Kamasutra 19
Jayamaṅgalā 19
- Language
- Sanskrit
19.12
nāgaraka iti | nāgarakavṛttādhikṛtaḥ, tatra mitrajanena pīṭhamardādinā paricārakaistāmbūladāyakasarakakarmāntakāribhiḥ sahopakrameteti sambandhaḥ, puṣpopahāraḥ puṣpaprakāraḥ, ratyāvāsa iti| ratyartho ya āvāsobāhyaṃ vāsagṛhaṃ, tatra hi śayanīyaṃ prakalpetetyayaṃ vāsagṛhasaṃskāraḥ, striyā dvividhaḥ—snānaṃ nepathyagrahaṇaṃ ceti śarīrasaṃskāraḥ, asaṃskṛtāyādarśanamapi pratiṣiddhaṃ, yuktyā pītāmiti | manaḥsaṃskāraḥ, nātipītāṃvibhramakaratvāt, pītamasyā vidyata iti matvartho draṣṭavyaḥ, yathā pītā gāvaḥ, prathamaṃ sāntvanaiḥ priyavākyaiḥ kuśalapraśnādibhirupakrameta, punaḥ pānena sarakaḥ pīyatāmiti, tatra dakṣiṇe pārśve'syā upaveśanaṃ, strī vāmapārśve upaviśed, yena dakṣiṇahastena caṣako vāmena ca bāhunā pariṣvaṅgaḥ, tatra prathamaṃ keśahastādiṣvavalambanaṃ saṃsparśanaṃ, tataḥ savyena vāmena pariṣvaṅgaḥ, anuddhata iti | yathā nodvijate, pūrvaprakaraṇasambaddhairiti | atikrāntena prastāvena yuktaiḥ 'smarasi subhage yadāvayostatra tatra parihāso'nurāgaścāsīd' ityevaṃ vacobhiranuvartanaṃ gūḍhāślīlānāṃ ceti | yadgūḍhaṃ durbodhamaślīlaṃ grāmyaṃ lokapratītaṃ vastu gāthāskandhakādiṣu nibaddhaṃtasyobhayasyāpi bubhutsāyāṃ samasyayā saṃkṣepeṇa paribhāṣaṇam, parikathanamityarthaḥ, sanṛttamannṛttaṃ vā gītamiti | yā nṛttābhijñā tatsamakṣaṃ gītārthamāṅgikādyabhinayena prakāśayed, āsīnanṛttaṃ syād, itarasyā gītameva kevalaṃ, vāditramiti | nāgadantāvasaktāṃ vīṇāmādāya; tatrānyasyāsambhavāt, kalāsu saṅkathāḥ, śeṣāsvālekhyādiṣu kauśalakhyāpanārtham, evamāvarjya punaḥ pānenopacchandanaṃ protsāhananaṃ, jātarāgāyāṃ ca yathoktānuṣṭhānena tāmbūladānasampreṣaṇopāyaḥ, śeṣajanā mitraparicārakādayaḥ, yathoktairiti | ratātprāguktāni yāni, uddharṣayedutkṛṣṭena harṣeṇa yojayed , yathā śayanīyaṃ pratipadyate, tata iti | uttarakāle śayanīyagatāyā nīvīviśleṣaṇādyopakrameta, itaḥ prabhṛti bāhyaṃ puruṣopasṛptamiti |
19.22
ratāvasānikamiti | vakṣyata iti śeṣaḥ, rāgamatibāhya=ratimanubhūya, asaṃstutayoriveti | aparicitayoryathā vrīḍā tadvatsakrīḍayoravinayācaraṇād, evaṃ parasparamapaśyatoḥ, tadavasthadarśanādvairāgyamapi syādataḥ pṛthakpṛthagācārabhūmigamanaṃ, naikatra śaucabhūmau śaucaṃ kāryamityarthaḥ, pratinivṛttyācārabhūmervrīḍāyamānayoḥ, ekāntenāparityaktalajjatvād, ucitadeśastadānīṃ śayanīyamapāsyāmyadeśaḥ, tāmbūlasya grahaṇaṃ bhakṣaṇaṃ, tadānīṃmukhasyāśrīkatvādvairasyācca, tatra kṣīṇapradhānadhātutvāccharīrasya bṛṃhaṇaṃ bāhyamābhyantaraṃ ca, tatra bāhyaṃ grīṣmakāle, acchīkṛtaṃ candanamanyadvā'nulepanaṃ kālaupayikaṃ, svayamityanurāgakhyāpanārthaṃ, niveśayet paścādātmana ityarthaḥ, ābhyantaraṃ pānādi, tatrāpi parirabhyāliṅgaya, caṣako madyabhājanaṃ, sāntvayanpriyāṇi bruvan pāyayed, jalānupānaṃ vā khaṇḍakhādyakaṃ bṛṃhaṇīyatvād, anyadvā tilagodhūotkarādiprakṛtisātmyayuktamubhāvapyupayuñjīyātām, accharasakayūṣamiti, yūṣaṃ dvividhaṃ-māṃsaniryūhaṃbrīhiniryūhaṃ ca, bṛṃhaṇīyatvānmāṃsaniryūhaṃ rasakayūṣamacchamupayuñjīyātām, amlayavāgūṃ māṃsasiddhām, bṛṃhaṇīyatvāt, bhṛṣṭaṃ bharjitaṃ māṃsaṃ tadvevopadaṃśo yeṣāṃ pānakānāṃ, cūtaphalāni pakvāni, 'śuṣkamāṃsaṃ balabṛṃhaṇatvād, mātuluṅgacakrakāṇīti | bījapūramīṣadapanītatvakkaṃ khaṇḍaśaḥ kṛttaṃ śarkarāyuktaṃ, hṛdyatvād, yathādeśasātmyamiti | yasmindeśe yena sātmyaṃ tatreti | bhakṣyādyupayoge'nurāgakhyāpanārtho vidhiḥ, vidaśya vidaśyeti | upalakṣaṇaṃ caitat, idaṃ sṛṣṭamidaṃ vṛṣyamityāsvādyāsvādya pānamapi tattadupapāhared, harmyatalasthitayorveti | yadi vāsagṛhasthitayorāsane tāpaścandrikā coditā, tadā tadupari saudhasthitayorūrdhvamāsanaṃ, tatsevanaṃ ca tāpāpanayanārthaṃ, yadi ca tāpena na tatra tāmbūlagrahaṇādyanuṣṭhitaṃ tadānīmihānuṣṭheyaṃ, tatreti | harmyatale, bhuktavirasatvātkāmasya bṛṃhaṇānantaraṃ kāmajananārthaṃ tadanukūlābhiḥ kathābhiranuvarteta, tadaṅkasaṃlīnāyāśceti | āsīnasya nāyakasyāṅke nyastadehāyā niyataṃ gaganatale dṛṣṭiḥ, tatra candramasaṃ nayanānandajananam paśyantyāḥ prasaṅgānnakṣatrapaṅktivyaktīkaraṇaṃ, prāyaśaḥ strīṇāṃ nakṣatrapaṅktiṣvaparicayāt, iyamarundhatī bhagavatī sūkṣmā ya enāṃ na paśyati sa ṣaṇmāsānmpriyate, ayaṃ dhruvaḥ pañcadaśatārakaḥ, yaddarśa nāddivasagataṃ pāpamapaiti, ete ca saptarṣayaḥ paṅktyā sthitā iti sandarśayet |
18 |
19.27
tatreti | ārambhe'vasāne cobhayatrāpyetadvakṣyamāṇakaṃ bhavati, avasāne'pīti | apiśabdādārambhe'pīti, prītiḥ, striyāḥ puṃsaśca snehaḥ, upacāraiḥ sraggandhādibhiḥ pānādibhiśca, upaskṛtetyabhivardhitā, savisrambhakathāyogairiti | saviśvāsābhiḥ kathābhiḥ saviśvāsaiśca yogaiḥ, ratiṃ visṛṣṭilakṣaṇāṃ parāmutkṛṣṭāṃ janayate, kāraṇasya tathāvidhatvāt, tatra viśrambhayogamadhikṛtyāha-parasparaprītikarairiti | strīpuṃsayostadante sukhakaraiḥ, kairityāha-ātmabhāvānuvartanairiti | ātmābhiprāyeṇa yānyanuvartanānyāliṅganādīni, anuvartyante ebhiriti kṛtvā, kṣaṇātkrodhaparāvṛttaiḥ kṣaṇātprītivilokanairiti | antarā praṇayakalahātkṣaṇakrodhena yāni parāvartanāni punaḥ prasādātkṣaṇaṃ prītyā yāni vilokanāni taiḥ, sneho vivardhata iti pratipadaṃ yojyaṃ, hallīsakakrīḍana kairiti | hallīsakakrīḍanaṃ yeṣu gīteṣu, yathoktam | ‘maṇḍalena ca yatstrīṇāṃ nṛttaṃ hallīsakaṃ tu tat | netā tatra bhavedeko gopastrīṇāṃ yathā hariḥ ||’ nāṭyarāsakairanyonyadeśīyaiḥ, teṣāṃ śrāvyatvādgītaviśeṣaṇametad, rāgalolārdranayanairiti | rāgeṇa cañcalāni sabāṣpāṇi ca nayanāni yeṣu gītakeṣu, anena raktakaṇṭhatvaṃ darśayati, candramaṇḍalavokṣaṇairiti| manohārivastūpalakṣaṇam, ete'nuvartanādayo viśrambhayogāḥ, viśvāsena prayujyamānatvād, viśrambhakathāmadhikṛtyāha-ādya iti | prathame manorathāḥ kadā'nena vā saṅgamo'stvityādayaḥ, punarviyoge santaptayorduḥkhamasvāsthyaṃ kīrtanānte ceti | punarvisrambhayogasyāvartanamiti darśayati, taistairiti | anyairapi viśrambhayogairbhāvasaṃyuktaiḥ, yūna ityekaśeṣanirdeśād, yūno yuvatyāśca |
ārambhāvasānayo ratāvayavatvāttadgrahaṇe yathā rataṃ vyavasthaṃ tathā vyavasthā svābhāvikādirāgabhedādapi viśiṣyata ityato rataviśeṣā ucyante-
19.28
rāgavadityādinā svabhāvika āhāryaḥ kṛtrimo darpajo visrambhajaśceti rāgaviśeṣāḥ, tadbhedādrāgavadādyā'pi rataviśeṣāḥ |
eṣāṃ lakṣaṇamupacāraṃ cāha-
19.29
sandarśanāditi | prathamadarśanātprabhṛti cakṣuḥprītyādyavasthāvaśātpravṛddharāgayordū tasampreṣaṇādiprayatnātkṛte samāgame yadrataṃ, yacca pravā-
19.30
yāvadarthamiti | prabuddharāgatvāntra kiñcitkṣamate, kevalaṃ svābhiprāyavaśāttayoryāvadrati pravṛttiḥ |
19.31
madhyastharāgayoriti | icchāmātrasyotpannatvāccakṣuḥprītireva na manaḥsamprayogādayo'vasthā ityato madhyastho rāgaḥ, tayoryadārabdharatamārambhakeṇa vidhinā'nurajyata iti paścādrāgeṇa saṃśliṣyate kāraṇena kāryopacārānmithunameva ratamityuktam, āhāryarāgaṃ tatra rāgasyotpādyamānatvāt |
19.32
tatra catuḥṣaṣṭikairiti | āliṅganādibhiryogaiḥ, sātmyānuviddhairyasya yaiḥ sātmyaṃ tadyuktaiḥ, rāgamicchāmātramātmanaḥ striyāśca sandīṣya pravarteta, kāryahetoriti | arthadānādanarthapratīkārādvā na rāgād, anyatra saktayorveti | anyasminpuṃsi strī saktā, pumānapyanyasyāṃ striyāṃ tayoryadanurodhādrataṃ kṛtrimarāgam, ubhayatrāpi svābhāvikarāgasyānutpatteḥ |
19.33
samuccayeneti | na vikalpena dvayoryogayoranyatarayoge svābhāvikarāgasyānutpatteḥ, yasmātsamuccayena sarvānevāliṅganādiprayogān prayāgakāle paśyet , tatrāpi śāstrataḥ, tatrāpi sthānakālasvabhāvānāmapekṣyetyarthaḥ |
19.34
puruṣa iti | yo'nyaprasakto'pyabhāvitasantānastasyāparasyāmapi rāga utpadyata evāsvābhāvikatvātkṛtrima ityucyate, yastu sambhāvitasantānaḥ so'nyasyāṃ na ramate rāgābhāvād, yadā tu tāmeva hṛdayapriyāmiṣṭāṃ manasā'bhidhyāya; cetasi rāgamutpādya, samprayogātprabhṛti ratiṃ yāvadvyavaharetpravarttata tadā tadvyavahitarāgamisyucyate hṛdayapriyayā rāgasya vyavahitatvād, evaṃ yoṣidapi hṛdaye priyaṃ nidhāyeti yojyam , atra sa-
svābhāvikāhāryyakṛtrimabhedāttrayo nāyakā nāyikāśca, tatra sadṛśasaṃyoge trīṇi śuddhāni, viparyyaye ṣaṭ saṅkīrṇāni, tatra saṅkīrṇanevopacārānyojayed, etat sarvvaṃ samānapratipattyoḥ strīpuṃsayoḥ, hīnādhikayorddarpajādviśeṣamāha-
19.35
nyūnāyāṃ kumbhadāsyāmiti | adhamāyāṃ paricārikāyāṃ vā nyūnāyāṃ na samāyāṃ candrāpīḍasyeva pattralekhāyāṃ yāvadrati, poṭāratamiti | ubhayavyañjanā poṭā napuṃsakam |
19.36
tasyāmupacārānāliṅganādonnādriyeta, arañnīyatvāt, kevalaṃ darpādutpanno rāgo'paneyaḥ |
19.37
tatheti | yathā nāyakasyāsādṛśyāt samprayogaḥ, veśyāyā iti | gaṇikāyā rūpājīvāyāḥ na kumbhadāsyāḥ, abhipretamalabhamānāyā darpādgrāmīṇena karṣakādinā samprayogaḥ khalarataṃ, grāmīṇasya khalatvena vigopanakaratvāt |
19.38
tathā grāmādiyoṣidbhirnāgarakasya pattanavāsino darpādyāvadarthaṃ samprayogaḥ khalarataṃ, na poṭārataṃ vigopanasyāpi tatra sambhavāt, tatra, grāmayoṣitaḥ = karṣakāditriyaḥ, vrajayoṣitaḥ gopyaḥ, pratyantayoṣitaḥ=śabaryyādayaḥ |
visrambharāgādviśeṣamāha-
19.39
utpannavisrambhayośceti | cirakālasamprayogājjātaviśvāsayoḥ parasparānukūlyāditi | striyā ānukūlyena pumānārabheta, tadānukūlyena ca strī, ayantritarataṃ yantraṇā'bhāvāt, tacca citrarataṃ puruṣāyitādibhedādanekavidhamiti bahuvacanena darśayati - ratānīti |
iti rataviśeṣā ekaviṃśatitamaṃ prakaraṇam |
yathā jātaviśrambhayorayantritarataṃ tathā praṇayātkalaho'pīti praṇayakalaha ucyate, tatra kalahakāraṇamāha --
19.40
vardhamānapraṇayā tviti | yathā yathā viśvāso vardhate tathā tathā mṛdumadhyādhimātreṇa na marṣayedityarthaḥ, prāyaśaśca nāyako vipriyakārī tanmūlaśca kalaha iti darśayannāha—nāyiketi | nāyakasya vipriyakaraṇaṃvācā kriyayā vā, tatra vācā sapatnīnāmagrahaṇaṃ, tadāśrayamiti | agṛhītvaiva nāma sapatnīsambaddhaṃ guṇasūcakamālāpaṃ gotraskhalitaṃtannāmnā nāyikā''hvānaṃ, nāyakavyalīkamiti | sapatnyā gṛhagamanaṃ tāmbūlādipreṣaṇaṃ saṃyogādikaṃ nāyakasyāparādhaṃ na marṣayet, kriyayā vipriyakaraṇametat |
amarṣeṇa vā'nuṣṭhānādityāha –
19.41
tatreti | sapatnīnāmagrahaṇādiṣu, anuṣṭhānaṃ vācā kriyayā ca, tatra vācā kalahaḥ subhṛśo'tīva mahān punarmaivaṃ kārṣīriti, kriyayā ruditādi, āyāsaḥ śarīravedanā kampādijaḥ, avakṣodanaṃ vidhūtanam, prahaṇanamātmanaḥ, anye nāyakasya śiroruhāvalambanaṃ prahaṇanaṃ cetyāhuḥ, mahyāmiti | āsanāditi | yataḥ patitāyā na duḥkhotpattiḥ, mālyabhūṣaṇayorapinadvayormokṣaṇaṃ tyāgaḥ, bhūmau śayyā, na tena saha śayanam |
sa nāyako'pi sāparādhatvātkiṃ pratiyetetyāha –
19.42
tatreti | tasminnanuṣṭhāne, sāmneti | priyavacanena; tasya yuktarūpatā'parādhaviśeṣāt, pādapatanaṃ nāyakaviśeṣāt, prasannamanā iti | apradarśitavikāraḥ, mā mūtkṣate kṣāra iti, tāmiti | bhūmau suptām, anunayan prasādayan, upakramyotthāpayituṃ, śayanamārohayet, priye ! prasīdottiṣṭha śayanamadhyāsyatāmiti |
tasya ca vacanamuttareṇa yojayantī vivṛddhakrodhā sakacagrahama-
19.45
tasya ceti | anunayataḥ, vacanamuttareṇa yojayantī tatkālocitena, vibuddhakrodhā punaḥpunaraparādhasmaraṇāt, sakacagrahamasyāsyaṃ mukhamunnamayya, kiṃcidbhāvitaceṣṭito neti jñātuṃ sakṛdvahatya, dvistririti | krodhavaśāt, tadānīṃ śirasi pādatāḍanamapi na doṣāya, saubhāgyacihnaṃ taditi nāgarakavṛddhāḥ, tatra ceti | dvāradeśe, aśrukaraṇamaśruvimocanaṃ, na bhūyo na bahiḥ, doṣavattvād bhūyogamanasya kopavyājenānyatra gamanāśaṅkotpatteḥ, dattakagrahaṇaṃ pūjārthaṃ, tanmatasyāpratiṣiddhatvāt |
19.46
tatreti | aśrukaraṇe pādatāḍanaṃ krodhasyāvadhiriti manyamāno nāyakaḥ punastāṃ yuktyā'nunayet, sā tena yuktito'nunīyamānā pādapatanaṃ prasādanopāyasyāvadhiriti manyamānā prasādamākāṅkṣeta, tataḥ prasannā nāyakenāliṅgyate tatrāpi sakaluṣaiḥ sāsūyairvākyairenaṃ nāyaka tudatī vyathayantī, prasannā ratikāṅkṣiṇī prasannā ratimākāṅkṣamāṇā, anyathā na yadi parirabhyeta tadā'tibhūmiṃ gatātkopānnāyako'pyaprasanna iti mato'yaṃ kulayuvatyāḥ punarbhvāśca vidhiḥ |
veśyāyāḥ paraparigṛhītāyāśca viśeṣamāha-
19.47
svabhavanasthā tviti | nimittātpūrvoktāt, kalahiteti | kalahaḥ saṃjāto yasyāḥ, kṛtakalahetyarthaḥ, vācikamamarṣaṇametat, kāyikamāha-tathāvidhaceṣṭaiveti | asūyāsūcakairdurnirīkṣaṇabhrūbhaṅgādibhiḥ, nāyakamabhigacchediti, tasya samīpe ḍhauketetyarthaḥ |
19.48
tatra tasminkoṣānuṣṭhāne, nāyakaprayuktaistasyāḥ pratyānayane, upaśamitaroṣā sāṅgā tairevānunītā, apādapatanena nāyakena bahiḥ strīṣu pādapatanasya pratiṣiddhatvāt , sahaiva gacchet svagauravotpādanārthaṃ, tatraiva ca vased nāyakabhavane tāṃ rātriṃ rāgasaṃdhukṣaṇārtham |
19.49
evamiti | catuḥṣaṣṭimāliṅganādikām , bābhravyeṇa pāñcālena, varastrīṣu tadvijñāsu, siddhiṃ gacchati saubhāgyamāpnoti, tasmāccatuḥṣaṣṭirāliṅganādīnāṃ jñātavyā, anyathā hyaparijñāne'nyaśāstraparijñāne'pi na kevalaṃ siddhiṃ nādhigacchati, anyatrāpi nātyarthaṃ pūjyate |
asyāstu parijñāne'nyaśāstrāparijñāne'pi kevalaṃ siddhaḥ pūjyaścānyatrāpyagraṇīḥ syāditi darśayannāha-
19.50
bruvannapīti | arthataḥ prayogataśca kathayan , vidvatsaṃsadīti | trivargapratipattau ye'dhikṛtāste vidvāṃsaḥ, tatsabhāyāṃ, kathāsu trivargasya |
19.51
anyavijñānairvyākaraṇādiśāstraparijñānaiḥ, etayeti | catuḥṣaṣṭyā, alaṃkṛtaḥ prayogato'rthataśca jñātatvād, goṣṭhyāṃ naranārīṇāmāsanabandhe'nyaśāstraṃ nādhikriyate, kathāsu kāmasūtrasya, agraṃ vigāhate, agraṇīrbhavatītyarthaḥ |
nanu catuḥṣaṣṭerapūjyatvātkathaṃ jñātā vidvatsaṃsadi pūjyata iti cedāha-
19.52
vidvadbhiriti | trivargavedibhiḥ strīsaṃrakṣaṇopāyatvātpūjitāṃ, khalairapi supūjitāṃ, vastutastathāvidhatvāt , pūjitāṃ gaṇikāsaṃghaiḥ, jīvikopāyatvād, evaṃ ca kṛtvā nandinotyucyata ityāha-nandinīmiti | nandanaṃnandaḥ pūjā, sā vidyate yasyā iti |
yatheyamanugatārthā saṃjñā tathānyā'pītyāha-
19.53
nandinīti | subhagā sarvairgṛhibhiranuṣṭhīyamānatvāt, siddhā vidyeva vaśaṅkaraṇī, subhagaṅkaraṇī strīpuṃsayoḥ saubhāgyakaraṇād, nārīpriyā viśeṣatastatsukhakaraṇād, evamanekārthasādhikā, kastāṃ na pūjayet |
ato jñātā'pi tadyogātpūjyaḥ, viśeṣato nāyikānāmityāha-
19.54
iti śrīvātsyāyanīye kāmasūtre sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe ratārambhāvasānikaṃ rataviśeṣāḥ praṇayakalahaśca daśamo'dhyāyaḥ | āditaḥ pañcadaśa |
kanyābhiriti | punarbhūḥ parayoṣittvevāntarbhūtā, saiva hi vidhavā punarbhavatīti, veśyeti vaktavye gaṇikāgrahaṇaṃ yoṣidapi catuḥṣaṣṭivicakṣaṇeti darśanārtham , bhāvata iti | bhāvena hetunā, bahumānena gauraveṇa |
praṇayakalaho dvāviṃśaṃ prakaraṇam |
iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ sāṃprayogike dvitīye'dhikaraṇe ratārambhāvasānikaṃ rataviśeṣāḥ praṇayakalahaśca daśamo'dhyāyaḥ |
samāptamidaṃ sāṃprayogikaṃ dvitīyamadhikaraṇam |
catuḥṣaṣṭivicakṣaṇaḥ kanyābhirbhāvato vīkṣyamāṇo'pi na samāgamaṃ vinā sampṛyujyata iti tatsamāgamopāya āvāpa ucyate, samantādāvāpyante striyo 'neneti, tatra kanyāyāḥ pradhānatvātkanyāsamprayuktakamucyate, tatrodvāpā aṣṭau vivāhāḥ—brāhmaḥ prājāpatya ārṣo daivo gāndharva āsuraḥ paiśāco rākṣasa iti, tatra pūrve catvāro dharmyā iti tadarthaṃ varaṇasaṃvidhānaṃprakaraṇamucyate, kimarthamevamanuṣṭhīyata iti ced ? āha—
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit