Kamasutra 25
Jayamaṅgalā 25
- Language
- Sanskrit
25.p1
kanyā puruṣeṇa saṃyuktā bhāryā saṃvṛttā tayā puṃsi kathaṃ ? vartitavyamityato bhāryā'dhikārikamucyate, tacca kanyāsaṃ prayuktakaśeṣabhūtam, anyathā viśeṣādhikānanuṣṭhānātsaṃyuktā'pyasaṃyuktakalpaiva syād, bhāryā ca dvividhā-ekacāriṇī sapatnikā ca, tatra prādhānyenaikacāriṇī vṛttamucyate-
25.1
bhāryeti | gūḍhaviśrambhā, itarasyāḥ kapaṭavyavahāraḥ, sambhāvitatvāddevavad, 'bhartā tu devatā strīṇām' iti nyāyād, ānukūlyena cittānuvidhānenaiva, vartetetyantarbhāvito ṇyathaiḥ, śarīrasthitiviṣayametat |
vṛttaṃ sūcayati-
25.2
tanmateneti | yadā tu nāyakenānujñātā, kuṭumbacintāṃ gṛhacintām, bāhyavastuviṣayametad, ātmani saṃniveśayed ātmādhīnāṃ kuryād, vṛttamubhayamuttaratra yathāyogaṃ yojyam |
tatra gṛhapratibaddhatvād vṛttasya gṛhacintāmāha-
25.3
veśma ceti | kuryādityanena sambandhaḥ, susaṃmṛṣṭaṃ suśodhitaṃ sthāneṣu bhogyeṣu viracitāni viprakīrṇāni vividhāni kusumāni yasya, saṃślakṣṇabhūmitalamiti | masṛṇabhūtalaṃ, hṛdyaṃ = hṛdayapriyaṃ, darśanaṃ yasya, triṣavaṇaṃtrisaṃdhyamācaritaṃ kāritaṃ balikarma yatra, devatā''yatanaṃ devagṛhaṃ tatpūjitaṃyasmin |
25.4
ato'nyaditi | yathopavarṇitaveśmanaḥ, cittagrāhakaṃ = manohāri, gonardīya iti | pūjārthamadhikaraṇe'dhikṛtatvāt |
tatra vṛttadvayaṃ darśayannāha—
25.5
guruṣviti | śvaśurādiṣu, nāyakabhaginīṣu, nanāndṛṣu, tatpatiṣu=nanāndṛpatiṣu, yathārhaṃ pratipattiriti | yathā yasyāṃ pratipattirvākkāyābhyāmanuṣṭhānam |
25.6
paripūteṣu ceti | pavitreṣu, haritaṃ dhānyakārdrakādi, śākaṃ pālaṅkyādi ca, eṣāṃ vaprānkedārān, ikṣustambānikṣuviṭapān, jīrakādīñśatapuṣpāparyantān kārayet, tatrājamodo'nenaiva nāmnā pratītaḥ, tamālagulmāṃstamālaviṭapān |
25.7
yatra kubjakādīnāṃ gulmān, tagaraḥ = piṇḍītagaraḥ, japā = oḍrapuṣpam, bahupuṣpā ye nirbharaṃ puṣpyanti, bālakośīrayoḥ, pātālikā=kedāraḥ, sthaṇḍilānyavapaṭṭakāni |
25.8
vāpīṃ samacaturastrāṃ puṣkariṇīṃ, dīrghikāmāyatacaturastrāṃ, khānayedvāstuvaśāt |
25.9
bhikṣukī=bhikṣaṇaśīlā, śramaṇā kṣapaṇā pravrajitā raktapaṭikā ca, ku laṭā=pracchannaṃ khaṇḍitacāritrā, kuhakā=kautukakārikā, īkṣaṇikā=vipraśnikā, mūlakārikā vaśīkaraṇena mūlena yā karma karoti, tābhirna saṃsṛjyeta, bharturvikalpahetutvāt |
25.10
bhojane ceti | bhojanakāle rucitādīn vidyāt |
25.11
kiṃ kṛtyamiti | ādiśyamānakāryasyānuṣṭhānabuddhyā, sajjā=sāvadhānā bhavanamadhye'ṅganake |
25.12
paricārikāmiti | pādaprakṣālanodyatāmapatudyāpāsya |
25.13
saṃdarśana iti | agrato na tiṣṭhed, akṛtaśarīrasaṃskārāṃ dṛṣṭvā vairāgyamapi syāt |
93 ||
25.14
ativyayamucitavyayādadhikam , asadvyayaṃ yadanarthijane pratipādyate, rahasi bodhayed, lokamadhye hi lajjita eva syāt |
25.15
āvāhe=varagṛhe, vivāhe,=kanyāgṛhe, goṣṭhīṃ sambhūya pānabhojanaṃ, devatā'bhigamanaṃ, draṣṭumanujñātā kuryād , anyathā svairiṇītyāśaṅkyeta |
25.16
sarvakrīḍāsu ceti | yakṣarātryādiṣu loke vṛttāsu taccittānuvidhānena pravṛttiḥ |
25.17
paścātsaṃveśanaṃ, śayitasya nāyakasya, pūrvamutthānamanutthitānnāyakādahani yāvanna pratibudhyeta |
25.18
mahānasaṃ suguptaṃ syād , yathā'nyo'tra parakīyo na viśed, darśanīyaṃccāndhakārābhāvāt |
25.19
nāyakāpacāreṣviti | nāyakāparāgheṣu, kiñcitkaluṣitā dhīrātvakhyāpanārthaṃ nirvadet, punarmā kārṣīriti, tatrāpi nātyarthaṃ mā bhūdvailakṣyamasyeti |
25.20
mitrajanamadhyasthaṃ yadi kāryavaśātsādhikṣepavacanamupālabheta, na ca mūlakārikā syāt |
satsvapyapacāreṣu yuktimāha--
25.21
na hyata iti | mūlakarmaṇaḥ, apratyayakāraṇam = aviśvāsakāraṇaṃ, gonardīyamatamanumatamapratiṣiddhatvāt |
25.22
durvyāhṛtaṃ=durmantritaṃ, durnirīkṣitaṃ=asnigdhavīkṣaṇam , anyato mantraṇaṃ=tiryaṅmukhaṃ kṛtvā bhāṣaṇam, etattritayaṃ vairāgyajanakaṃ, dvāradeśāvasthānaṃ, gṛhadvārasthitirnirīkṣaṇaṃ ca, tadubhayamayatnasādhyatvasūcakaṃ, niṣkuṭeṣviti | gṛhavāṭikāyāṃ nirgatya kayā citsaha mantraṇaṃ, vivikteṣu = nirjaneṣu gṛhapradeśeṣu, ciramavasthānaṃ, tadubhayamasadṛikalpajanakaṃ bhavet |
25.23
svedādīnbudhyetāpanayanārthaṃ , dantapaṅkaḥ=dantamalaḥ, virāgakāraṇamiti | vairāgyajanakaṃ bhavedbhartuḥ |
25.24
nānāvarṇaṃ kālavaśādyadyadvirājate varṇatastattadupādeyamiti,ābhigāmiko nāyakābhigamanaprayojanakaḥ, tadā hi bahubhūṣaṇādibhiḥ kālaupayikena ca raktavāsasā prasādhitā manohareti |
25.25
pratanu ślakṣṇamalpaṃ sūkṣmaṃ yatsaṃyantuṃ śakyaṃ vastraṃ, parimitaṃ karṇayogrīvāyāṃ ca, nātyuddhataṃ varṇavinyāsābhyāṃ ceti, vaihāriko, yātrākrīḍāvihāraprayojanakaḥ |
25.26
vrataṃ niyamaṃ svayamanukaraṇenānuvarteta bhaktikhyāpanārthaṃ, vāritāyāṃnāyakena vratopavāsābhyāṃ, nāhamatra nirbandhanīyā niṣedhanīyeti vākyena nāyakavacaso nivartanaṃ bhakternāṭyārtham |
25.27
mṛdbhāṇḍaṃ=ghaṭādi, vidlabhāṇḍaṃ=piṭakādi, kāṣṭhabhāṇḍaṃ=pīṭhakhaṭvā''di, lohabhāṇḍaṃ=tāmrādimayaṃ, kāle = ityupayogakāle, tatrāpi yatsamarghaṃ prāpyate |
25.28
lavaṇaṃ=saindhavādi, snehaḥ=ghṛtatailavasāmajjānaḥ, gandhadravyaṃ=tagarādi, kaṭukaṃ=tumbādi, auṣadhaṃ=dvipañcamūlādi, durlabhā ye na tatratyāḥ, api tu duḥkhena labhyante, pracchannaṃ nidhānaṃ yatra tāni bhavanti, na vinaśyanti vā |
25.29
mūlakādīnāṃ ca bījagrahaṇamiti saṃbandhaḥ, ervārukaḥ = karkaṭikā, alābuḥ = tumbī, sūraṇaḥ=kandaḥ, śukanāsā=sarvatobhadrā, svayaṃguptā=kapikacchūḥ, tilaparṇikā=kāśmarī, agnimanthaḥ=anenava nāmnā prathitaḥ, palāṇḍuḥ = laśunākāro lohitaḥ |
25.30
sārasya = dravyasya, parebhyo nākhyānaṃ 'dhanāyuṣī guptatame kārye' iti vacanād, bhartṛmantritasya ca nākhyānaṃ mā jñāsīdbhinnarahasyeti |
25.31
samānāḥ = tulyābhijanāḥ, kauśalena kalāsu, mānena manasvitayā, upacārairbhartari kriyamāṇairupacārairatiśayītātmano'dhikatvakhyāpanārtham31||
25.32
saṃkhyāyeti | āyamukhādva varṣeṇaitāvadupadyata iti vyayaṃ kuryāt , tadanurūpam = āyānurūpaṃ, kālayāpanārtham |
25.33
sāragrahaṇamiti | yajñādiṣu brāhmaṇānbhojayitvā; yadavaśiṣṭaṃ tasmāt sāragrahaṇaṃ, mathitaṃ cāparaṃ bhavati, tailaguḍayoḥ sāragrahaṇaṃ sarṣapekṣukāṇḍapīḍanāt, karpāsasya sūtrakaraṇaṃ, vānamācchādanārthaṃ, śikyasya bhāṇḍāropaṇārthaṃ, rajjvā jaloddharaṇārtham , pāśasya paśubandhanārthaṃ, valkalasya rajjvādyarthaṃ saṃgrahaṇaṃ, kuṭṭanaṃ dhānyānāṃ, khaṇḍanaṃ taṇḍulānāṃ, tayoravekṣaṇaṃ parīkṣaṇam, ācāmasya maṇḍasya ca pānārthaṃ cedikādiṣūpayojanaṃ, tuṣāṇāṃ ghāraṇaṃ kuḍyalepanādiṣu, kaṇānāṃ kṣudrataṇḍulānāṃ kukkuṭādyarthaṃ, kuṭīnāṃ taṇḍulaparāgāṇāṃ gomeṣādyartham, aṅgārāṇāṃ mahānasādautpannānāṃ lohabhāṇḍakaraṇādiṣu, bhṛtyā ye bahirantaḥkarmasu niyuktāḥ, teṣāṃ vetanaṃ pratimāsaṃ prativarṣaṃ vā yo nibandhaḥ, bharaṇaṃ pratidinaṃ bhaktakaṃ tayorjñānaṃ deśakālakarmavaśena, kṛṣipaśupālanacinteti | karṣaṇavāpanaropaṇādipratyavekṣaṇaṃ kṛṣicintā, muṣṭivyādhivikitsā''dyanuṣṭhānacintā paśupālanacintā, vāhanavidhānayogā aśvādīnāṃ vidhānayojanam , meṣādīnāṃ krīḍanātha nāyakaparigṛhītānāmavekṣaṇamaśanapānarakṣaṇaiḥ, pratyahāyavyayasya piṇḍīkaraṇamekīkaraṇamiti, vidya|diti, sāragrahaṇādi |
tajjaghanyānāmiti | nāyakopabhuktānāṃ, taiḥ sañcitaiḥ, kṛtakarmaṇāmiti | yaiḥ karma kṛtam, mānārtheṣu ceti | māna evārtho yeṣāṃ, te hi tairdattairmānitā bhavanti, anyatra veti | dīpavartyādiṣu |
25.36
nyāyata iti | guṇajātivayo'pekṣayā, pūjanaṃ svīkaraṇārthaṃ paricayadharmārthaṃ bhaktikhyāpanārthaṃ ca |
25.37
tatpāratantryaṃ tadvacanānuṣṭhānād , anuttaravāditā tayoḥ pratyuttaraṃ na deyam, parimitāpracaṇḍālāpakaraṇamiti | tayoragrataḥ svalpaṃ ca mṛdu ca brūyād , anuccairhāsastatsamīpe |
25.38
tatpriyāpriyeṣviti | tayoriṣṭāniṣṭeṣu, svapriyāpriyeṣviva vṛttiryathā''tmanaḥ priyāpriyau bhavataḥ |
25.39
bhogeṣu mahatsvapi satsvanutseko lāghavaparihārārthaṃ cittavikārona kartavyaḥ |
25.40
parijane nāyakasya sarvadā dākṣiṇyamupasaṃgrahārtham |
25.41
anivedya na kasmaiciddānaṃ, saputrāyā api svātantryaparihārārtham|
25.42
svakarmasviti | yo yatra niyuktastatra tasya niyamanaṃ karmānatipātanārtham , asyeti | bhṛtyajanasya, pūjanaṃ pānabhojanādinā |
ekacāriṇīvṛttaṃ dvātriṃśaṃ prakaraṇam || ekacāriṇyāḥ saṃnihite nāyake vṛttamuktam , proṣite tu tadvṛttaśeṣabhūtā pravāsacaryā''rabhyate -
25.43
pravāse ceti | maṅgalamātramābharaṇaṃ śaṅkhavalayādikaṃ yasyāḥ, nāyakābhivṛddhaye devatāmuddiśya ya upavāsastatparā, paragrahaṇaṃ kādācitkatvanivṛttyarthaṃ, vārttāyāṃ sthiteti | nāyakavārttā'nveṣaṇaparetyarthaḥ, |
gṛhānavekṣeteti tātsthyātkarmmāṇryāha-
25.44
gurujanamūla iti | śvaśrūjanasamīpe, śayanamātmaviśuddhayartham |
25.45
tadabhimateti | gurujanābhimatasya kāryasyānuṣṭhānamānukūlyakhyāpanārtham |
25.46
arjane pratisaṃskāre ca yatna iti | nāyakasya ye'bhimatāḥ, na ca tenāpavarjitāsteṣām |
25.47
nityaṃ karmāśanapānādi, naimittikaṃ karma bālakotsavādi, ucitovyayo yāvatā vidhiḥ saṃpadyate, nāyakakalpito vā |
25.48
tadārabdhānāmiti | nāyaqārabdhānāṃ devakulodyānādikarmaṇāṃ samāpane matiḥ, yena prakāreṇa niṣpadyate tathā kāryamityarthaḥ |
25.49
jñātikulasya=pitṛgṛhasya, anabhigamanaṃ, kāraṇaṃ vinā tadgamanaṃ hi vināśakāraṇaṃ strīṇāṃ, kasya cid vyasane putraśokādau, utsave vivāhādau yātavyam |
25.50
nāyakaparijanādhiṣṭhitāyā gamanamātmaviśuddhayarthaṃ, nātikālamavasthānamiti | nāticirakālamavasthānaṃ śvaśurakopabhayād, aparivartitapravāsaveṣatā ceti | utsavamadhikṛtyedaṃ vacanam |
25.51
gurujanānujñātānāṃ karaṇaṃ, svātantryaparihārārtham |
25.52
śucibhiriti | arthāpadhāśuddhairātmādhiṣṭhitairna svatantraiḥ, anumatena yuktena, krayavikrayakarmaṇeti | vaṇijyādharmeṇa, sārasyāpūraṇaṃ dravyasyābhivardhanaṃ, tanūkaraṇaṃ ceti | kṛśīkaraṇaṃ, śaktyā vyayānāmiti | kāryavaśādyadi vyayasya mahattā syāttadā kṛśaṃ sāraṃ kuryādityarthaḥ |
25.53
māgate ceti | pravāsātpratyāgate nāyake, prakṛtisthāyā iti | pravāsaveṣāvasthāyā eva prathayato darśanaṃ syātsvarūpakhyāpanārthaṃ, na punarāgataityātmānaṃ prasādhayet, devatāpūjanaṃ saha parijanena, upahārāṇām = upayācitānām, māharaṇaṃ dānaṃ devatābhyaḥ |
prakaraṇadvayopasaṃgrahārthamāha— bhavataścātra ślokau—
25.54
saditi | śobhanaṃ vṛttaṃ pratyakṣe proṣite ca, yaduktaṃ-'hitaiṣiṇī na kapaṭenānuvartatām, iti darśanārtham, asminvṛtte nāyikātrayamadhikṛtyāha— kulayoṣeti | kanyaivoḍhā kulayoṣidityucyate, |
vṛttānuvartane phalamāha—
25.55
dharmamiti | sthānaṃ = pratiṣṭhānaṃ, niḥsapatnaṃ=niṣkaṇṭakam |
iti pravāsacaryyā trayastriṃśaṃ prakaraṇam | iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ bhāryā'dhikāṃrike caturthe'dhikaraṇa ekacāriṇīvṛttaṃ pravāsacaryyā ca prathamo'dhyāyaḥ | dvitīyo'dhyāyaḥ | saiba yadā sapatnībhiryujyate, tadā kathaṃ vartitavyamiti ? sapatnīṣu jyeṣṭhāvṛttamucyate, tatra sāpatnyakāraṇamāha-
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit