Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 14: atha pañcamo'dhyāyaḥ

Jayamaṅgalā 14

Language
Sanskrit

atha pañcamo'dhyāyaḥ

14.p1

evaṃ nakhacchedyānupakramya tadadhikena daśanacchedyenopakramituṃ daśanacchedyavidhayastathā''liṅganādayo, deśapravṛttimatirūpya prayujyamānā na rāgahetava iti deśeṣu bhavā deśyā upacārā, iti prakaraṇadvayamatrādhyāye, tatra cchedyasya viṣayasvarūpakālāṃnāṃ pūrvatrānirdiṣṭatvātsthānādīnyāha-

14.1

uttaroṣṭhamiti | cumbanasyevātrāpyuttaroṣṭhaṃ chidyamānamasukhāvaham, antarmukhaṃ jihvāṃ, śeṣamapi daśanāgocaratvād , nayanayośchedyatvāsaṃbhavātparyantapīḍākaratvādvairūpyakaraṇācca muktvā, śeṣā lalāṭādharoṣṭhagalakapolavakṣaḥstanāḥ, tathā lāṭānāmūrusaṃdhibāhumūlanābhimūlāni santi tāni sthānāni, na tu sarvajanaprayojyānīti, etatsarvaṃ prayojyaṃ cumbanena sahaikaviṣayatvād, daśanaradanasthānāni, dantavilekhanasthānāni, uttarottaravaicitryadarśanārthaṃ cumbanavikalpānantaramidaṃ noktam |
guṇānoha-
24 sū0 vārti0 iti samāsaḥ | teṣu hi cchedyāni saṃkrāntakānyābhiyogikāni bhavanti, nakhadaśanacchedyādīnīti | nakhacchedyamābhiyogikaṃ prāṅ noktam, ihaikaviṣayatvādekīkṛtyoktam |

14.2

samā akarālāstulyacchedaṃ niṣpādayantīti, snigdhacchāyā aparaṣāḥ, rāgagrāhiṇastāmbūlabhakṣaṇādau,na puṣpāvadātāḥ, iti guṇadvayaṃ śobhā'rthaṃ,yuktapramāṇā na ślakṣṇā na pṛthavaḥ, niśchidrāḥ=ghanāḥ, tīkṣṇāgrā iti guṇatrayaṃ chedyārthaṃ śobhārthaṃ ca |

14.3

rājyudgatā iti | madhye sphuṭitā lekhā udgatā yeṣāmityāhitāgnyādiṣu draṣṭavyaṃ , guṇaviparyaye doṣāḥ siddhā api pradhānadoṣakhyāpanārthaṃ punaruktāḥ, tena rāgāgrāhitvaṃ na doṣaḥ, yataḥ śuddhā eva daśanāḥ prāyaśo varṇyante, atrāpi rājyudgataparuṣaviṣamāṇāṃmānanakāntiparipanthittvaṃ, kuṇṭhādīnāṃ tu śeṣāṇāṃ kāryakāraṇe'sāmarthyaṃ doṣaśca |
iti sūtrāt, prayojyāgāmino viśeṣakādayaḥ, 'gami gamyādīnām'-2|

14.4

chedanavikalpā iti | rūpata uktāḥ |
teṣāṃ lakṣaṇaṃ prayogasthānaṃ cāha-

14.5

rāgamātreṇeti | rāga eva rāgamātraṃ kṣatābhāvād , atilohiteneti | tasyādhikyamāha, tena vibhāvanīyaṃ vijñeyam, evaṃ ca gūḍhamiva gūḍhakam, asphuṭitatvāt, tadekenaiva rājadantāgreṇāvaṣṭabhya niṣpādyam |

14.6

tad gūḍhakaṃ yadā''pīḍya niṣpādyate tadā jātaśvayathutvāducchūnakam 6||

14.7

tadubhayaṃ gūḍhakamucchūnakaṃ ca, binduriti | ayamitiśabdaścārthe, binduśca vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ, tritayamadharamadhye, teṣāṃ svalpābhogatvāt |
ucchūnakasya vaiśeṣikaṃ sthānamāha-

14.8

ucchūnakaṃ, pravālamaṇiśca vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ, kapole tasya śakyakriyatvāt |
kasminkapola ityāha-

14.9

savyakapolamaṇḍanānīti | yathā karṇapūraścārutvādvāme karṇe vinyasto vāmakapolasya maṇḍanaṃ tathā, yathoktaṃ'dantacchedyaṃ cumbanaṃ satāmbūlaṃ rāgamaṇḍanam' |

14.10

dantauṣṭhasaṃyogābhyāsaniṣpādaneti | uttaradantādharoṣṭhābhyāmuttaroṣṭhādharadantābhyāṃ vā sthānasya saṃyogo yad gṛhītvā pīḍanaṃ tasyābhyāsaḥ punaḥ punaḥ karaṇaṃ sa eva niṣpādanaṃ yasyāḥ siddheḥ, niṣpādyate'neneti kṛtvā, tathā hi tadabhyāsātprabālamaṇiriva lohitaḥ kṣatavivarjito dantauṣṭhapadavinyāso niṣpādyate |

14.11

maṇimālāyāśca dantauṣṭhasaṃyogābhyāsaniṣpādanā siddhirityeva, atrāpyayameva prakāraḥ, kiṃ tvekaṃ niṣpādyaṃ, tadanantaramaparamaparaṃ yāvanmālā bhūteti |

14.12

alpadeśāyā iti | sthānāpekṣayā, tatra gale mudgamātrāyā, adhare tilamātrāyāstvacaḥ, daśanadvayasaṃdaṃśajeti | uttareṇādhareṇa ca daśanāgreṇa tvacamākṛṣya saṃdaṃśaḥ khaṇḍanaṃ tasmājjāta ityarthaḥ, bindusiddhiriti | binduḥ svalpadeśakhaṇḍanāt, siddhirityuttaraiścaturbhirdaśanairalpadeśāyāstvaco yugapatsaṃdaṃśajetyarthaḥ |

14.13

bindumālā, tadākāratvāt |

14.14

tasmānmālādvayamapīti | maṇimālā bindumālā ca, galakakṣavaṅkaṇapradeśeṣu ślathatvaktvādeṣām |

14.15

lalāṭe corvoriti | tatrāpyūrvostilagaṅkiriva sthitā syānna tiryakparimaṇḍalamiveti, sṛkvabhāgayorvicchede'pi parimaṇḍalamiva lakṣyate |

14.16

viṣamakūṭakayuktamiti | viṣamaiḥ pṛthumadhyasūkṣmairdaśanapadaiḥ samantato yuktaṃ khaṇḍābhrakaṃ tatsādṛśyāt, stanapṛṣṭhe saukaryācchobhitvācca, puruṣasya vakṣasītyarthādavagantavyaṃ, tacca kaṇṭhopagraheṇa niṣpādyam |

14.17

saṃhatā iti | stanapṛṣṭhasyaikato bhāgātsvalpadeśāṃ tvacaṃ daśanasaṃdaṃśena carvayed, yāvadaparaṃ bhāgamityanena krameṇoparyyupari carvaṇānnirantarāḥ pradīrghā bahvayaścatasraḥ ṣaḍ vā daśanapadapaṅktayo niṣpādyāḥ, tāsāṃcāntarālāni saṃmūrcchitaraktatvāttāmrāṇi bhavanti, ato varāhasyevaṃ carvaṇādvarāhacarvitakaṃ, stanapṛṣṭha eva bahulamāṃsatvāt |

14.18

iti daśanacchedyāni | tadubhayamapi khaṇḍābhrakaṃ varāhacarvitakaṃ ca chedyaṃ caṇḍavegayoḥ, tatsātmyād, eṣāṃ nāyikā'pi prayoktrī draṣṭavyā, ubhayorapi śāstrādhikārād, deśakālakāryavaśāt kiñcideva kasya cidasādhāraṇam, etāvanti daśanacchedyāni sāṃprayogikānyuktāni, prayojyāśarīre prayojyamānatvād, abhiyoge tvasaṃbhavāt |

14.19

viśeṣaka iti | bhūrjapattrādikalpitatilake, karṇapūre nīlotpalādau, puṣpāpīḍa ityupalakṣaṇaṃ śekhare, susajjitatāmbūlīpatte, tamālapattre sura bhicandanaṅgelekhīkṛte, eṣāṃ chedyaviṣayatvād, itiśabdaḥ prakāre, prayojyāgāmiṣviti | gamiṣyantīti gāminaḥ, 'bhaviṣyati gamyādayaḥ, |
daśanacchedyavidhaya ekādaśaṃ prakaraṇam |

14.20

deśasātmyāditi | lyablope pañcamī, sātmyaṃ dvividhaṃ-deśataḥ, prakṛtitaśca, tatra cumbanādīnāṃ yena yasmindeśe sātmyamavasthitaṃ tadapekṣya, tena tatra yoṣita upacaret, svayaṃ tacchīlavadbhavaid, upalakṣaṇametat, puruṣānapi yoṣit |

14.21

madhyadeśyā iti | 'himavadvindhyayormadhye yatprāgvinaśanādapi | pratyageva prayāgācca madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ' || iti bhṛguḥ, 'gaṅgāyamunayorityeke, iti vaśiṣṭhaḥ, ayameva śāstrakṛtāṃ prādhānyenābhipretaḥ, tatra bhavā madhyadeśyāḥ, śucyupacārāḥ surate śucisamudācārāḥ, āryaprāyatvāt, cumbanāditrayaṃ dveṣṭuṃ śīlamāsām, āliṅganamicchanti, prahaṇaneṣu madhyāḥ |

14.22

bāhīkadeśyāḥ=uttarāpathikāḥ, āvantikyaḥ=ujjayinīdeśabhavāḥ, tā evāparamālavyaḥ, cumbanādidveṣiṇyaḥ |
pūrvābhyo viśeṣamāha-

14.23

citrarateṣviti | citraratāni vakṣyante, teṣvabhiniveśo'tiprītikaratvāt |

14.24

mālavya iti | pūrvamālavabhavāḥ, pariṣvaṅgacumbanādīni prādhānyenecchanti, kṣatavivarjitāḥ todantu nakhadantābhyāmicchanti, prahaṇanasādhyāḥ prahaṇanena jātaratayaḥ, ābhīrya iti | ābhīradeśaḥ śrīkaṇṭhakurukṣetrādibhūmiḥ, tatra bhavāḥ |

14.25

sindhuṣaṣṭhānāṃ ceti | sindhunadaḥ ṣaṣṭho yāsāṃ nadīnāṃ, tadyathāvipāṭ śatadrurirāvatī candrabhāgā vitastā ceti pañcanadyaḥ, tāsāmantarāleṣu bhavāḥ, aupariṣṭikasātmyā iti | satyapi pariṣvaṅgacumbanādau mukhe jaghanakarmaṇā prīyanta ityarthaḥ, kharavegāḥ prīyanta iti bhāvaḥ|

14.26

āparāntikya iti | paścimasamudrasamīpe'parāntadeśaḥ, tatra bhavāḥ, atratyaiḥ kilārjunasakāśādviṣṇorantaḥpuramācchinnamiti, lāṭyaśceti | aparamālavātpaścimena lāṭaviṣayaḥ, tatra bhavāḥ caṇḍavegāḥ, mandasītkṛtā iti | kṣatāni mandaṃ ca prahāraṃ sahanta ityarthaḥ, tadudbhavavatvāt sītkṛtasya |

14.27

strīrājya iti | vaṅgapradeśātpaścimena strīrājyaṃ tatra, kośalāyāṃca yoṣitaḥ sakhyathāliṅganādau dṛḍhaprahāraiḥ prīyamāṇāḥ saṃprayujyante, kharavegā evetyavadhāraṇātsarvadaivetyarthaḥ, kaṇḍūte ratādhikyādrāgaḥ khara ityucyate, tadabhāve tu caṇḍa iti viśeṣaḥ, evaṃ ca sakhyapadravyapradhānāḥ, kaṇḍūtipratīkārārthaṃ prādhānyena kṛtrimasādhanamicchantītyarthaḥ |

14.28

āndhrya iti | narmadāyā dakṣiṇena deśo dakṣiṇāpathaḥ, tatra karṇāṭaviṣayātpūrvenāndhraviṣayaḥ, tatra bhavāḥ, prakṛtyā svabhāvena mṛdvaṅgayona praharaṇādi sahante, kiṃ tu ratipriyāḥ, puruṣopasṛptamicchantītyarthaḥ, aśucirucayo'viviktasamudācārāḥ nirācārāśca, bhinnamaryādā ityarthaḥ|

14.29

mahārāṣṭriya iti | narmadākarṇāṭaviṣayayormadhye mahārāṣṭraviṣayaḥ, tatra bhavāḥ, sakalāyāścatuḥṣaṣṭeḥ pāñcālikyā gītādyāyāśca prayogeṇa rāgastāsāṃ bhavatīti tatprayogarāgiṇyaḥ, aślīlaṃ grāmyaṃ paruṣaṃ ca niṣṭhuraṃvākyaṃ vadanti sahante ceti tatpriyāḥ, śayane ceti | saṃprayoge, rabhasopakramā iti | dhṛṣṭatvādādāveva rabhasena puruṣamabhiyuñjata ityarthaḥ |

14.30

nāgarikya iti | pāṭaliputrikyaḥ, tathāvidhā eveti | tenaiva prakāreṇa sakalacatuḥṣaṣṭiprayogarāgitayā'ślīlaparuṣavākyapriyatayā ca rahasi vijane prakāśante satrapatvād, mahārāṣṭriyastu prakāśe rahasi ceti viśeṣaḥ, śayane ca rabhasopakramatvaṃ tulyam |

14.31

drāviḍya iti | karṇāṭaviṣayāddakṣiṇena draviḍaviṣayaḥ, tatra bhavāḥ, abhiyogāditi| yantrayogātprāgāliṅganādyabhiyogātprabhṛti puruṣeṇa mṛdyamānā bahirantaśca śithilīkriyamāṇāvayavā mandaṃ mandaṃ prasiñcanta iti stokaṃstokaṃ mūrcchanāsukhavarjitaṃ kṣaraṇaṃ kāryata iti, amandatvāt ,tato'nte samākṣiptavegā visṛṣṭiḥ, tenaikasminneva rate nivṛttarāgā bhavantīti darśayati |

14.32

vānavāsikya iti | koṅkaṇaviṣayātpūrveṇa vanavāsaviṣayaḥ, tatra bhavāḥ madhyamavegā bhāvataḥ kālataśca sarvamāliṅganādikaṃ sahante,

14.33

gauḍya iti | gauḍyaḥ pūrvadeśabhavā mṛdubhāṣiṇyaḥ pradarśanārthaṃ caitadanyadapi lakṣayet |

14.34

prakṛtisātmyamiti | prakṛtiḥ = svabhāvaḥ, tatsātmyameva manyate, deśaprakṛtisātmyenaivopacārāḥ kartavyāḥ, ubhayasaṃnipāte virodhe sati deśasātmyātprakṛtisātmyaṃ balīyo'ntaraṅgatvād, na tatra deśyā upacārāiti suvarṇanābhastha, ācāryāṇāṃ tu prakṛtisātmyaparihāreṇaiva deśasātmyenopacarediti mataṃ, śāstrakṛto'pi suvarṇanābhamatamevābhimatamapratiṣiddhatvāt |

14.35

kālayogācceti | kālāntareṇa, deśāddeśāntaraṃ, tathā tatratyānupacārān veṣaṃ nepathyaṃ līlāṃ ceṣṭāviśeṣamanugacchanti, tacceti | deśāntarādyanugamanaṃ tattvato vidyād, anyathopacārādidarśanena taddeśajeyamityupacaryamāṇādāliṅganādito viguṇā syāt, tasmātsaṃcāriguṇatyāgena sthāyideśapracārairevāvadhārya, prakṛtisātmyenopacaret |

14.36

upagūhanādiṣviti | āliṅganacumbananakhadaśanacchedagraharaṇasītkṛteṣu ṣaṭsu bahiḥ karmasu pūrvaṃ pūrvaṃ rāgabardhanaṃ, tatra sītkṛtācchrutiramaṇīyātpraharaṇaṃ sparśakaraṃ rāgabardhanaṃ, tato daśanacchedadyamatisparśakaraṃ, tato'pi parihāreṇa nakhacchedyaṃ, tasmādapi cumbanaṃ mṛdusparśakaraṃ, tato'pi sarvāṅgikamāliṅganamatisparśakāroti, vicitramuttarottaramiti, tatropagūhanātsthūlakarmaṇaścumbanaṃ kuṭilakarma vicitraṃ, tato nakhavilekhanaṃ, tasmādapi daśanacchedadyamatikuṭilaṃ, tato'pi praharaṇaṃ yatastaddhastalāghavānmṛdūparihāreṇa rāgaṃ dīpayati, tato'pi sītkṛtaṃ yadupadeśe'pi durgrahamiti |
evaṃ deśasātmyātparasparamupacaratośchedyakalaho'pi syāt, tatra prītisthirīkaraṇārthaṃ ceṣṭitamucyate, tad dvividhaṃ—rahasi prakāśe ca sevane, tatra pūrvamadhikṛtyāha—

14.37

vāryamāṇa iti | āṅgikena vācikena vā'bhinayena niṣidhyamānaḥ prakṛtisātmyād , yadā tvaniṣidhyamānastadā kṛte pratikṛtaṃ kuryādityayameva pakṣaḥ, na dviguṇayojanaṃ kalaho vā, dyūtakalaho'pi dyūtamadhikṛtyoktam, iha sātmyaṃ viśeṣaḥ, amṛṣyamāṇeti | akṣamamāṇā, dviguṇaṃ prayuktādadhikacchedvaṃ yattadeva na vijātīyam, pratiyojayet=pratīpaṃyojayet |
kasya kiṃ dviguṇamityāha—

14.38

bindoriti | māleti bindumālā, tasyā apyabhrakhaṇḍakaṃ pratīkāraḥ, ityevaṃ dviguṇaṃ pratīkāraṃ buddhvā yojayetkalahaṃ prati, tathā'bhrakhaṇḍasya varāhacarvitakaṃ, gūḍhasyocchūnakaṃ, tasya prabālamaṇiḥ, tasyāpi maṇimālā, tasyā api binduriti, tatra pūrvāṇi catvāri tvaci sthitāni, śeṣāṇi tvacamatikramya; krodhādivāviṣṭeti | kṛtakakopena darśitāvasthā'ntarā, kalahāntaraṃ kṛtakakalahadarśanārtham |

14.39

mukhaṃ pibedadharapānākhyena cumbanena, tatra cāyaṃ vidagdhakramaḥ, sakacagrahamunnamyeti | pāṇināaikena kaceṣu dvitīyena cibuke parigṛhyottānīkṛtyetyarthaḥ, nilīyeta dṛḍhaṃ saṃśliṣyed , daśecca tatra tatra cchedyasthāne yatra yatra vā tena daṣṭā, maderitā=pānamadapreritā, tadeva ceṣṭitaṃsukhayati |
vidhānāntaramāha—

14.40

unnamyeti | saṃśritā vakṣasaḥ sthalīmekena bāhupāśenāveṣṭya kaṇṭhamunnamya dvitīyena hastena cibukaṃ gṛhītvā; maṇimālāṃ prayuñjīta, gale svasthāne kaṇṭhikāmiva, yaccānyadapi lakṣitaṃ daśanacchedyaṃ manohāri, atrāpi vaicitryāpekṣeti sūcayati |
prakāśe ceṣṭitamāha-

14.41

. divā'pīti | rātrau nāyikayā yatkṛtaṃ siddhaṃ taddivā'pi nāyakena kathamasmiñjanasamūhe pracchādyamiti bhāvamākāraṃ grāhayetpradarśayed, uddiśya svayaṃ kṛtaṃ cihnamiti duṣṭasyāyameva nigraho yukta iti bhāvaṃ grāhayantī hased, anyairalakṣiteti | nāyakenāpyalakṣiteti yojyam, anyathā dvāvapyanāgarakau janasambādhe syātāmiti |
sā'pi tatkṛtāni cihnāni pradarśayedityāha-

14.42

vikūṇayantīva | vyarthacumbanārthaṃ saṅkocayantīva saṅkocasyeṣṭatvāt, kutsayantīva bhrūnayanavikārairdhigdhigdagdhavidagdhamiti, 'tarjayantī' iti pāṭhāntaraṃ, phalamasya prāpsyasīti tarjanaṃ, sāsūyevākṣamamāṇeva |

14.43

iti śrīvātsyāyanīye kāmasūtre sāmprayogike dvitīye'dhikaraṇe daśanacchedyavidhayo deśyāścopacārāḥ pañcamo'dhyāyaḥ | ādito daśamaḥ | taditi | tasmāt saṃvatsaraśatena puruṣāyuḥ pramāṇenetyarthaḥ, prītirna parihīyate sthirībhavatītyarthaḥ, bhojanamapi hyekarasamupasevyamānaṃ virāgaṃ janayati |
deśyā upacārā dvādaśaṃ prakaraṇam | iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe daśanacchedyavidhayo deśyā upacārāśca pañcamo'dhyāyaḥ | evaṃ deśaprakṛtisātmyāpekṣayā''liṅganādyupacārājjātarāgayoḥ saṃveśanayogyatvātsaṃveśanaprakārāḥ, tathā saṃveśanaviśeṣatvāccitraratānīti prakaraṇadvayamatrādhyāye | yadāha—

Linked texts (1)