Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 23

Jayamaṅgalā 23

Language
Sanskrit

23.p1

iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ kanyāsaṃprayuktake tṛtīye'dhikaraṇe bālopakramā iṅgitākārasūcanaṃ ca tṛtīyo'dhyāyaḥ |

23.p2

śāstrakāra eva prakaraṇasambandhamāha-

23.1

darśiteṅgitākārāmiti | upāyatta iti | upāyā evābhiyogā ābhayujyate tairiti, te cāsahāyasyetyekapuruṣābhiyogā ucyante, sasahāyasyāpi kecitsambhavanti, te dvividhāḥ-bāhyā ābhyantarāśceti |
tatra pūrvānadhikṛtyāha--

23.2

dyūta iti | vivadamāno vākkalahaṃ kurvan, sākāraṃ pāṇimavalambeta yathā'vagacched 'ahamanenoḍheti |

23.3

spṛṣṭakādikamiti | spṛṣṭakaṃ viddhakamūdghṛṣṭakaṃ pīḍitakamiti, catuṣṭayamavasaraprāptatvādyathāyogyaṃ vidadhyāt |

23.4

patreti | svābhiprāyasūcakaṃ saṃprayogasūcakaṃ haṃsādimithunam |

23.5

evamiti | anyadapi yanmithunaṃ bhavati, tilakādikaṃ sākāraṃ, viralaśa iti | satatadarśane hi grāmyatā sambhāvyate kautukaṃ cāpaiti |

23.6

jaleti | spṛṣṭvā caināmiti | nimagna eva, tatraivonmajjed, nāyikāsamīpe |

23.7

navapatrikādiṣu ceti | deśyakrīḍāsu, saviśeṣabhāvanivedanamiti | pūrvoktenaiva svābhiprāyasūcakena patracchedyādinā |

23.8

ātmaduḥkhasya ca kathanaṃ 'na jāne kiṃ kṛtā mama cetasi pīḍā' iti, tatrāpyanirvedena bhūyo bhūyaḥ pradhānakāryatvātkathattam |

23.9

anyāpadeśeneti | tvattulyavayorūpayā sahopagamaḥ svapne mamābhūditi kathanam |

23.10

svajanasamājaḥ = svajanagoṣṭhī, samīpopaveśanamiti | nāyikāyāḥ, tatreti | samīpe prekṣaṇakādiṣu, anyāpadiṣṭamanyadapadiśya sparśanam |

23.11

apāśrayārthamiti | apāśrayastadaṅge svāṅgasthāpanaṃ, caraṇasya pīḍanaṃsvacaraṇena |

23.12

tata iti | tasmātsiddhāduttarakāle, śanakairiti | kiyatīṃ kālakalāmatīkramya tasyā aṅgulimabhispṛśet |

23.13

pādāṅguṣṭheneti | nakhāgrāṇi, ghaṭṭayeccālayet |

23.14

tatreti | siddho nakhāgraghaṭṭane, padātpadamiti | sthānātsthānāntaraṃjaghanorunitambādikaṃ spraṣṭuṃ sopānakrameṇākāṅkṣeta |

23.15

kṣāntyarthaṃ ceti | sahanārtham, abhyasyet tadeva yatpūrvābhyupagatam |
āntarānadhikṛtyāha -

23.16

pādaśauca iti | pādadhāvanaṃ dadatyāḥ svapādāṅgulisandaṃśena pīḍanam |

23.17

tadgato vikāra iti | dravyaṃ pūgaphalādikaṃ samarpayatā pratigṛhṇatā vā dravyagato vikāraḥ kāryaḥ, sanakhasparśamarpayetpratigṛhṇīyāddhetyarthaḥ |

23.18

ācamanānta iti | upaspraṣṭuṃ dadatīṃ tadante jalaculakenāhanyāt |

23.19

dvandvamiti | sāhacaryeṇāsīnaḥ, kṣāntaṃ kurvīteti | karasparśādinā, tatkāle lajjā'bhāvātkanyāyāḥ, samānadeśaśayyāyāṃ ca kṣāntiṃ kurvīta|

23.20

tatreti | āsane śayane ca, yathārthaṃ bhāvanivedanamākāreṇa na vācā pratyākhyānabhayād, anudvejayata iti | yathā nodvijate |
yadā vācā tadā vidhimāha—

23.21

vivikte ceti | 'kiṃcidasti kathayitavyam' ityetāvadvaktavyaṃ, 'kiṃtad' iti tayocyamāne nirvacanaṃ brūyādityarthaḥ, tatreti | vacanopanyāse, bhāvaṃ saṃprayogābhilāṣamasyā lakṣayet, kathamityāha-yatheti | tatra pravṛttyā bhāvaparīkṣāṃ vakṣyati, iṅgitākāraiśca yadbhāvavedanaṃ tadanurāgamātravedanamiti vijñeyam |
viditabhāvasyābhyantaramabhiyogamāha—

23.22

viditeti | vyādhimapadiśyeti | kṛtakaṃ śiraḥśūlādikamapadiśya, svamudavasitaṃ svagṛham, ānayed viśvāsyayā prahitayā |

23.23

śiraḥpīḍana iti | śiro me duḥkhayati pīḍaya hasteneti niyogaḥ |

23.24

auṣadheti | yathā jānātyasmatkṛteyamasyāvastheti karmāṇi darśayet |

23.25

tvayaiveti | tvayā sādhitaṃ siddhidaṃ bhavatīti punarāgamanānubandhaṃpunarāgantavyamityevaṃrūpam |

23.26

asyeti | kanyāsādhyasya, trirātraṃ trisaṃdhyaṃ, prayuktiḥ = prayogaḥ, kāryyaḥ |
etannirdeśe phalamāha-

23.27

abhīkṣṇeti | goṣṭhīmiti | kalānāmākhyāyikānāṃ vā yena tadāsaktā ciraṃ tiṣṭhedityarthaḥ |

23.28

anyābhiriti | yathā'yameko'bhiyuñjīta, tathā'nyābhirapi strībhiḥsahādhikamadhikaṃ, kimarthamiti cet ? tadviśvāsanārthaṃ, tābhiḥ kāryaṃviśvasiti, na tu svayaṃ vācā nirvadet |
ko doṣa ityāha-

23.29

dūreti | atyarthajātavistrambho'pi na siddhyati, bahuśo'bhiyogāpekṣaṇīyatvātkanyānāṃ, ghoṭakamukhagrahaṇaṃ pūjārthaṃ tanmatasyāpratiṣiddhatvāt|

23.30

yadā tviti | bahusiddhāṃ bahubhirabhiyogaiḥ, gāndharveṇa vidhinā śrotriyāgārādagnimāhṛtyetyādinā kāryonmukhīmupakrameta |
tatra kālamāha-

23.31

pradoṣa iti | rātriprārambhe, niśi = rātrau triyāmālakṣaṇāyāṃ, tamrāpyandhakāre pratārtha; yoṣidgrahaṇaṃ sarvastrīpratipattyartham, mandasādhvasāḥ kaiścidadṛśyamānatvād, sukhena vyavasāyinyaḥ saṅketadeśayāyinyo rāgavatyaḥsaṃprayogābhilāṣiṇyo na pratyācakṣate na niṣedhanti tadvacanānuṣṭhānena, tasmāttatkālamiti | atyantasaṃyoge dvitīyā, prayojayitavyā yojyā vāñchitakāryeṣu |

23.32

eketi | asambhava iti | nāyikāyā viprakṛṣṭatvātsvayamekasyābhiyogo na sambhavati sahāyamapekṣate, gṛhītārthayeti | nāyako'pi nāyikāṃsamīpamānetumicchatītyetadrūpārthajñānavatyā, tasyāmantarbhūtayā nāyikāyāṃprabhavantyā, tādṛśo tu dhātreyikā sakhī vā yadāha tatkaroti, arthaṃ nāyakapārśvagamanarūpamanirvadantyā, anyavyapadeśinyetyarthaḥ, aṅkamānāyayedsasambhāṣaṇaṃ, tato yathoktamiti dyūtakrīḍaneṣu vivadamāna iti, yathāsambhavaṃ pūrvoktaṃ yojyamityarthaḥ |

23.33

svāmiti | sahāyārthamiti bhāvaḥ, sakhītvena, praṇidadhyād = nikṣipet, sā hi praṇihitā sahāyatāmpratipadyate |

23.34

yajña iti | yajñādayo lokavyagratvahetavaḥ, tatra tatreti | anyatrāpyevaṃprakāro yatra jano vyāpriyate, parīkṣitabhāvāmiti | neyaṃ śulkapratigrāhiṇī dvidhābhūtamānasā vā, kiṃ tvitareti, ekākinīmupakrameta, gāndharveṇa vidhinetyarthaḥ |

23.35

dṛṣṭabhāvāḥ=upalabdhabhāvāḥ, deśe'bhiprete, kāle yajñādikāle pradoṣādau ca prayujyamānā vāñchitakāryyeṇa vyāvartante 35 ||
yathā dhanahīnatvādiyuktaḥ kanyāmalabhyatvātsvayamevānurañjayet, tathā kanyā'pi tathāvidhā kaiścidayācyamānā svayamupāvarteta, tatprayojyasyopāvartanamāha—upāvartanamabhimukhīkaraṇam, kathaṃ na mriyata ityāha—

23.36

mandeti | mandāpadeśā=hīnābhijanā, guṇavatyapi sā tairadāsyamānā vā, dhanahīnā vā kulīnā'pi, samānaistulyābhijanairdhaninibhiḥ, mātāpitṛviyuktā vā, anāthatvādyācyamānā, prāptayauvaneti | pratyekaṃ yojyaṃ, svayaṃ pāṇigrahaṃ lipseta, tadānīṃ svayaṃvarasyābhyanujñānād , yathoktaṃ‘trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kanyā ṛtumatī satī | ūrdhvaṃ tu kālādetasmādvindeta sadṛśaṃ patim’ iti |
sadṛśapratipattāvupāyamāha-

23.37

sā tviti | guṇavantaṃ nāyakaguṇayuktaṃ, śaktaṃ yuddhādiṣu, sudarśanaṃrūpavantam , bāleti | bālye krīḍamānayoryā prītistayā prayojakakaryā'bhiyojayet , sa tathā'bhiyuñjānaḥ siddhyatītyarthaḥ |
guṇāntaramāha-

23.38

yaṃ veti | indriyadaurbalyāditi | indriyāṇi niyantumasamarthatvād, yamevaṃ manyeta tamapi yojayediti saṃbandhaḥ, priyahiteti | priyopacārā etadarthaṃ sukhaṃ kurvanti, varjanamabhimukhīkaraṇam |

23.39

mātā caināmiti | nāyikāyā mātā yadi jīvati, sā na jāghati cetkṛtakamātā vā, sakhībhiḥ saha lajjā'pagamārthaṃ, tadabhimukhīmiti | nāyakābhimukhīm , upacārairbāhyairābhyantaraiśceti śeṣaḥ |
tatra pūrvamadhikṛtyāha-

23.40

puṣpeti | tadupasthānaṃ nāyakasamīpagamanaṃ, kalākauśalaprakāśanārthaśuṇavattvajñāpanārtham |

23.41

aucityadarśanamiti | sahasā na pratijānīyād , anubandhyamānamanukuryādityarthaḥ |

23.42

prayojyasya sātmyayuktāḥ prayojyānukūlāḥ , bālāyāṃ ye nāyakasyopakramā uktāsteṣu yathoktaṃ sā'pyācaret |

23.43

āturā'pīti | kāmaparavaśā'pi na svayamabhiyuñjīta sadyaḥsaubhāgyahāneḥ, ācāryagrahaṇaṃ pūjārthaṃ tanmatasyāpratiṣiddhatvāt |

23.44

tatprayuktānāmiti | bāhyānāmabhiyogānām , ānulomyena yathā'yaṃna vimukhībhavati |

23.45

aṅgapariṣvakteti | na vikṛtimiti | mā jñāsīnnāyako māmudvignāmiti hetorityarthaḥ |

23.46

ākāramiti | nāyakasya bhāvasūcakamākāraṃ pratigṛhṇīyād, na pratyācakṣīta, tatrāpi ślakṣṇamasphuṭaṃ kriyāviśeṣaṇametad, ajānatīveti | dhārṣṭyaparihārārtham |

23.47

balātkāra iti | tathā kāryaṃ yathā'yaṃ cumbituṃ haṭhādvadanaṃ gṛhṇātītyarthaḥ |

23.48

ratibhāvanāmivi | ātmano ratyutpattiṃ nāyakena yadā sā'bhyarthyate, svaguhye tatpāṇinyāsena, tadā tasyāḥ kṛcchrānnāyakaguhyasparśanam |
tatrāpi viśeṣamāha-

23.49

nātivivṛteti | aṅgepāṅgapratyaṅgadarśanenetyarthaḥ, tatra hetuḥ—amiśrayeti |
niścitakālaṃ darśayannāha -

23.50

yadā tviti | na vyāvarttiṣyate, na māṃ tyakṣyati, abhiyuktaṃ pracchannapradeśe, bālabhāvamokṣāyeti | gāndharvavidhipūrvakaṃ kaumāraharaṇāya tvarayed |

23.51

viśvāsyeṣu sakhīdhāyeyyādiṣu, prakāśayet kathayed, gāndharveṇa vivāhenāhamūḍheti |
iti prayojyasyopāvarttanamekonatriṃśaṃ prakaraṇam || yadā prayojyamupāvarttamānā bahubhirabhiyujyate tadā'bhiyogataḥ kanyāyāḥ-pratipattirucyate'bhiyogaṃ dṛṣṭvā kanyāyā anuṣṭhānamityarthaḥ | bhavanti cātra ślokāḥ—

23.52

kanyeti | āśrayamiti | āśrīyata iti kṛtvā, sukhamiti | bāhyasyopabhogasukhasya, āntarasya ca ratasukhasya hetutvād, anukūlaṃ taccittānuvidhāyinaṃ, vaśyaṃ vaśaṃ gataṃ yathoktakāriṇaṃ manyeta, tatastasya pratigrahaṃ kuryāt svayaṃvere tasyottamāt, so'pi tathaivācaredityarthaḥ |

23.53

anapekṣyeti | guṇān yatreti, yasmintsvayaṃvare guṇānanapekṣya tadbhāvādevaucityamābhijantyaṃ, dhanalobhena dhanavāneva kevalamiti matvā, sāpat‍neṣvapi, na kevalamasāpat‍nekeṣu, prāyeṇa dhanināṃ bahudāratvāt |

23.54

tatra svayaṃvare yuktaguṇaṃ saguṇaṃ śaktaṃ samarthaṃ balavadarthinamekāntato'rthinaṃ na pratilomayedapākuryāt |
yastu dhanavānbahupatnīko guṇavānapyavaśyastamabhiyuñjānaṃ pratilomayediti darśayannāha—

23.55

varamiti | ātmadhāraṇaḥ kuṭumbamātradhārakaḥ, bahusādhāraṇo bahūnāmekaḥ, yastu dhanavān kṛtaparigraho guṇavān vaśyaḥ, taṃ na pratilomayedityarthaḥ |
' yastu na vaśyastatra doṣamāha—

23.56

prāyeṇeti | svata eva dhanavānbahūndārānpratigṛhṇāti, viśeṣatastāśca, niravagrahāḥ=niraṅkuśāḥ, tatra kāraṇaṃ—bāhya iti | aśanādyupabhogena bahiḥsukhāḥ, nirvistrambhā āntareṇa ratākhyasukhena varjitā ityarthaḥ |

23.57

nīco'dhamajātiḥ pūrvaguṇayukto'pi, palitaḥ=vṛddhaḥ, videśagatiśīlaḥ = sadā pravāsī |

23.58

yadṛcchayeti | svecchābhiyogaśīlo balātkāreṇeti bhāvaḥ, dambhādhiko vyājabahulo, dyūtādhiko dyūtāsaktaśca, sapatnīkaḥ sāpatyaśca pariṇītabhāryāyuktastadapatyavāṃśca, ekataravānvā |

23.59

iti śrīvātsyāyanīye kāmasūtre kanyāsaṃ prayuktake tṛtīye'dhikaraṇe ekapuruṣābhiyogāḥ prayojyopāvarttanamabhiyogataśca kanyāyāḥpratipattiścaturtho'dhyāyaḥ | guṇeti | yathoktaguṇānāṃ sāmye, eko varayitā vara iti | vriyantaiti varāḥ sarva evābhiyoktāraḥ, teṣāṃ vara eko varayitā varaṇe sādhuḥ, 'vara īpsāyāṃ' sādhukāriṇi tṛn, tasminnabhiyoktari varayitṛtvaviśiṣṭe, śreṣṭhatā tasyānurāgātmakatvāt |
ityabhiyogataḥ kanyāyāḥ pratipattistriṃśaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ kanyāsaṃprayuktake tṛtīye'dhikaraṇe ekapuruṣābhiyogaḥ, prayojyopāvartanamabhiyogataśca kanyāyāḥ pratipattiścaturtho'dhyāyaḥ |
evamanurañjitāṃ svayaṃvarapravṛttāṃ ca gāndharveṇa yojayed, viparītāmāsurādibhiriti vivāhayogā ucyante-tatra gāndharveṇa yā prāyaśo viviktādṛśyante, tasyā bahusiddhāyāḥ sukaramabhipretadeśanayanaṃ, yā tu na prāyaśastasyāstāvatsahāyasādhyavidhimāha-

Linked texts (1)