Kamasutra 23
Jayamaṅgalā 23
- Language
- Sanskrit
23.p1
iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ kanyāsaṃprayuktake tṛtīye'dhikaraṇe bālopakramā iṅgitākārasūcanaṃ ca tṛtīyo'dhyāyaḥ |
23.p2
śāstrakāra eva prakaraṇasambandhamāha-
23.1
darśiteṅgitākārāmiti | upāyatta iti | upāyā evābhiyogā ābhayujyate tairiti, te cāsahāyasyetyekapuruṣābhiyogā ucyante, sasahāyasyāpi kecitsambhavanti, te dvividhāḥ-bāhyā ābhyantarāśceti |
tatra pūrvānadhikṛtyāha--
23.2
dyūta iti | vivadamāno vākkalahaṃ kurvan, sākāraṃ pāṇimavalambeta yathā'vagacched 'ahamanenoḍheti |
23.3
spṛṣṭakādikamiti | spṛṣṭakaṃ viddhakamūdghṛṣṭakaṃ pīḍitakamiti, catuṣṭayamavasaraprāptatvādyathāyogyaṃ vidadhyāt |
23.4
patreti | svābhiprāyasūcakaṃ saṃprayogasūcakaṃ haṃsādimithunam |
23.5
evamiti | anyadapi yanmithunaṃ bhavati, tilakādikaṃ sākāraṃ, viralaśa iti | satatadarśane hi grāmyatā sambhāvyate kautukaṃ cāpaiti |
23.6
jaleti | spṛṣṭvā caināmiti | nimagna eva, tatraivonmajjed, nāyikāsamīpe |
23.7
navapatrikādiṣu ceti | deśyakrīḍāsu, saviśeṣabhāvanivedanamiti | pūrvoktenaiva svābhiprāyasūcakena patracchedyādinā |
23.8
ātmaduḥkhasya ca kathanaṃ 'na jāne kiṃ kṛtā mama cetasi pīḍā' iti, tatrāpyanirvedena bhūyo bhūyaḥ pradhānakāryatvātkathattam |
23.9
anyāpadeśeneti | tvattulyavayorūpayā sahopagamaḥ svapne mamābhūditi kathanam |
23.10
svajanasamājaḥ = svajanagoṣṭhī, samīpopaveśanamiti | nāyikāyāḥ, tatreti | samīpe prekṣaṇakādiṣu, anyāpadiṣṭamanyadapadiśya sparśanam |
23.11
apāśrayārthamiti | apāśrayastadaṅge svāṅgasthāpanaṃ, caraṇasya pīḍanaṃsvacaraṇena |
23.12
tata iti | tasmātsiddhāduttarakāle, śanakairiti | kiyatīṃ kālakalāmatīkramya tasyā aṅgulimabhispṛśet |
23.13
pādāṅguṣṭheneti | nakhāgrāṇi, ghaṭṭayeccālayet |
23.14
tatreti | siddho nakhāgraghaṭṭane, padātpadamiti | sthānātsthānāntaraṃjaghanorunitambādikaṃ spraṣṭuṃ sopānakrameṇākāṅkṣeta |
23.15
kṣāntyarthaṃ ceti | sahanārtham, abhyasyet tadeva yatpūrvābhyupagatam |
āntarānadhikṛtyāha -
23.16
pādaśauca iti | pādadhāvanaṃ dadatyāḥ svapādāṅgulisandaṃśena pīḍanam |
23.17
tadgato vikāra iti | dravyaṃ pūgaphalādikaṃ samarpayatā pratigṛhṇatā vā dravyagato vikāraḥ kāryaḥ, sanakhasparśamarpayetpratigṛhṇīyāddhetyarthaḥ |
23.18
ācamanānta iti | upaspraṣṭuṃ dadatīṃ tadante jalaculakenāhanyāt |
23.19
dvandvamiti | sāhacaryeṇāsīnaḥ, kṣāntaṃ kurvīteti | karasparśādinā, tatkāle lajjā'bhāvātkanyāyāḥ, samānadeśaśayyāyāṃ ca kṣāntiṃ kurvīta|
23.20
tatreti | āsane śayane ca, yathārthaṃ bhāvanivedanamākāreṇa na vācā pratyākhyānabhayād, anudvejayata iti | yathā nodvijate |
yadā vācā tadā vidhimāha—
23.21
vivikte ceti | 'kiṃcidasti kathayitavyam' ityetāvadvaktavyaṃ, 'kiṃtad' iti tayocyamāne nirvacanaṃ brūyādityarthaḥ, tatreti | vacanopanyāse, bhāvaṃ saṃprayogābhilāṣamasyā lakṣayet, kathamityāha-yatheti | tatra pravṛttyā bhāvaparīkṣāṃ vakṣyati, iṅgitākāraiśca yadbhāvavedanaṃ tadanurāgamātravedanamiti vijñeyam |
viditabhāvasyābhyantaramabhiyogamāha—
23.22
viditeti | vyādhimapadiśyeti | kṛtakaṃ śiraḥśūlādikamapadiśya, svamudavasitaṃ svagṛham, ānayed viśvāsyayā prahitayā |
23.23
śiraḥpīḍana iti | śiro me duḥkhayati pīḍaya hasteneti niyogaḥ |
23.24
auṣadheti | yathā jānātyasmatkṛteyamasyāvastheti karmāṇi darśayet |
23.25
tvayaiveti | tvayā sādhitaṃ siddhidaṃ bhavatīti punarāgamanānubandhaṃpunarāgantavyamityevaṃrūpam |
23.26
asyeti | kanyāsādhyasya, trirātraṃ trisaṃdhyaṃ, prayuktiḥ = prayogaḥ, kāryyaḥ |
etannirdeśe phalamāha-
23.27
abhīkṣṇeti | goṣṭhīmiti | kalānāmākhyāyikānāṃ vā yena tadāsaktā ciraṃ tiṣṭhedityarthaḥ |
23.28
anyābhiriti | yathā'yameko'bhiyuñjīta, tathā'nyābhirapi strībhiḥsahādhikamadhikaṃ, kimarthamiti cet ? tadviśvāsanārthaṃ, tābhiḥ kāryaṃviśvasiti, na tu svayaṃ vācā nirvadet |
ko doṣa ityāha-
23.29
dūreti | atyarthajātavistrambho'pi na siddhyati, bahuśo'bhiyogāpekṣaṇīyatvātkanyānāṃ, ghoṭakamukhagrahaṇaṃ pūjārthaṃ tanmatasyāpratiṣiddhatvāt|
23.30
yadā tviti | bahusiddhāṃ bahubhirabhiyogaiḥ, gāndharveṇa vidhinā śrotriyāgārādagnimāhṛtyetyādinā kāryonmukhīmupakrameta |
tatra kālamāha-
23.31
pradoṣa iti | rātriprārambhe, niśi = rātrau triyāmālakṣaṇāyāṃ, tamrāpyandhakāre pratārtha; yoṣidgrahaṇaṃ sarvastrīpratipattyartham, mandasādhvasāḥ kaiścidadṛśyamānatvād, sukhena vyavasāyinyaḥ saṅketadeśayāyinyo rāgavatyaḥsaṃprayogābhilāṣiṇyo na pratyācakṣate na niṣedhanti tadvacanānuṣṭhānena, tasmāttatkālamiti | atyantasaṃyoge dvitīyā, prayojayitavyā yojyā vāñchitakāryeṣu |
23.32
eketi | asambhava iti | nāyikāyā viprakṛṣṭatvātsvayamekasyābhiyogo na sambhavati sahāyamapekṣate, gṛhītārthayeti | nāyako'pi nāyikāṃsamīpamānetumicchatītyetadrūpārthajñānavatyā, tasyāmantarbhūtayā nāyikāyāṃprabhavantyā, tādṛśo tu dhātreyikā sakhī vā yadāha tatkaroti, arthaṃ nāyakapārśvagamanarūpamanirvadantyā, anyavyapadeśinyetyarthaḥ, aṅkamānāyayedsasambhāṣaṇaṃ, tato yathoktamiti dyūtakrīḍaneṣu vivadamāna iti, yathāsambhavaṃ pūrvoktaṃ yojyamityarthaḥ |
23.33
svāmiti | sahāyārthamiti bhāvaḥ, sakhītvena, praṇidadhyād = nikṣipet, sā hi praṇihitā sahāyatāmpratipadyate |
23.34
yajña iti | yajñādayo lokavyagratvahetavaḥ, tatra tatreti | anyatrāpyevaṃprakāro yatra jano vyāpriyate, parīkṣitabhāvāmiti | neyaṃ śulkapratigrāhiṇī dvidhābhūtamānasā vā, kiṃ tvitareti, ekākinīmupakrameta, gāndharveṇa vidhinetyarthaḥ |
23.35
dṛṣṭabhāvāḥ=upalabdhabhāvāḥ, deśe'bhiprete, kāle yajñādikāle pradoṣādau ca prayujyamānā vāñchitakāryyeṇa vyāvartante 35 ||
yathā dhanahīnatvādiyuktaḥ kanyāmalabhyatvātsvayamevānurañjayet, tathā kanyā'pi tathāvidhā kaiścidayācyamānā svayamupāvarteta, tatprayojyasyopāvartanamāha—upāvartanamabhimukhīkaraṇam, kathaṃ na mriyata ityāha—
23.36
mandeti | mandāpadeśā=hīnābhijanā, guṇavatyapi sā tairadāsyamānā vā, dhanahīnā vā kulīnā'pi, samānaistulyābhijanairdhaninibhiḥ, mātāpitṛviyuktā vā, anāthatvādyācyamānā, prāptayauvaneti | pratyekaṃ yojyaṃ, svayaṃ pāṇigrahaṃ lipseta, tadānīṃ svayaṃvarasyābhyanujñānād , yathoktaṃ‘trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kanyā ṛtumatī satī | ūrdhvaṃ tu kālādetasmādvindeta sadṛśaṃ patim’ iti |
sadṛśapratipattāvupāyamāha-
23.37
sā tviti | guṇavantaṃ nāyakaguṇayuktaṃ, śaktaṃ yuddhādiṣu, sudarśanaṃrūpavantam , bāleti | bālye krīḍamānayoryā prītistayā prayojakakaryā'bhiyojayet , sa tathā'bhiyuñjānaḥ siddhyatītyarthaḥ |
guṇāntaramāha-
23.38
yaṃ veti | indriyadaurbalyāditi | indriyāṇi niyantumasamarthatvād, yamevaṃ manyeta tamapi yojayediti saṃbandhaḥ, priyahiteti | priyopacārā etadarthaṃ sukhaṃ kurvanti, varjanamabhimukhīkaraṇam |
23.39
mātā caināmiti | nāyikāyā mātā yadi jīvati, sā na jāghati cetkṛtakamātā vā, sakhībhiḥ saha lajjā'pagamārthaṃ, tadabhimukhīmiti | nāyakābhimukhīm , upacārairbāhyairābhyantaraiśceti śeṣaḥ |
tatra pūrvamadhikṛtyāha-
23.40
puṣpeti | tadupasthānaṃ nāyakasamīpagamanaṃ, kalākauśalaprakāśanārthaśuṇavattvajñāpanārtham |
23.41
aucityadarśanamiti | sahasā na pratijānīyād , anubandhyamānamanukuryādityarthaḥ |
23.42
prayojyasya sātmyayuktāḥ prayojyānukūlāḥ , bālāyāṃ ye nāyakasyopakramā uktāsteṣu yathoktaṃ sā'pyācaret |
23.43
āturā'pīti | kāmaparavaśā'pi na svayamabhiyuñjīta sadyaḥsaubhāgyahāneḥ, ācāryagrahaṇaṃ pūjārthaṃ tanmatasyāpratiṣiddhatvāt |
23.44
tatprayuktānāmiti | bāhyānāmabhiyogānām , ānulomyena yathā'yaṃna vimukhībhavati |
23.45
aṅgapariṣvakteti | na vikṛtimiti | mā jñāsīnnāyako māmudvignāmiti hetorityarthaḥ |
23.46
ākāramiti | nāyakasya bhāvasūcakamākāraṃ pratigṛhṇīyād, na pratyācakṣīta, tatrāpi ślakṣṇamasphuṭaṃ kriyāviśeṣaṇametad, ajānatīveti | dhārṣṭyaparihārārtham |
23.47
balātkāra iti | tathā kāryaṃ yathā'yaṃ cumbituṃ haṭhādvadanaṃ gṛhṇātītyarthaḥ |
23.48
ratibhāvanāmivi | ātmano ratyutpattiṃ nāyakena yadā sā'bhyarthyate, svaguhye tatpāṇinyāsena, tadā tasyāḥ kṛcchrānnāyakaguhyasparśanam |
tatrāpi viśeṣamāha-
23.49
nātivivṛteti | aṅgepāṅgapratyaṅgadarśanenetyarthaḥ, tatra hetuḥ—amiśrayeti |
niścitakālaṃ darśayannāha -
23.50
yadā tviti | na vyāvarttiṣyate, na māṃ tyakṣyati, abhiyuktaṃ pracchannapradeśe, bālabhāvamokṣāyeti | gāndharvavidhipūrvakaṃ kaumāraharaṇāya tvarayed |
23.51
viśvāsyeṣu sakhīdhāyeyyādiṣu, prakāśayet kathayed, gāndharveṇa vivāhenāhamūḍheti |
iti prayojyasyopāvarttanamekonatriṃśaṃ prakaraṇam || yadā prayojyamupāvarttamānā bahubhirabhiyujyate tadā'bhiyogataḥ kanyāyāḥ-pratipattirucyate'bhiyogaṃ dṛṣṭvā kanyāyā anuṣṭhānamityarthaḥ | bhavanti cātra ślokāḥ—
23.52
kanyeti | āśrayamiti | āśrīyata iti kṛtvā, sukhamiti | bāhyasyopabhogasukhasya, āntarasya ca ratasukhasya hetutvād, anukūlaṃ taccittānuvidhāyinaṃ, vaśyaṃ vaśaṃ gataṃ yathoktakāriṇaṃ manyeta, tatastasya pratigrahaṃ kuryāt svayaṃvere tasyottamāt, so'pi tathaivācaredityarthaḥ |
23.53
anapekṣyeti | guṇān yatreti, yasmintsvayaṃvare guṇānanapekṣya tadbhāvādevaucityamābhijantyaṃ, dhanalobhena dhanavāneva kevalamiti matvā, sāpatneṣvapi, na kevalamasāpatnekeṣu, prāyeṇa dhanināṃ bahudāratvāt |
23.54
tatra svayaṃvare yuktaguṇaṃ saguṇaṃ śaktaṃ samarthaṃ balavadarthinamekāntato'rthinaṃ na pratilomayedapākuryāt |
yastu dhanavānbahupatnīko guṇavānapyavaśyastamabhiyuñjānaṃ pratilomayediti darśayannāha—
23.55
varamiti | ātmadhāraṇaḥ kuṭumbamātradhārakaḥ, bahusādhāraṇo bahūnāmekaḥ, yastu dhanavān kṛtaparigraho guṇavān vaśyaḥ, taṃ na pratilomayedityarthaḥ |
' yastu na vaśyastatra doṣamāha—
23.56
prāyeṇeti | svata eva dhanavānbahūndārānpratigṛhṇāti, viśeṣatastāśca, niravagrahāḥ=niraṅkuśāḥ, tatra kāraṇaṃ—bāhya iti | aśanādyupabhogena bahiḥsukhāḥ, nirvistrambhā āntareṇa ratākhyasukhena varjitā ityarthaḥ |
23.57
nīco'dhamajātiḥ pūrvaguṇayukto'pi, palitaḥ=vṛddhaḥ, videśagatiśīlaḥ = sadā pravāsī |
23.58
yadṛcchayeti | svecchābhiyogaśīlo balātkāreṇeti bhāvaḥ, dambhādhiko vyājabahulo, dyūtādhiko dyūtāsaktaśca, sapatnīkaḥ sāpatyaśca pariṇītabhāryāyuktastadapatyavāṃśca, ekataravānvā |
23.59
iti śrīvātsyāyanīye kāmasūtre kanyāsaṃ prayuktake tṛtīye'dhikaraṇe ekapuruṣābhiyogāḥ prayojyopāvarttanamabhiyogataśca kanyāyāḥpratipattiścaturtho'dhyāyaḥ | guṇeti | yathoktaguṇānāṃ sāmye, eko varayitā vara iti | vriyantaiti varāḥ sarva evābhiyoktāraḥ, teṣāṃ vara eko varayitā varaṇe sādhuḥ, 'vara īpsāyāṃ' sādhukāriṇi tṛn, tasminnabhiyoktari varayitṛtvaviśiṣṭe, śreṣṭhatā tasyānurāgātmakatvāt |
ityabhiyogataḥ kanyāyāḥ pratipattistriṃśaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ kanyāsaṃprayuktake tṛtīye'dhikaraṇe ekapuruṣābhiyogaḥ, prayojyopāvartanamabhiyogataśca kanyāyāḥ pratipattiścaturtho'dhyāyaḥ |
evamanurañjitāṃ svayaṃvarapravṛttāṃ ca gāndharveṇa yojayed, viparītāmāsurādibhiriti vivāhayogā ucyante-tatra gāndharveṇa yā prāyaśo viviktādṛśyante, tasyā bahusiddhāyāḥ sukaramabhipretadeśanayanaṃ, yā tu na prāyaśastasyāstāvatsahāyasādhyavidhimāha-
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit