Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 16

Jayamaṅgalā 16

Language
Sanskrit

16.p1

tatsātmyāditi | nāyikāyāḥ prakṛtisātmyād, deśasātmyaṃ prāguktaṃ, taistairiti | paścādivibhramaiḥ, bhāvairiti | bhāvahetutvātprayojitaiḥ, nāyikayā prayojitayā tadabhiprāyeṇa hi nāyakena prayujyamānatvād, bhāvairvā prayojakairiti yojyaṃ, snehaḥ=saktiḥ, rāgastṛptiḥ, bahumānogauravaṃ vidagdha iti |

16.p2

49 || citraratāni caturdaśaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe saṃveśanaprakārāścitraratāni ca ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |

16.p3

evaṃ saṃviṣṭāyā yantrayoge prādhānyena prahaṇanamiti prahaṇanaprayogāḥ, prahaṇanodbhavatvācca sītkṛtasya tadyuktā eva sītkṛtakramā iti prakaraṇadvayamatrādhyāye, yathā prahaṇanasya prayoga iti sūcanārthaṃ kramagrahaṇam, prahaṇanaṃ dveṣajananaṃ kathaṃ suratopayogītyāha-

16.1

kalaharūpamiti | kalahasadṛśamityarthaḥ, kathamityāha-vivādātmakatvāditi | strīpuṃsayoḥ svārthasiddhaye parasparābhibhavena saṃprayujyamānatvādvivādātmakaṃ, vāmaśīlatvācceti | pratikūlasvabhāvatvātkāmasya, ya tsukumārakamalavvadhvajanmano'pi manobhavasya surate nirdayopakrameṇātibāhyamānatvāt, tathā coktaṃ-kirātārjunīye 9|49 'āhṛtā nakhapadaiḥ parirambhāścumbitāni nakhadantanipātaiḥ | saukumāryaguṇasambhṛtakīrtirvāma eva surateṣvapi kāmaḥ ||, atrāpiśabdo bhinnakramaḥ saukumāryaguṇasaṃbhṛtakīrtirapi surateṣu vāmaeveti, tena hetuphalabhāvenāvasthānātkāmasya svabhāvadvayam, ekaḥ saṃprayogecchā lakṣaṇaḥ, anyo visṛṣṭilakṣaṇa iti |

16.2

tasya=suratasya, prahaṇanamaṅgamūpakaraṇaṃ, sthānānīti | prahaṇanasya |

16.3

taditi | prahaṇanaṃ ghātaścaturvidham, apahastakādiprahaṇanasya caturvidhatvāt, prahaṇyate vā sthānamaneneti prahaṇanamapahastakādīni, karaṇe lyuṭ, tatrāpahastako hastapṛṣṭhaṃ prasṛtāṅguli, prasṛtakaṃ vakṣyati, muṣṭiḥ prasiddhaḥ, samatalakaṃ=susthirahastatalaṃ, yasya mustaketi prasiddhiḥ|
dvitīyaṃ prakaraṇaṃ prahaṇanāntargatamiti darśayannāha-

16.4

tadudbhavaṃ ceti | tadudbhavaṃ prahaṇanādudbhavatīti, kuta etadityāha-tasyātirūpatvāditi | sītkṛtaṃ hi pīḍayā janyamānatvāttadrūpamityuktaṃ, yathā kalahe prahaṇanātpīḍayā sītkṛtaṃ kriyate tathehāpi pīḍādyotanārthaṃ yacchabditaṃ tatsītkṛtamiva sītkṛtaṃ pūrvācāryaiḥ saṃjñitaṃ, na tu sītkaraṇameva sītkṛtaṃ, yadāha-taditi | sītkṛtamanekavidhaṃ, hiṃkārādibhedāt |

16.5

virutānīti | tāni mūlavargeṇa saṃgṛhītāni sītkṛtaprakaraṇa eva dhvanisvabhāvatvāduktāni, teṣāṃ ca ratijanyatvātprahaṇane ca manojñatvātprayogaḥ, sītkṛtasya tu prahaṇana eveti viśeṣaḥ |

16.6

tatra hiṃkāro yaḥ sānunāsikena hiśabdena kriyate kaṇṭhanāsikābhyāmūrdhvaṃ gacchanmadhuro dhvanirniṣpādyate, stanitaṃ meghasyeva yadgambhīraṃ dhvanitaṃ; tacca kaṇṭhāhuṃśabdena niṣpādyate, ruditaṃ pratītaṃ tacca manohāri syāt, sūtkṛtaṃ sūtkaraṇaṃ ca śvasitāparanāma, kūjitadūtkṛtaphūtkṛtānāṃlakṣaṇaṃ vakṣyati, saptaitānyavyaktākṣarāṇi, ambā'rthādayo gaṇa ekovyaktākṣaraḥ |

16.7

ambā'rthā iti | amba mātarityādayaḥ, vāraṇārthā mā tiṣṭhetyādayaḥ, alamarthā bhavatu paryāptamityevamādayaḥ, mokṣaṇārthāstyaja muñcetyādayaḥ, te te cārthayogāditi | anye'pi pīḍārthayuktā mṛtā'smi paritrāyasvetyevamādayaḥ |

16.8

pārāvatādīnāmiva virutāni pārāvatavirutānyaṣṭau, dātyūho yasya 'ḍāuka' iti prasiddhiḥ, sītkṛtabhūyiṣṭhānīti | sītkṛtabahulāni, prahaṇanakāle'pi sītkṛtasya prādhānyādantarā prayuñjītetyarthaḥ, sītkṛte hi svarāntarasaṃśliṣṭaṃ manohāri syād, vibhāṣāśliṣṭagītavat, tatrāpi vikalpaśo vikalpaṃ vikalpamekaika mityarthaḥ |
prahaṇanasītkṛtayoryatra deśe'vasthāyāṃ ca prayogastadubhayamāha-

16.9

utsaṅgopaviṣṭāyā iti | nāyakasyotsaṅge, pṛṣṭhe muṣṭinā prahāraḥ, nānyairanurūpatvāt |

16.10

tatreti | muṣṭinā prahāre, sāsūyāyā iva prahāramakṣamamāṇāyā iva prayoktryāstadartidyotakāni stanitakūjitaruditāni syustatprahārānurūpatvāt, pratīghātaśceti | muṣṭinaiva tatpṛṣṭhe pratīghātaḥ syāt |

16.11

yuktayantrāyāḥ=uttānāyāḥ, stanāntare=stanayormadhye, apahastakena prahared nānyairananurūpatvāt |

16.12

mandopakramaṃ bardhamānarāgamivi kriyāviśeṣaṇam , ārambhe mandayā vṛttyā prahāraḥ, tato yathā rāgo bardhate tathā'dhika evetyarthaḥ, āparisamāptestṛptiṃ yāvat, stanāntare hi rāgāspadasya hṛdayasyāvasthānād, yoṣito hi trīṇi rāgasthānāni-śiro jaghanaṃ hṛdayaṃ ceti, teṣu daśyamāneṣu ciracaṇḍavegā'pi rāgaṃ muñcati |

16.13

tatreti | apahastaprahaṇane, hiṃkārādīnāṃ saptānām, aniyameneti | mṛdunā hṛdayasya hanyamānatvātsarveṣāmevārtisūcakānāṃ saṃbhavaḥ, vikalpena mṛdumadhyātimātrabhedenābhyāsena ca paunaḥpunyena, tatkālameveti | yugapadapahastaprahaṇanakālameva tasya samāptyavadhikaḥ kālaḥ |

16.14

kiṃcidākuñcitāṅgulinā kareṇa phaṇākāreṇetyarthaḥ, vivadantyāiti | apahastenāsukhāyamānā yadi prahārāntarākāṅkṣayā pratyavatiṣṭheta, tadā'syāḥ prathame rāgāspade śirasi tadanurūpeṇa prasṛtakena praha ṇanamaparaṃ mandopakramaṃ bardhamānarāgamāparisamāptervidheyam, phūtkṛtyeti | rāgadīpanārtham |

16.15

tatreti | prasṛtakāghāte, kūjitaṃ phūtkṛtaṃ ca nāyikāyāḥ syāt, kathamityāha-antarmukheṇeti | mukhasyāntaḥ sthānamantarmukhaṃ, tatra kūjitaṃ, tatsaṃvṛtena kūjitamityanenāvyaktaṃ śabditaṃ, yadvā vivṛtena jihvāmūlena ca tatphūtkṛtaṃ, tasyānukāryaṃ vakṣyati-badarasyeveti |

16.16

ratānte ca śvasitarudite, tadānīṃ dhātukṣayācchramotpatteḥ, śvasitaṃruditaṃ ca madhuraṃ kāṅgayā prayoktavyaṃ, veṇoriva puruṣavyāpāreṇa granthisthāne sphuṭatastacca dūtkṛtam |

16.17

tālvagrāduparibhāgasya jihvā'gre saṃśleṣādupapadyate, badarasyeveti vṛttaguṭikopalakṣaṇārthaṃ, nipatataḥ, śabdānukaraṇamiti vartate, yasyedaṃ lakṣaṇaṃ— ‘salile śarkarāpātakāle niḥstimitadhvaniḥ' iti |

16.18

cumbanādiṣūpakrāntāyā iti | cumbananakhadaśanacchedyeṣu puruṣeṇābhiyuktāyāḥ, sasītkṛtaṃ tenaiva pratyuttaraṃ yenaiva cumbanādīnāmanyatamenopakrāntā, tenaiva hiṃkārādisahāyena pratyuttarayedityarthaḥ, anena 'kṛte pratikṛtaṃ kuryāttu' iti smarayati |

16.19

rāgavaśātprahaṇanābhyāsa iti| yadā rāgasyodrekānnāyakaḥ paunaḥpunyena praharettadā vāraṇārthānāṃ prayogo yuktaḥ, kiṃrūpa ityāha—satānteti | saha khinnābhyāṃ śvasitaruditābhyāṃ vartate yatra stanitaṃ tena yojita ityarthaḥ, pārāvatādivirutānāṃ ca prayoga evaṃvidha eva, rāgāvasānakāla iti | liṅgādāsannavartinī ratiriti jñātvā jaghane tṛtīyarāgāspade pārśvayoḥ kakṣādhastāḍanaṃ samataleneti pāriśeṣyād, anye 'samatalakeneti paṭhantyeva, atitvarayeti | viśrabdhikayā hi tāḍane mārgāsannā ratirnivartate |

16.20

tatreti | samatalakaratāḍane lāvakahaṃsayoriva kūjitaṃ śabditaṃ syād, mṛdumadhuratvāt, tacca tvarayaiva, prahaṇanasya tvaritatvāt, stananaprahaṇanayogāiti | sītkṛtavirutātmanaḥ śabditasya prahaṇanasya ca prayogā uktāḥ |
strīpuṃsayoḥ prahaṇanasītkṛteṣu kasya kiṃ sahajaṃ teja ityāha— bhavataścātra ślokau—

16.22

pāruṣyamiti | cetasaḥ śarīrasya ca kaṭhoratā, rabhasatvamiti | avimṛśyakāritā dhāṣṭaryaṃ ca, etadubhayaṃ puruṣasyedaṃ tejo dharma ityarthaḥ, tadyogātpuruṣaḥ praharati, aśaktirhantumasāmarthyaṃ, hastasaukumāryādārtiḥ pīḍā, sratyā vyāvruttiḥ, puruṣeṇa hantuṃ niyuktāyāḥ striyā abalatvaṃ niṣprāṇatā, svayamoṣadāharaṇād, ete straiṇā dharmāstadyuktatvād , na praharaṇaṃ, sītkṛtameva tadudbhavam , ataḥ sītkṛtapraharaṇe viṣayapratiniyate, ka ciditi | na sarvatra rate vyatyayo'pi syāt, kāraṇamāha—rāgaprayogasātmyāditi | rāgasya prakarṣeṇa yogāddeśasātmyācca strī svadharmāṃstyaktvā; pauruṣaṃ tejobibhratī prahanti, tadā puruṣaḥ strīprotsāhanārthaṃ svadharmaṃ tyaktvā; taddharmānālambya; sītkṛtavirutāni kuryāt , tatrāpi na ciraṃ kiyatīmapi kālakalāṃ vyatyayaḥ syāt , tataḥ kiṃ syādityāha—tasya caiveti | tasyeva vyatyayasyānte prakṛtereva yojanaṃ syād , yathā svatejasā strīpuṃsayorvartanamityarthaḥ, tadimau vyatyayaprakṛtiyojanābhyāṃ pravartteyātāmāsamāpteḥ, rāgaprayogasātmyābhāve tu prāktana eva vidhiḥ, tatra vyatyayābhāvāt |

16.23

kīlāmurasīti | tatra muṣṭireva tarjanīmadhyamayorbahiḥpṛṣṭhabhāgena niṣkrāntayoruparyaṅguṣṭhaprayojanātkīlā; tayā'dhomukhyā tāḍanaṃ, kartarī dvividhā—prasṛtakuñcitāṅgulibhedāt , tatra prasṛtāṅgulirdvividhā, hastenaikena bhadrakartarī, dvābhyāṃ saṃśliṣṭābhyāṃ yamalakartarī, yā kuñcitāṅgulyaṅguṣṭhāgropari nyastakuñcitatarjanīkā sā śabdakartarī prayujyamānā ślathāṅgulitvādamitaśabdavatī bhavati, kaiścidutpalapatriketyucyate, ubhābhyāmapi kaniṣṭhikā'grabhāgeṇa śirasi tāḍanaṃ, tarjanīmadhyamayormadhyamānāmikayorvā madhyaināṅguṣṭhaṃ niṣkāsya baddhā muṣṭirviddhā tayā'ṅguṣṭhakavadanayā kapolayorvyadhanameva tāḍanam , muṣṭireva tarjanyaṅguṣṭhakābhyāṃ tarjanīmadhyamābhyāṃ vā saṃdaṃśanātsandaṃśikā, tayā stanayoḥ pārśvayośca mardanapūrvakaṃ māṃsasyākarṣaṇameva tāḍanaṃ, pūrvairityapahastādibhiḥ, aṣṭavidhamiti dākṣiṇātyānām, ācāryāṇāṃ tu caturvidhamasti, etatpratyakṣeṇa darśayannāha-kīleāni ceti | tadyuvatīnāṃ dākṣiṇātyataruṇīnām, urasītyupalakṣaṇam, urasi kīlākṛtaṃ śirasi sīmantamukhe kartarīkṛtaṃ, kapolayorviddhākṛtaṃ, deśasātmyametad, yadrāgavaśāttatkṛtaṃcihnaṃ vairupyakāraṇamapi ślāghyate |
tannānyatra prayoktavyamityāha-

16.24

kaṣṭamiti | duḥkhāvahaṃ nirdayakarmatvād, anāryavṛttamasādhucaritam, anādṛtyamityanādaraṇīyaṃ, doṣāvahattvāt |

16.25

tathā'nyadapi, prastarādyāhananaṃ, deśasātmyātprayuktaṃ dākṣiṇātyaiḥ, atra neti |

16.26

ātyayikaṃ vināśāṅgavaikalyakaraṇaṃ, tatrāpi pariharedyatrāpi prayuktam 26 tamevātyayaṃ darśayannāha-

16.27

ratiyoga iti | ratyarthe yoge yantrasaṃprayoge, colarājaścolaviṣaye rājā, tena hi citrasenā gaṇikā ratārambhe dṛḍhamāliṅgitā saukumāryāccharīrapīḍāmabhajat, tathā pradarśitāvasthāpi tāṃ sukumāropakramāṃ rāgāndhyādagaṇitatadbalaḥ kīlayorasi prayuktayā vyāpāditavān |

16.28

kuntala iti | kuntalaviṣaye jātatvāttatsamākhyaḥ, śātakarṇiḥ=śatakarṇasyāpatyaṃ, śātavāhana iti yasya saṃjñā, sa hi mahādevīṃ malayavatīmaciraprativihitamāndyāmajñātabalāmapi madanotsave gṛhītaveṣāṃ dṛṣṭvā; jātarāgastāmabhigacchanrāgākṣiptacetāḥ śirasi kartaryā'tibalaprayuktayā jaghāna |

16.29

naradevaḥ=pāṇḍyarājasya senāpatiḥ, kupāṇiḥ śastraprahārātkiṇahastaḥ, sa hi rājakule naṭīṃ citralekhāṃ nṛtyantīṃ dṛṣṭvā jātarāgaḥ san prayoge rāgāndho viddhayā kupāṇitvād, duṣprayuktayā kapolatalamaprāpyākṣiptāptayā kāṇāṃ cakāra, saṃdaṃśikā nodāhṛtā, svabhāvato'nātyayitvāt |

16.30

nāstīti | dvividho hi kāmī śāstratattvajñastadviparītaśca, tatrāśāstratattvajñasyātrāsmin prahaṇanavidhau na svabhāvato gaṇanā'sti kā cid ātyayikamidamapekṣayetyarthaḥ, na ca śāstraparigrahaḥ śāstravihitānanuṣṭhānāt, tasmādasya pravṛtte ratisaṃyoge rāga evātra prahaṇanavidhau prayoktavye kāraṇaṃ, nāparajñānaṃ, śāstratattvajñasya tu satyapi rāge pravṛttikāraṇe jñānamaparaṃ kāraṇaṃ, tataśca vimṛśyakāriṇo gaṇanā śāstraparigrahaścobhayameva bhavati, tasmādubhayorapi pravṛttau rāgaḥ kāraṇaṃ, tatraikasya jñānapariṣkṛto'nyasya tadvikala iti viśeṣaḥ |

16.31

svapneṣvapīti | asaṃbhāvyavastuprakāśanayogyeṣvapi, bhāvāḥ=abhiprāyāḥ, vibhramāḥ = ceṣṭitāni, suratavyavahāreṣu = parasparacumbanābhigamanādivyāpāreṣu, tatkṣaṇakalpitāḥ = tatkālanirmitāḥ, na śāstrata ityarthaḥ |
tatraikasya jñānapariṣkṛtatvādatijanana evotpadyante, anyasya jñānavaikalyādatyayāvahā apīti, tasmādayaṃ jñānavikalo'tipravṛddhādrāgātpravartamāno'tyayaṃ na paśyatīti dṛṣṭāntena darśayannāha—

16.33

yathā hīti | yathā'śvasya vikramo valitamupakaṇṭhamupajavo javaśceti, pañcadhārāgatayasturagaśikṣāyāmuktāḥ, tatra pañcamīṃ javākhyāṃ prakṛṣṭrāmāsthāya sthitvetyarthaḥ, tatrastho hi vāyugatirbhavatyaśvaḥ, śvabhraṃ=pauruṣaṃ gartaṃ, darīṃ= devanirmitām, evamiti | dārṣṭāntikayojanaṃ, suratasaṅkule, kāminau strīpuṃsau, ‘pumānstriyā’ ityekaśeṣaḥ |
yasmājjñānavaikalyādayuktaṃ dṛśyate, tasmājjñānapradhānena bhavitavyamiti darśayannāha—

16.34

tasmāditi | mṛdutvaṃ caṇḍatvamiti | mandavegatāṃ caṇḍavegatāṃ cetyarthaḥ, balaṃ=prāṇaḥ, ātmanaśca mṛdutvacaṇḍatve iti yojyaṃ, tatheti | mṛdvādiprakāreṇa, prayuñjīta prayogān śāstravid , anyathā śāstrajñetarayoḥ ko bhedaḥ syād, vakṣyati ca— ‘asya śāstrasya tattvajño na sa rāgātpravartate’ iti |
mṛdvādibhedena prayogayojane sarve sarvadā sarvāsu strīṣu syuriti cedāha—

Linked texts (1)