāt , evaṃ ca nakhacchedyābhāve'pyasyaivānurūpaṃ, tatra hanudeśe'dhare ca sarvāsāmeva nāyikānāmācchuritakameva nānyannakhakarmeti darśanārthamubhayorgrahaṇaṃ, stanayoradhikyena prayoktavyamitikhyāpanārthaṃ vacanaṃ, tatrāpi sparśakaratvāt |
anyesu tu sthāneṣvavasthā'pekṣayā prayogamāha—

13.13

prayojyāyāṃ ca kanyāyāṃ tasya prayoga iti visrambhaṇārthaṃ nānyasyetarasya nakhakarmaṇaḥ, saṃvāhane yatra yatra sthāne mardanaṃ tatra tatra, śiraḥkaṇḍūyane śirasyeva, piṭakabhedane svalpapiṭakānāṃ śarīrasthānāṃ bhedane, taddeśaeva vyākulīkaraṇe kiṃ cikīrtumaprayacchantyā bhīṣaṇe bhayaṃ darśayitumityarthaḥ, ete saṃvāhanādiṣvāvasthikāḥ sarvāsveva nāyikāsu, asyāvasthitakāryavaśānnāyikā'pi prayoktrī |
iti nakhajātayo daśamaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyānīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe nakhajātayaścaturtho'dhyāyaḥ |

13.14

grīvāyāmiti | grīvāpārśve bahirmukhāḥ stanapṛṣṭhe cordhvamukhāḥ, ardhacandravadvakro'rdhacandraḥ, sūcyagreṇa kaniṣṭhānakhena niṣpādyo madhyamrānakhenārdhacandreṇa |

13.15

tāveva dvāviti | ardhacandrau kroḍabhāvena parasparābhimukhau maṇḍalaṃtadākāratvāt |

13.16

nābhimūle raśanānāyakavadeva sthitaṃ, kakundarayornitambasyoparikūpakayorantarnihitapratikūpakaṃ manohāri, vaṅgaṇayorūrusandhyoḥ karṇikā'laṃkāravajjaghanasya |

13.17

sarvasthāneti | lekhāyāḥ sthānaviśeṣābhāvānna sthāne viśeṣaḥ, tena grīvātrikapṛṣṭhapārśvorumūlabāhuṣu nātidīrghasthānaviśeṣād dvayaṅgulā tryaṅgulā vā pratyagraśikharā niṣpādyā |

13.18

saiveti | lekhā, stanamukhādutthāpyāgrato vakrīkṛtā vyāghranakhakhaṇḍavatstanakaṇṭhamalaṃkaroti |

13.19

pañcabhirapi nakhaiḥ sūcyagraśikharakaiḥ, cūcukābhimukhīti | stanamukhasyādhastādaṅguṣṭhanakhaṃ vinyasyopari ca saṃśliṣṭāṅgulinakhāni cūcukābhimukhamākarṣayed, mayūrapadakaṃ tadākāratvāt, |

13.20

taditi| mayūrapadakaṃ, saṃprayogaślāghāyā iti | nāyakasaṃprayoge ślāghā yasyāstasyā vidheyaṃ, sarvā eva hi striyaḥ stanamukhaṃ sarvanakhaviplutaṃ bahu manyante, yathoktam'sa te manasi tanvaṅgi ! sakhi ! prāgiva vartate | stanavakaṃ viśālākṣi ! yatte śikhipadāṅkitam' || iti, stanacūcuka iti | sāmīpye saptamī, saṃnikṛṣṭānīti | nakhāgrapañcakamekīkṛtyāvaṣṭabhya nidadhyāttataḥ pañca padāni saṃnikṛṣṭāni śaśaplutaṃkaṃ, tadākāratvāt, |

13.21

utpalapatrākṛtīti | utpalapatrasaṃsthānaṃ ; tadekameva stanapṛṣṭhe mekhalāpathe ceti | yatra mekhalā nibadhyate tatra, pathagrahaṇāccaikam api tu tiryagutpalapattramālābhiva śobhāthaṃ nidadhyād, nābhimūlasthamaṇḍalaṃmadhyasthanāyaka ratnavadābhāti |

13.22

smaraṇīyakamiti | proṣitaṃ smārayati yannakhacchedyaṃ lekhā''khyaṃ, 'kṛtyalyuṭo bahulam' |
113| iti kartarryanīyara, tataḥ saṃjñāyāṃ kan, tataḥ prayojyāyā ūrvoḥ pravāsaṃ gacchataḥ pracchannasya nāyakasya prayoktuḥ, stanapṛṣṭhe sārvalaukikasya, saṃhatā iti | nirantarā maṅgalārthaṃ mā bhūściraviprayoga iti, catasro dīrghapravāse, tisro hrasvapravāse, saṃkhyā'ṅkavallekhāḥ, eṣāmardhacandrādīnāṃ deśakālakāryavaśānnāyikā'pi prayoktrī, nakhakarmāṇīti | etāni nakhacchedyāni rūpavantītyarthaḥ, arūpiṇāṃ tvanibaddharūpatvāttatsthānāniyamaḥ, sarvatraivoktasthāne prayogaḥ |

13.23

ākṛtivikārayuktānīti | saṃsthānaviśeṣayuktāni, anyānyapi pakṣikusumakalaśapattravallayādīni nakhakarmāṇi prayoktavyāni, anena vikalpasyādhikyaṃ darśayati |

13.24

ācāryāṇāṃ mataṃ vikalpānāmiti | aṣṭavikalpamevāstu nānyāni teṣāṃ chedyaprakārāṇāṃ nirūpyamāṇānāmānantyād, atastān ko'bhisamīkṣitumarhatīti saṃbandhaḥ, tadabhisamīkṣiṇā kauśalamapyapekṣaṇīyaṃ, tasya ca prativikalpaṃ bhinnatvādānantyamityāha-ānantyācceti | kauśalavidhiḥ kauśalakaraṇaṃ, sa ca nābhyāsaṃ vinetyayamaparastṛtīyo'pekṣaṇīyaḥ, so'pyekatra kṛto'nyatra na kauśalaṃ niṣpādayatīti sarvagāminā bhavitavyamityāha-abhyāsasya ca sarvagāmitvāditi | tadiyaṃ mahatī parampareti kaḥ prakārānabhisamīkṣate, kiṃ ca rāgātmakatvācchedyasyeti| rāgajanyatvāttadātmakaṃ nakhacchedyaṃ, rāgavivṛddhau hi nakhavilekhanaṃ, tacca tadānīṃ rāgāndhatvādarūpavadeva prayuṅkte, ko'tra cchedyavastuni prakārān prayoktumarhati tadānīmaṣṭavikalpamapi na vaktavyam |

13.25

bhavati hi rāge'pīti | hiśabdo'vadhāraṇe, rāgakāle'pi keṣāṃ cit satyapyānantye vaicitryāpekṣā bhavatyeva, apiśabdādarāgakāle'pi, yadāha-vaicitryācceti | āhāryarāge kṛtrimarāge ca rate parasparasya rāgautpadyamānaḥ sa na vinā vaicitryamiti tajjananārthaṃ ca vaicitryāpekṣā, ke punaste rāge satyapi vaicitryamapekṣanta ityāha-vaicakṣaṇyayuktāśceti, tajjñatayā yuktā devadattāsadṛśyo gaṇikāstatkāminaśca mūladevasadṛśāḥ, te ca viśiṣṭaratārthinaḥ parasparasya prārthanīyāstajjñā bhavanti, mā bhūdanyatra khalaratamiti | tataśca teṣāṃ vaicitryameva rāgaṃ janayati, dhanurvedādiṣvapīti | śāstrāntareṇāsya sādharmyaṃ darśayati-ādiśabdātkuntakhaḍgādiśāstraparigrahaḥ, śastrakarmaśāstreṣviti | jñānavidyā, karmavidyā ceti dvividhā vidyā, dhanurvede hi paraśarāṇāmāgacchatāṃ śaraiśchedanamekasaṃdhānenānekaśaramokṣaṇamityādikaṃ karmavaicitryaṃ, kiṃ punariha kāmasūtre yatra vaicitryameva mukhyamabhipretam, anyathā nāgarakānāgarakayoḥ ko bhedaḥ |
sarvatra ca vaicakṣaṇyayukteṣu vaicitryaprasaṅgapratiṣedhamāha-

13.26

na tviti | paraparigṛhītāsu vaicakṣaṇyayuktāsvapi, evamiti | vaicitryaṃ yuktaṃ, tāsāṃ pracchannanāyakopabhogyatvāt, pracchanneṣviti | ūrujaghanavaṅkṣaṇādiṣu, anusmaraṇārthamiti | ye nakhacchedyaviśeṣāstāndṛṣṭvā smaranti, nityasamāgamasya durlabhatvād, rāgabardhanācceti | pramodamātrasvarūpatvādvisraṣṭilakṣaṇāṃ prītiṃ mahatīṃ janayanti |
dūrāditi | tatprakāramanupalabhyāpi, ucchiṣṭaṃ paribhuktaṃ, bahumāno'tigauravaṃ, parasyāpi yenāpi na saṃgatā, rāgayoga iti | rāgeṇa yujyata ityarthaḥ |
29 ||

13.27

nakhakṣatānīti | gūḍhasthānādiṣu, abhinavā prathamasamāgama iva, prītiḥ= snehaḥ, peśalā=akṛtrimā |

13.28

cirotsṛṣṭeṣvanubhūya ciraparityakteṣu, parābhavaṃ vināśaṃ, rāgāyatanasaṃsmārīti | rūpaṃ yauvanaṃ guṇāśceti rāgāyatanaṃ, tatsmārayituṃ śīlaṃyasyeti, nakhakṣatadarśanāttadrūpādiṣu smaraṇaṃ, tataḥprītivāsanāprabodhaḥ|

13.30

puruṣaśceti | yathā puruṣasya tathā yoṣito'pi puruṣaṃ dṛṣṭvā rāgaḥ, pradeśe dṛṣṭeṣu, vicihnito vilikhitaḥ, sthiramapi tapaścaraṇādibhirniyatamapi prāyaścalayatīti prakṛterityarthaḥ |

13.31

ādito navamaḥ | nānyaditi | rāgayogebhyaḥ, paṭutaraṃ rāgavṛddhau yogyataraṃ, dantagrahaṇaṃ tulyaphalatvadarśanārthaṃ prāsaṅgikaṃ, karmaṇāṃ gataya iti | chedyānāṃpravṛttayo yathā dehāntarasthitā na tathā loke'nyadasti saṃprayoge'pi rāgavardhanaṃ, pūrvapūrvamiti vakṣyati |

Linked texts (1)