Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 17

Jayamaṅgalā 17

Language
Sanskrit

17.p1

na sarvadeti | tatra sthāne prayogo yathā—apahastasya stanantare, prasūtasya śirasītyādi, deśa iti | prayogaviṣaya ityarthaḥ, yathā-mālavyāṃprahaṇanasyābhāryāmaupariṣṭakasyetyādi, yuktayantrāyāmapahastasyotsaṅgopaviṣṭāyāṃ muṣṭirityādi kālaprayoga iti |

17.p2

35 || prahaṇanaprayogāḥ pañcadaśaṃ prakaraṇam | tadyuktāśca tadantargatāḥ sītkṛtakramāḥ ṣoḍaśaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe prahaṇanayogāḥ sītkṛtakramāśca saptamo'dhyāyaḥ |

17.p3

evaṃ prahaṇanādivyāpāreṇa pariśrānte nāyake nāyikā puruṣavadācarediti puruṣāyitaṃ, tadupayogitvācca tadantargatāni puruṣopasṛptānīti prakaraṇadvayamatrādhyāye | tatra kāraṇānyāha—

17.1

nāyakasyeti | saṃtatābhyāsāditi | ratasya paunaḥpunyenānuṣṭhānāt, pariśramaṃ sārvvāṅgikaṃ samaṃ, rāgasya cānupaśamamaśāntimupalabhya; tatrāpyanumatā, teneti | nāyakena, ananujñātā hi yoṣidvisadṛśamācarantī niṣprapaiva syāt, tamadho'vapātya = nāyakamadhastātkṛtvā, evaṃ hi puruṣavadācaritaṃ, tena sāhāyyaṃ sahāyakarma pratipadyeta kāryasyānirūpannatvāt, svābhiprāyodveti | ananumatā'pi tena jātavisrambhā vikalpaṃ puruṣāyitabhedaṃyojayitumarthinī tacchīlatvād, nāyakakutūhalādveti | nāyakasyātra kautukamastīti jñātvā vā tenānanumatā'pariśrāntasyāpi dadyādityeva |

17.2

tatreti | puruṣāyite dvividhaḥ kramaḥ, tatrāyaṃ prathamo yad yuktayantreṇaivāparityaktaśalyasaṃyogenaivetareṇa nāyakena tryasrasthitenāsīnena cotthāpyamānā bāhupāśasaṃdānitā satyupari kriyamāṇā, taṃ nāyakamavapātayediti | evaṃ sati ratamavicchinnarasaṃ tathā pravṛttameva syād, yantraṃ hi viśleṣya punaḥ saṃdhāne ratamapūrvameva syād, na pūrvaprakārapravṛttaṃ yathā pravṛttaścātra rāgo vicchidyeta, tasya cākasmādvicchede na saumanasyamityatra kāminaḥ pramāṇam, ayaṃ mārgaḥ śramavṛddhau rāgasyānupaśame draṣṭavyaḥ, svābhiprāyādiṣu, punarārambheṇeti | yadā ratasya punarārambhastadā tenārambheṇa puruṣavadādāvevopakrameta pravarttata dvitīyo mārgaḥ, nāparastṛtīyoyadantarā yantraṃ viśleṣya prayoktavyam |
puruṣāyitaṃ dvividham, bāhyamābhyantaraṃ ca, tatra prathamamadhikṛtyāha-

17.3

seti | svaśirasaḥ prakīryamāṇāni keśakusumāni ceṣṭamānayā yayeti vigrahaḥ, śvāsena vicchinno yo hāsaḥ so'sti yasyāḥ, asadṛśavyāpāreṇa jātaśramatvād, vaktrasaṃsargārthaṃ lajjayā na tu cumbanadaśanacchedyārthaḥ, stanābhyāmuro nāyakasya, pīḍayantīti | stananopagūhanametat, punaḥpunaḥ śiro namayantī lajjayā, sarvametatstrīṇena tejasā ceṣṭitamuktam, pauruṣeṇāha-yā iti | ceṣṭāyāścumbanādivyāpārāt pūrvamasau darśitavān pāruṣyarabhasatvābhyāṃ tā eva pratīpaṃ kurvīta, tadeva sphuṭayannāha-pātiteti | yathā'haṃ tvayā nirdayaratena kleśitā tathā'haṃ tvāmapi pratīpaṃ pātayāmīti brūyāditi saṃbandhaḥ, tatrāpi parihāre'nyatrāpi prayuktaṃ hasantī, rābhasikatayā tarjayantī tarjantyā, pratighnatī cātyarthamapahastādinā, tadubhayaṃ pāruṣyaṃ darśayati, tataścāsau straiṇatejaḥ prakhyāpanārthamavrīḍitā'pi vrīḍām, aśrāntā'pi śramaṃ, rantumicchantyapi virāmābhopsāmupelya darśayet, puruṣavadācaritaṃ hi yoṣitaḥ puruṣāyitaṃ, tataśca puruṣasya yoṣiti yadupasarpaṇamupasṛptaṃ tadapyācarantyā puruṣāyitaṃ, prāyaśaśca puruṣopasṛptānnānyatpuruṣāyitamiti niyamayannāha-puruṣopasṛpterevopasarpediti |
itaḥ prabhṛti puruṣopasṛptākhyaṃ prakaraṇamiti darśayati -

17.5

yadā puruṣaḥ prayoktā tadā puruṣopasṛptakaṃ, strī cetpuruṣāyitamiti darśanārthaṃ puruṣagrahaṇam, evaṃ ca puruṣāyitena sahāsyaṃ vacanaṃ, śayanasthāyā iti | śayanātprāgratārambhaṃ prakaraṇaṃ vakṣyati, tadvacanavyākṣiptacittāyā iveti | nāyakoktibhiranyacittāyā nāyikāyāḥ, lajjākhyāpanārthaṃdarśanīyeti vā'rthaḥ, nīvī=nivasanabandhanaṃ, tatreti | viśleṣaṇe vivadamānāṃ kartumadadatīṃ kapolacumbanena samantādākulaṃ yadva yathā nīvī sukhena sraṃsate, sthiraliṅgaśceti | jātarāgatvātstabdhaliṅgaḥ, tasyāṃ ca jātarāgāyāṃ siddhaṃ kāryaṃ, na cedatrāha—tatra tatreti | kakṣorustanādiṣvenāṃnāyikāṃ rāgajananārthaṃ hastena, parispṛśediti | etadasakṛnnāyakena saṃgatāyāmativisrabdhāyāmuktaṃ, yadi prathamasaṃgatā tadā'syā nīvīsraṃsanasparśanaṃ nāstyeva, lajjayā saṃhatayorūvo̍rantare ca saṃdhau hastena ghaṭṭanaṃ ॰calanaṃ, yathā vivṛtau syātāṃ, kanyāyāśceti | kanyāvisrambhaṇena visrabdhāyā apyasyā lajjayā saṃhatayorantare ghaṭṭanaṃ nīvīsraṃsanaṃ sparśanaṃ ca, asyā adhikamāha—stanayoḥ saṃhatayorbhujamadhyayā sūcyā hastayoḥ parasparāśliṣṭayoḥ pratyekaṃ vā baddhamuṣṭyoḥ, kakṣayoḥ pratyekaṃ kṛtasaṃkocayoḥ, aṃsayorhastayojanād grīvābāhūśikhasyojanādvā saṃhatayoḥ, grīvāyāṃ hastapāśasaṃśleṣātsaṃhatāyāṃ, ghaṭṭanamityeva, svairiṇyāmiti | yā nāyikā rūḍhavisrambhatvātsurate niṣtrapaṃ yatheṣṭacāriṇī sā svairiṇo=abhiyoktrītyarthaḥ, tasyāḥ, yathāsātmyaṃ yathāyogaṃ ceti | yadyena sātmyaṃ yacca yatra yujyate tattasya sparśanamityarthaḥ, cumbanārthamenāmiti | kṛtakṣānti pūrvoktāṃ svairiṇīṃ cāṅge nirdayamavalambeta, hastena dṛḍhaṃ gṛhṇīyād, yathā tadvadanamākṛṣya cumbetta, hanudeśe vā'ṅgulisampuṭena tarjanyaṅguṣṭhakalitena cumbanārthannirdayamavalambetetyeva, tatretyavalambane, itarasyā iti | nāyikāyāḥ, vidhimāha—yā prathamasaṃgatā kanyā ca tasyā vrīḍā lajjā nimīlanaṃ cākṣṇoḥ syād, na tadativisrabdhāyāḥ svairiṇyāścetyevaṃ nīvīvisraṃsanasparśānaghaṭṭanāvalambanaiścaturbhirbāhyairupasṛptaḥ śayanasthāṃ viśvāsya sāṃprayogikāṃścumbanādīnprayuñjīta |

17.6

ratisaṃyoge ceti | ratyarthe yantrasaṃyoge satyenāmiti, bāhyairu pasṛptāṃ pravṛttyā ceṣṭayā parīkṣya yathā kathaṃ cidābhyantarairupasarpedityarthaḥ |
tatra pravṛttimāha—

17.7

yuktayantreṇeti | yata iti | yatra saṃbādhasyāntaraṃ bhāgaṃ lakṣīkṛtya sādhanenopasṛpyamāṇā tatsparśasukhād, dṛṣṭṇimāvartayed=dṛṣṭimaṇḍala bhramayeta , tata eveti | tāmāśritya pīḍayet, tasminneva sādhanenātyarthamupasarpet , tatra hi pīḍanād drutaṃ ratimadhigacchati, etadrahasyaṃ strībhiraprakāśayatvāt, tathā hi ratiprāptyarthamanyaiḥ prakārāntaramuktaṃ śāstrakṛtaḥ suvarṇanābhamatamabhimatamapratiṣiddhatvād, atra ca ratibardhanameko bahava iti keṣāṃcinpradeśavivādaḥ, tatropasṛpyamāṇā yasminnekasmiñjiyate vā deśe spṛṣṭā dṛṣṭimāvartayettasminneva pīḍayedityekaḥ prakāraḥ, bahuṣu vā yasmin yasminnupasṛpyamāṇā dṛṣṭimāvartayettasmiṃstasminneva pīḍayediti dvitīyaḥ, tatrāpi yasminnatyarthaṃ dṛṣṭimāvartayettasminnatyarthameva pīḍayediti boddhavyam, etena nāḍopradeśā apyanyatantroktā vyākhyātāḥ, teṣāmanenaiva prakāreṇa jñāyamānatvāt |
upasṛpyamāṇāyā bhāvasya tisro'vasthāḥ—prāptaḥ, pratyāsannaḥ, saṃdhukṣyamāṇaśceti trayāṇāṃ lakṣaṇamāha—

17.8

tatra gātrāvasādo netranimīlanaṃ ca prāptasya liṅgaṃ, vrīḍānāśo lajjānivṛttiḥ, ratiyojaneti | ratyarthaṃ yojanā yantrayojanetyarthaḥ, sā svajaghanasya nāyakajaghanenātyantalagnāt, samadhiketi, pratyāsannabhāvalakṣaṇamiti, prāptapratyāsannasyetyarthaḥ |
sandhukṣyamāṇasyāha—

17.9

hastāviti | vidhunoti kampayati, utthātuṃ na dadāti yantrayogāt, puruṣātivartinīti | puruṣasya ratiprāptau tamatikramya, svajaghanavyāpāreṇa vartata ityarthaḥ |

17.10

tasyāśceṣṭitamīdṛśaṃ buddhvā yantrayogātprāg na tu svayaṃ ratamadhigamya, paścāttadānīmasyā rataṃ vicchinnarasaṃ syāt, sambādho bhāgataścaturvidhaḥ, yathoktam— 'antaḥ padmadalasparśaṃ guṭikāvacca yoṣitaḥ | valibhaṃ ca varāṅgaṃ syādrojihvākarkaśaṃ tathā' iti || tatrādyaṃ tyaktvā śeṣaṃ kaṇḍūtibahulatvātkareṇa kṣobhayed, āmṛdubhāvāditi | yāvanmṛdutāṃ gataṃ, tato yantrayojanam, mṛdubhūte hi tasmibhyupasṛpyamāṇā drutaṃ ratimadhigacchati, gaja iveti | karaupamyārthaṃ, gajākāreṇetyarthaḥ, tathā coktam— 'anāmikāpradeśinyau śliṣṭāgre jyeṣṭhayā saha | gajahastāgrasādṛśyāttatsaṃjñaṃ kṛtrimaṃ smṛtam' iti || evaṃ ca karagrahaṇaṃ kṛtrimasādhanopalakṣaṇārthaṃ, tena kṛtrimeṇābhyantarāṇyupasṛptāni draṣṭavyāni |
tānyāha—

17.12

tatra yadṛju praguṇaṃ nyāyyamāgaupālāṅganāprasiddhaṃ miśraṇaṃ tad, upasṛptakamiti | tatra kanpratyayena viśeṣasaṃjñāṃ darśayati |

17.13

hastena liṅgaṃ gṛhītvā sambādhābhyantare sarvato mathnanniva bhramayet |

17.14

nīcīkṛtya jaghanāmati | svakaṭimadhaḥ kṛtvā, upariṣṭāditi | abhyantarasyordhvabhāge bhagaṃ bahulenaiva liṅgenāvaghaṭṭayet |

17.15

tadeveti | ghaṭṭanaṃ, viparītamuccīkṛtya jaghanamadhastāditi, viśeṣaścāparo yaḥ, sarabhasamiti | rabhasena mṛdnīyādityarthaḥ, adhobhāgasya kaṇḍūtibahulatvāt |

17.16

liṅgeneti | vegādāmūlaṃ praveśyamānena samāhatya pīḍayanbhagamavatiṣṭheta, ciramiti | yāvantaṃ kālaṃ liṅgonnamanāvanamanāni kartuṃsamarthaḥ |

17.17

sudūramiti | praveśitaṃ liṅgamābandhamākṛṣya vegena jaghana eva nirghātavatkṣipet |

17.18

ekata eveti | ekasminneva pārśve bhūyiṣṭhaṃ bahūnvārān varāhavaddaṃṣṭrayā'valikhet |

17.19

sa eveti | varāhasya ghātaḥ, ubhayata iti | ubhayapārśvayoḥ paripāṭyā vṛṣabhavacchṛṅgābhyāmavalikhet |

17.20

sakṛnmiśritamiti | ekavāraṃ praveśitaṃ liṅgamaniṣkramayyāniṣkāsya bahirabhyantarameva kiṃ cidākṛṣyākṛṣya caṭakavattatra liṅgaṃ saṃghaṭṭayed, dvistrirvā pragharṣaṇaṃ, caturiti | rāgāvasānikametad, visṛṣṭyavasthāyāmevaṃsvabhāvatvāt |

17.21

vyākhyātamiti | karaṇaṃ saṃpuṭaṃ, tacca vyākhyātam—'ṛjuprasāritāvubhayoścaraṇau' iti tatra liṅgamaniṣkramayya jaghanena jaghanamavagūhya yatsaṃmiśraṇaṃ tadapi saṃpuṭamityuktam |

17.22

teṣāmiti | upasṛptakādīnāṃ, strīsātmyāditi | yena yasyāḥ sātmyaṃ tena tasyāṃ prayogaḥ, vikalpena mṛdumadhyātimātrabhedena, tatra puruṣopasṛpteṣu yadvāhyaṃ nīvīviśleṣaṇādikaṃ tad dvitīye mārge nāyakakakṣābandhaviśleṣaṇādibāhyaṃ puruṣāyitaṃ, yaccābhyantaramupasṛptaṃ tanmārgadvaye'pyābhyantaraṃ puruṣāyitaṃ draṣṭavyam |
puruṣopasṛptaṃ prakaraṇamuktvā viśeṣābhidhitsayā punaḥ puruṣāyitamāha—

17.23

puruṣāyite tviti | ābhyantare puruṣāyite pravartamānāyāstrīṇyadhikāni |

17.24

bāḍaveneti | vaśāṅguṣṭhasaṃdaṃśena liṅgamavagṛhya, niṣkarṣantyā antaḥ samākarṣantyāḥ sthānamavasthitiḥ |

17.25

yuktayantreti | bhagapraveśitaliṅgā kulālacakravatkuñcitacaraṇā nāyakāṅge hastābhyāṃ śarīrāvaṣṭambhaṃ kṛtvā bhramed, ayamabhyāsādbhavati |

17.26

tatreti | bhramarake, itaro nāyako yantrāviśleṣārthaṃ bhramarasaukaryārtheca svajaghanamurdhvaṃ kṣipet |

17.27

dolāyamānamiti| pṛṣṭhato nītvā'grato nayed,ekaṃ pārśvaṃ nītvā dvitīyamityevaṃ, tatpreṅkholitakam, maṇḍalena tu bhramitaṃ manthanāntarbhūtaṃ, teṣāṃpuruṣasāmyādvikalpena ca prayoga ityatrāpi yojyam |

17.28

yuktayantraiva viśrāmyed na viśliṣyantrā rāgasyānupaśāntatvād, lalāṭe lalāṭaṃ nidhāyeti | śramāpanayanakāraṇam |

17.29

punarāvartanaṃ=punarupari gamanamityarthaḥ, ratyadhigamāttu pariśrāntāyāṃpunarāvartanamityarthoktaṃ, yathā ratapariśrāntena ॰ sāhāyakārthaṃ puruṣāyite'numanyate, tathā tatsvabhāvapratipattyarthamiti |
tatra niyojyeti darśayannāha— bhavanti cātra ślokāḥ—

17.30

pracchāditasvabhāvā'pīti | lajjayā pracchādito'bhiprāyo yayā, kathamityāha—gūḍhākāreti | abhiprāyasūcakasyākārasya gopitatvāt, sā'pyuparivartinī kāminī kāmayamānā svabhāvamātmīyamabhiprāyaṃ rāgātprakāśayati na gūhitaṃ śaknotyato niyojyā |
tadeva sphuṭayannāha—

17.31

yathāśīleti | yādṛśaḥ svabhāvo yasyāḥ, yathā ca ratilālasā, yena prakāreṇa ratau jātatṛṣṇā, tasyā uparivartinyā viceṣṭābhistatprakārābhiḥ, tatsarvamiti | śīlaṃ ratiprakāraṃ ca sarvamupalakṣayed, yenottarakāle tathaiva surate samupakrameta |
tatrāpavādamāha-

Linked texts (1)