<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Erotics and the Art of Love](https://indike.org/pramana/in.niti.kama) › [Vātsyāyana's Kāmasūtra and its Tradition](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school) › [Kāmasūtra](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana) › [Jayamangala](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala) › 21

# Kamasutra 21

Jayamaṅgalā 21

- **Language:** Sanskrit

### [21.1](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.1)

saṃgatayoriti | pariṇayātprāptasamāgamayoḥ, trirātramiti | rātrigrahaṇaṃ rātrikarmapradarśanārtham, adhaḥśayyā bhūmau śayanaṃ, na khaṭvāyām, brahmacaryaṃ yāvaccaturthikāhomo na kriyate divāmaithunasya pratiṣiddhatvāt, kṣāraḥ phāṇitaguḍādiḥ, lavaṇaṃ saindhavādi, tadvarjaṃ bhojanaṃ madhukṣīraghṛtasaṃskṛtaprāyaṃ, tacca naktaṃ syād, rātrikarmavarge paṭhitatvāt, tathā saptāhamiti | yathā tryahaṃ, tadūrdhvamaparāṇi saptāhāprimarytyarthaḥ, ahargrahaṇaṃdinakarmapradarśanārthaṃ, savādyaṃ samaṅgalaṃ sagītaṃ snānaṃ ca, prasādhanaṃ maṇḍanaṃ, sahabhojanaṃ ceti | ekasminsthāne, pūrvatrāpi sahabhojanaṃ kiṃ tu vratasthatvātkṣāralavaṇavarjaṃ naktaṃ ca taditi, prekṣā saṃbandhināṃ naṭādīnāṃca darśanam, pūjanaṃ ca gandhamālyādibhiḥ, sārvavarṇikamiti | caturṣvapi brāhmaṇādivarṇeṣu bhavamaviruddhatvād, etacca loke daśarātrikamityucyate, tathā coktaṃ'kanyāveśmani nirvartya rājavaddaśarātrikam | sabhāryaḥ svagṛhaṃ yāyātsthitervāṃ kuladeśayoḥ' iti |  
visrambhaṇopāyamāha-

### [21.3](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.3)

tasminniti | daśarātrike, kanyā dvividhā, saṃsargayogyā; itarā ca, pūrvasyā visrambhaṇaṃ ratāpekṣayā, dvitīyāyā bhayalajjā'pagamāpekṣayā, niśi mandasādhvasatvād, vijane kautukagṛhe lajjā'pagamād, mṛdubhirupacārairiti | anudvegakarairālāpasparśanādibhiḥ |  
kimarthamupakramyata ityāha-

### [21.4](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.4)

trirātramiti | stambhamiva mūkaṃ niśceṣṭaṃ tatra nirvacanaṃ paśyantī nirvidyeta, mūkena grāmyeṇa cāhamūḍheti khidyet, paribhavecceti | niśceṣṭatvānapuṃsakamiti, tiraskārabuddhiṃ tatra kuryāt |  
asminpakṣe sarvasyāviśaṅkayā karaṇe prāpte pratiṣedhamāha-

### [21.5](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.5)

upakrameta yathā na nirvidyeta, visrambhayecca yathā samprayoge'nukūlā bhavati na tu brahmacaryamativarteta; anukūlāyāmapyakāle vratakhaṇḍanasyādharmatvāt |

### [21.6](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.6)

upakramamāṇaścetyādinā mṛdubhirupacārairityasya prapañcaḥ, na prasahya kiñciditi | sparśanamapi nābhibhūya kuryādityarthaḥ |  
kimarthamityāha-  
kusumasabarmāṇa iti | kusumamulyāḥ, yoṣita iti | sarvā eva, vi śeṣataḥ kanyāḥ, sukumāropakramā iti | mṛdurupakramaḥ sparśanādilakṣaṇo yāsu, anadhigataviśvāsāairiti | labdhaviśvāsāaistu prasahyopakramo na doṣāya, samprayogadveṣiṇyo jātānicchukatvāt , tasmātsāmneti | mṛdunā, sarvopacārāṇāmayaṃ prāthamiko vidhiḥ |  
tatrālabdhaprasarasyopacārayogāsambhavāttadupāyamāha-

### [21.7](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.7)

yuktyeti | kayā cidarthayuktyā tatkālabhāvinyā, yataḥ prasaramiti | tatsakhyā saha sambhāṣaṇe krīḍane vā''tmano'vakāśamupalabheta, tenaiva sambhāṣaṇena krīḍanena vā dvāreṇa tāmanupraviśet |  
tato labdhaprasarasya prathamamupagūhanenopakrama ityāha-

### [21.8](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.8)

tatpriyeṇeti | kathaṃ tatpriyamityāha-nātikālatvāditi | yadṛttvā'nantaramevāpanīyate tasyānudvejanakarattvāt |

### [21.9](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.9)

pūrvakāyena ceti | tasyā yo nābherurdhvabhāgastena prathamamupakrameta, viṣahyatvāditi | tenopakramaḥ śakyate soḍhuṃ nāgharakāyenodvejanakaratvāt|  
2||

### [21.10](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.10)

dīpāloke kautukagṛhavartini, vigāḍhayauvanāpūrvasaṃstutayorbhayalajjā'bhāvād, bālā'pūrvayorandhakāre lajjā''dhikyād, vigāḍhayauvanā'pyanyaśubhalakṣaṇayogādūḍhā laghudoṣatvāt |

### [21.11](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.11)

vadanena tāmbūladānamiti | svena mukhena, cumbanakṣānterabhipretattvāt, tadapratipadyamānāmiti | tāmbūlamagṛhṇatīṃ, sāntvanavākyaiḥ priyābhidhāyibhiḥ, śapathairiti | maccharīreṇa śaptā'sīti, pratiyācitaistvametanme dehīti, pādapatanena cāntyāvasthāyāṃ grāhayed, yataḥ striyā vrīḍātyājane krodhāpanayane ca na pādapatanādūrdhvamupāyo'sti, sārvatrikamiti | na kanyāyāmevānyasyāmapi bhavati |

### [21.16](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.16)

mṛdviti | yatra grahaṇaṃ nāsti, tasyodvejakatvād, viśadaṃ sparśakaram, akāhalamaśabdaṃ saśabdena lajjitā syāt, tatra siddhāṃ, cumbanenānukūlāmālāpayed yathā bravīti, atropāyamāha-tacchravaṇārthamiti | ālāpaśravaṇārthaṃ, yatkiṃciditi | dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā tadānīm, alpākṣarābhidheyaṃ sukathanīyatvād, ajānanniveti | anyathā vibhāvayatīti jānīyād, niṣpratipattiṃ tūṣṇīṃ sthitāṃ, sāntvanāyuktaṃ cāṭuyuktaṃ, nirbadhnīyād anenaiva krameṇa |

### [21.17](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.17)

sarvā eveti | prayujyamānamiti | punaḥ punarucyamānaṃ viṣahante, āvirbhavanmanmathatvād, laghumiśrāmapīti | katipayākṣarāmanyārthaśliṣṭāmapi na vadanti, lajjāparatantratvāt |  
atra kanyāyā ālāpayojanopāyamāha—

### [21.18](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.18)

nirbadhyamāneti| śiraḥ kampeneti| kimidaṃ jānāsīti? pṛṣṭā, jānāmītyūrdhvādhaḥ śiraścālanena, na jānāmīti tiryak śiraścālanena yojayed, dhāṣṭr‌yaparihārārthaṃ, kalahe tviti| asyāmavadantyāṃ yadi kadācidarthayuktyā preraṇapratipreraṇādilakṣaṇo vākkalaho jātastasmin kiṃkupitā'si neti pṛṣṭā, na śiraḥ kampayet kopakhyāpanārtham |  
akalahe tu snehajijñāsāyāmālāpayojanamāha—

### [21.19](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.19)

icchasi māṃ necchasi veti ? vārtamānikaḥ praśnaḥ, kiṃ tava rucato'hamarucito veti ? pariṇayātpūrvakālikaḥ praśnaḥ, ciraṃ sthitveti| saṃkaṭaḥpraśnaḥ—yadi pūrvapakṣamāśrayeyaṃ tadā dhāṣṭryaṃ lāghavaṃ ca, itaraṃ cettadā naiṣṭhuryamiti nirbadhyamānā nāyakena saṃkaṭapraśne kimanuṣṭhāsyatīti tasthā nirbadhyamānāyā ubhayapakṣāśrayaṇameva yuktamityāha—tadānukūlyeneti | pūrvapakṣottarapakṣānukūlyenobhayathā'pi śiraḥ kampayedityarthaḥ, prapañcyamānā tviti | aniścitāthaṃprakāśanānnāyakena pratāryyamāṇā vivadeta, kopakhyāpanārthaṃ viruddhaṃ vaded, na me rucato'si necchāmi tvāmiti |  
yadi pūrvaparicitā tadā''lāpayojane vidhimāha—

### [21.26](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.26)

saṃstutā cediti | sakhīmiti | sakhīnāṃ madhye yā'nukūlā visrabdhā, ubhayata iti | dvayorapi visrabdhā viditapūrvavṛttāntatvāt, tāmantarā kṛtvā vyavadhāya kathāyojanaṃ, nāyakasya tu pūrvavṛttāṃ kathāṃ yojayet , kimaha‌masyā rucirucirucito na vetyarthaḥ, tasminniti| yadaiva tasyāṃ krīḍāyāṃ paricayo'bhūttata eva prabhṛti rucirucirucirucito'sīti sakhyā kathane kriyamāṇe'dhomukhī lajjayā vihasedevametaditi khyāpanārthaṃ nāyikā, tāṃ ceti | sakhīm, ativādinīmiti | anurāgātiśayaṃ kathayantīmadhikripedabhinuded, vivadeta ca, tayā saha kalahāyateta, sā tviti | sakhī, anuktamapi nāyikayā, brūyād adyaiva yadi pāṇiṃ gṛhṇāsi sādhu bhavatīti, tatreti | anuktakathane, anavasitārthamakṣarāṇāmaspaṣṭatvād brūyād mugdhatvakhyāpanārthaṃ, nāyakaṃ ca vihasantī kadā cidantarā'ntare paricayavaśātkaṭākṣeṇonmukhīva prekṣetānurāgātiśayakhyāpanārtham |  
20 |  
21 |  
22 || |

### [21.28](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.28)

evamāliṅ‌ganatāmbūlacumbananālāpairjātaparicayā'nirvadantī, gṛhāṇeti yācitaṃ nāyakena nidadhyātsthāpayet, tathā yuktāmiti | nidadhatīmuttarīye vā nibadhnatīm, ācchuritena pūrvoktena, stanamukulayoriti | mukulagrahaṇamatisparśānivṛttyarthaṃ bālatvād, vāryamāṇaśceti | sparśanasthityā vyavasthayā pariṣvañjayet, sthitimāha-tvamapīti | ānābhipradeśāditi | nābhipradeśaṃ yāvat , prasārya prasārya nivartayediti | vīpsā'tra kṣāntyartham , prasārya prasāryetyarthaḥ, krameṇeti | na sahasotsaṅkamāropayed , adhikamadhikamiti | nakhadaśanapadairapratipadyamānāmadhikopakramaṃ bhīṣayet |

### [21.31](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.31)

ahamiti | ātmanaśca svayaṃ kṛtvā dantapadaṃ nakhapadaṃ ca, kimaso pratipatsyate sakhījano navoḍhāduśceṣṭitādanyatretyetadbālavibhīṣikā, asminvacanānuṣṭhāne tu nāhamevaṃ kariṣyāmīti, bālapratyāyanamarthoktaṃ, śanairenāṃ pratārayet , kāryābhimukhīṃ kuryāditi, etatprathamāyāṃ rātrau visrambhaṇaṃ , tasmātkiñcidadhikaṃ dvitīyasyāṃ rātrau, tṛtīyasyāṃ ca hastena yojayediti| kakṣorujaghaneṣu hastasparśasaṃbandhinīṃ kuryāt |

### [21.32](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.32)

sarvāṅgikamiti | lalāṭanayanādiṣu vicumbyamānā paryākulā sarvamabhyupagacchati |  
hastayojanavidhimāha—

### [21.38](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.38)

ūrvoriti | tatrāyaṃ kramaḥ—prathamaṃ pūrvakāyasya saṃvāhanakriyā, tasyāṃ siddhāyāmūrumūle, ākulayet cumbanācchuritakaiḥ, tacceti | yatpūrvābhyupagataṃ saṃvāhanaṃ tacca sthirīkuryāt kṣāntyarthaṃ, tatreti | ūrumūlasaṃvāhane siddhāyāṃ guhyadeśābhimarśanaṃ, saṃvāhanavyapadeśena rasanāviyojanādyapi kuryāt , punarūrumūle saṃvāhanagrahaṇamaparityāgārthaṃ, guhyasparśahetutvād , eta iti | guhyasparśanādayo vyāpārāḥ, asyeti : nāyakasya, anyāpadeśā iti | trirātrādarvāganyamapadiśya kartavyā na tu vratakhaṇḍanamadhikṛtyetyarthaḥ, yuktayantrāṃ ca cāturthikahomādūrdhvaṃ rañjayediti | rañjana-  
uktamupasaṃharannāhabhavanti cātra ślokāḥ-

### [21.39](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.39)

evamiti | cittānuga iti | cittābhiprāyaṃ buddhvā, upāyeneti | yuktyā, prasādhayedviśvāsayet, kimevaṃ syādityāha-tatheti | suvisrabdhā satī, anuraktā prajāyata iti yojyam |  
tatrāpi viśeṣamāha-

### [21.40](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.40)

nātyantamiti | siddhiṃ sukhaṃ, tatra tadānulomyena pravṛttau sa evottarakālamapi mārgaḥ syāt, tataścāsya svecchāvighātāttadviṣayā siddhiḥ, prātilomyenātipravṛttau tu tadānīmeva viraktatvātkathaṃ tadviṣayā siddhiḥ ? tasmānmadhyenopāyena sādhayet |  
visrambhaṇaṃ kiṃphalamiti ? āha-

### [21.41](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.41)

ātmana iti | bardhanamiti | upacārasya tathāvidhatvāt, kanyānāmiti vaktavye, yoṣidgrahaṇaṃ prathamasamāgame sarvaviṣayamidamiti darśanārthaṃ, tatparijñānaphalamāha-priyo bhavediti |

### [21.44](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21.44)

atilajjā'nviteti | asmātkāraṇātkanyā nopekṣaṇīyā, anena trirātraṃ nirvacanaṃ paśyantī nirvidyeta, paribhaveccetyasya prapañcaḥ, sahaseti| anenāpi na prasahā kiṃ cidācaredityasya prapañcaḥ, upakrānteti| upasarpitā, bhayaṃ yato darśanapathe'pi na tiṣṭhati, vitrāsaṃ tatsmaraṇāccharīravidhūnanam , udvegaṃ bhojanādibhyo vyāvartanam, prītiyogamaprāptā, lajjā'nvitetyupekṣitatvād, udvegena dūṣitā, sahasopakrāntatvāt, puruṣadveṣiṇī sarvānpuruṣāndveṣṭi, sarvo'pyevaṃvidha iti dviṣṭhā prītiyogamaprāptatvāt, tataśca taṃ muktvā'nyaṃ puruṣaṃ gacchati |  
iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ kanyāsaṃprayuktake tṛtīye'dhikaraṇe kanyāvisrambhaṇaṃ dvitīyo'dhyāyaḥ |

## Linked texts (1)

- [Kāmasūtra](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana.3.2.3) — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.21) · Pramāṇa
