Kamasutra 26
Jayamaṅgalā 26
- Language
- Sanskrit
26.1
jāḍyeti | jāḍyāta=śāṭhyād, dauḥśīlyād=cāritrakhaṇḍanāt, prajā'nutpatterbandhyatvād, ābhīkṣṇyeneti | paunaḥpunyena duhiturutpādādityetāni strīgatāni kāraṇāni, nāyakacāplāditi| nāyakasyendriyalaulyāt , sapatnyadhivedanaṃ sapatnīlābhaḥ |
26.2
taditi | tasmādādita evādāveva yadvaḍhoḍhā bhaktiśīlavaidagdhyakhyāpanena yathākramaṃ jāḍyāditrayaṃ parihartumicched, nāyakacāpala vaidagdhyakhyāpanenaiva |
26.3
prajā'nutpattau svayamevānyathā tena kartavyameva, sāpatnye codayet, kuru vivāhamiti, dārikotpattāvapyayameva kramaḥ, strīparigrahasya putraphalakatvāt |
26.4
adhividyamāneti | sāpatnye yujyamānā na tvadhivinnā, yāvacchaktīti | yāvatī śaktistadapekṣayā''tmanaḥ sthitiṃ kārayed, adhikatveneti | sapatnyāḥ sakāśādādhikyenetyarthaḥ |
adhivinnā tu kiṃ kuryādityāha-
26.5
āgatāmiti | sapatnīṃ bhaginikāvat kanīyasīmiva bhaginīm, alpe kan |
26.6
nāyakaviditamiti | yathā nāyako jānātyanayā kāritamiti, prādoṣikaṃ pradoṣabhavaṃ saṃskāram, atiyatnādanicchantyā api tasyāḥ snehakhyāpanārthaṃ paricārikayā kārayet |
26.8
bhartarīti | bhartṛviṣaye pramādyantīṃ pramādaṃ yāntīmupekṣeta, anenava skhalitadoṣeṇa daurbhāgyaṃ syāditi |
26.9
yatreti | yasminpramāde manyeta, nāyakasaṃbhogārthamiyaṃ kṛtvā sapatnī svayameva pratipatsyate pramādo mā bhūditi, tatraināṃ snehakhyāpanārthamādarato'nuśiṣyātpunarmā kārṣīriti |
26.10
nāyakasaṃśrave ceti | nāyakasya śrutigocare sati, rahasi ca yatrānyona śṛṇoti, viśeṣāniti | kalāviśeṣān, adhikāniti | ye nāyakasya na darśitāḥ, taddarśane hyubhāvapi snihyataḥ |
26.11
tadapatyeṣviti | aputrayā saputrāyā darśayitavyaḥ |
26.12
parijanavarga iti | sapatnyāḥ, adhikānukampā yadyasau nāyakasyāpyabhimataḥ |
26.13
mitravarga iti | tasyā vivāhakāle yo mitravargastasminprītiḥ svīkārārtham |
26.14
ātmano jñātiṣu nātyādaro vacanīyatāparihārārtham |
26.15
tajjñātiṣviti | sapatnījñātiṣvatisaṃbhramo'tyādaraḥ snehakhyāpanārtham |
26.16
bahvībhistvadhivinnā, sapatnībhiravyavahitayā'nantarayā kanīyasyā saṃsṛjyeta viditaśīlatvāt |
26.17
yāṃ tviti | sapatnīṃ, tāsu bahvīṣu nāyako'dhikāṃ snehamānābhyāṃ cikīrṣetkartumicched, bhūtapūrvasubhagayeti | nāyakasya prāktanyā subhagayā, protsāhya tāmeva saubhāgyabījopanyāsena ca tayaiva kalahayet |
26.18
tata iti | uttarakālamanukampeta kalahitāṃ pracchanne samāśvāsayetkalahabhañjanārtham |
26.19
tābhirekatveneti | sapatnībhiranyābhirekatvenetyaikyena saṃhatidharmeṇa sthitābhirityarthaḥ, ekībhāve'pi saiva saubhāgyabījopanyāsahetuṃ nāyakasyāgrato durjanīkuryād, yena nāyakasya tasyāṃ na sadbuddhiḥ syād, duṣṭohi bahubhiḥ sakalaiśrcāhriyamāṇaḥ, tatrāpi svayamavivadamānā madhyasthā satī, naitatkṛtaḥ prayoga iti khyāpanārtham |
26.20
nāyakena tu kalahitāmenāṃ, daurjanyopanyāsena, pakṣapātāvalambanoṣabṛṃhitāmiti | tatparigraheṇopagṛhītāṃ dāpitapratyuttarāmāśvāsayet |
26.21
nāyakena saha, yatnasya tadarthatvāt |
26.22
bhidyamānaṃ tūpalabhya, kalahaṃ saṃdhukṣayedyathā na mandībhavati |
26.23
svayaṃ vā saṃdhau prayateta, yadyayamekāntenāsyāṃ niranunayastadā tiṣṭhatvasmadvidhaiva maināmavamanyasveti prasādayet |
iti jyeṣṭhāvṛttaṃ catustriṃśaṃ prakaraṇam | kaniṣṭhā'pi bhāryā kathaṃ varteteti ? kaniṣṭhāvṛttamucyate -
26.24
kaniṣṭhā tviti | mātṛvanmātaramiva jyeṣṭhāṃm |
26.25
jñātidāyamiti | pitṛbhyāṃ dattam, bharttṛdattamityapiśabdād , aviditaṃ nopayuñjīta, aṅgīrpaṇopāya eṣaḥ |
26.26
ātmavṛttāntāniti | ātmani pratibaddhān vyavahārān, tadadhiṣṭhitān jyeṣṭhasvāmikān |
26.27
anujñātā jyeṣṭhayā, kramaprāpte'dhiśayane patimadhiśayīta, ‘adhiśīṅsthā''sāṃ karma’ iti karmasaṃjñā |
26.28
tasyā vacanaṃ jyeṣṭhāvacanaṃ sadasadvā'nyasyā agre na kathayet, kalahaparihārārtham |
26.29
tadapatyāni jyeṣṭhāpatyāni jyeṣṭhānyajyeṣṭhāni ca, svebhyo'patyebhyo'dhikaṃ paśyet |
26.30
rahasi śayane, adhikamupacaredyenāyamanthābhyastasyāmanurajyeta |
26.31
sapatnīviprakārajaṃ sapatnīparibhavajaṃ, nātmanā parasyācakṣīta, svayaṃ kathyamānaṃ nāyako na pratīyād , anyena tu kathayet |
26.32
patyuḥ saviśeṣakamiti | anyatarabhāryābhyo vaiśeṣikīṃ pūjāṃ patyuḥ sakāśādaprakaṭaṃ labdhumicchet |
26.33
aneneti | saviśeṣeṇa mānena pathyadānena śambalabhūtena jīvāmi sapatnīvāgurāyāmiti brūyāt |
26.34
tanmānaṃ, ślāghayā vikatthanena, rāgeṇa veti | sapatnīkrodhena, bahiḥsāmānyajanasya nācakṣīta |
doṣamāha--
26.35
bhinnarahasyā hīti | avajñāṃ tiraskāram |
26.36
jyeṣṭhābhayāditi | anyathā saviśeṣaṃ mānaṃ paśyantī kupyedanarthaṃ vā cintayed, gonardīyamatamanumatamapratiṣiddhatvāt |
26.37
jyeṣṭhāmanukampeta naikāntenābhibhavet, tathābhūtāyā niṣpratyādhāratvād, nāyakena cānukampayetsambhāṣaṇaṃ kriyatāmiti, ātmasādhutva khyāpanārtham |
26.38
enāmiti | durbhagāmanapatyāṃ jyeṣṭhāmākramya, jyeṣṭhākaniṣṭhayormadhyavartinīnāṃ pūrvāparāpekṣayā jyeṣṭhākaniṣṭhāvṛttaṃ yojyam |
iti kaniṣṭhāvṛttaṃ pañcatriṃśaṃ prakaraṇam | yathā kanyā bhāryā tathā punarbhūiriti punarbhūvṛttamucyate, punarbhūirdvividhākṣatayonirakṣatayoniśca, tatrāntya saṃskārārhatvātkanyāyāmevāntarbhūtā, yathoktam— 'punarakṣatayonistvāduhyate yā yathāvidhi' iti | dvitīyāyā na saṃskāraḥ, svīkāra eva kevalaṃ, sā ca loke'varuddhetyucyate, sā caivaṃ vidhā śāstre'nujñātaiva, yathā''ha vasiṣṭhaḥ— 'manodattā vacodattā yā ca maṅgalavācikā | udakasparśitā caiva yā ca pāṇigṛhītikā || agniṃ parigatā caiva punarbhūḥ prasravā ca yā' iti | atra pūrvāḥ ṣaḍakṣatayonayaḥ, prasraveti | kṣatayonirityarthaḥ | tāmevādhikṛtya vṛttamāha—
26.39
vidhaveti | mṛtabhartṛkā, indriyadaurbalyāditi | indriyāṇi niyantumasamarthatvād, āturā kāmena bādhyamānā, bhoginamiti | upabhogasampannaṃ,guṇasampannamiti | nāyakaguṇairyuktaṃ, yā punarvinded dvitīyaṃ patiṃ labheta, sā punarbhūbhāryātvena punarbhavatīti kṛtvā; bhoginaṃ guṇasampannamiti, gonardīyamatametadbhaviṣyati |
26.40
yatastviti | bhartṛgṛhādāturā svecchayā niṣkrāntā, punarapi yataḥ puruṣātsvecchayā niṣkramaṇaṃ syād, nirguṇo'yamiti, niṣkramaṇopāyānnirguṇamapi bhoginamākāṅkṣeta |
26.41
saukhyārthinī = viṣayaparibhogārthinī, kileti vitarke |
26.42
sukhasākalyamiti | guṇasurataparibhogasukhayoḥ samavāyāt, tatkimiti niṣkrāmati, yataścaivaṃ tasmāttato nirguṇabhogino viśiṣyate guṇavānbhogī, yā tu punaḥ punarniṣkrāmatyasau veśyāviśeṣe'ntarbhavati |
26.43
ātmanaścittānukūlyāditi | satyapi guṇavati bhogini cittaṃ cennānukūlaṃ tathā'pi na sukhasākalyaṃ, tasmādayamaparo viśeṣaḥ, tenoktalakṣaṇādgamyo'nya iti darśayati |
26.44
seti | vidhavā vindamānā, bāndhavaiḥ svaiḥ, nāyakādyatkarmaṇā labdhumicchettatrāpānakaṃ madyagoṣṭhī, udyāna = puṣpaphalaupayikaṃ, śraddhādānaṃ yacchraddhayā dīyate, mitrapūjanādīti | ādiśabdātsvajanaṃ ca vastrādinā, eteṣu kartavyeṣu yadyayaṃ sahate karma na tu grāsācchādanamātramiti, iyamuttamaprakṛterlipsā |
26.45
ātmanaḥ sāreṇa veti | madhyamādhamaprakṛterlabdhe karmaṇi vyāpāramāha-alaṅkāramiti | tadīyaṃ nāyakasambandhinaṃ, sāvadhānībhūya dhārayedityarthaḥ |
26.46
prītidāyeṣviti | prītyā datteṣvaniyamo dhāraṇaṃ prati |
26.47
svecchayā ceti | na tu nāyakadoṣāttena gṛhānnirgacchantī prītidāyādanyannāyakadattaṃ lohakṣuraṃ dīyeta dāpyeta |
26.48
seti | jigamiṣuḥ, prabhaviṣṇuriva svāminīva nāyakagṛhaṃ svīkuryāt|
tāvantamapi kālaṃ nijāsu kiṃ kuryādityāha—
26.49
kulajāsviti | dharmoḍhāsu, prītyā = snehena |
26.50
parijane sarvatra kulajānāṃ nāyakasya dākṣiṇyena varteta, saparihāsā savikārā |
26.51
kalāsu kauśalaṃ darśanīyamadhikasya nāyakāviditasya jñānaṃ darśayitavyam |
26.52
kalahasthāneṣviti | ucitavicchedaḥ svairiṇīsaṃsargo'cirāttatra gamanaṃvāsakānniṣkramaṇaṃ cetyasyāḥ kalahasthānāni, teṣu svayamupālabheta|
26.53
rahasi ceti | nāyakaṃ śayanāgataṃ, kalayeti | āliṅganādibhiḥ puruṣopasṛptāntaiḥ |
26.54
sapatnīnāṃ kulajānām, upakuryādutpanne prayojane |
26.55
ābharaṇaṃ maṇḍanakādi |
26.56
svāmivadupacārasteṣāṃ kulasaṃtatihetutvād |
26.57
maṇḍanakāni puṣpānulepanādīni |
26.58
parijana iti | ātmīye, viśrāṇanamiti | dānam |
26.59
samājeti | goṣṭhīśīlatā, āpānaśīlatā, udyānavihāraśīlatā, yātrāvihāraśīlatā ceti |
āsāṃ bhāryāṇāṃ durbhagā'pi kā citsaṃbhavati, tayā kathaṃ vartitavyamiti durbhagāvṛttamucyate—
26.60
durbhagā tviti | sāpatnyapīḍiteti | daurbhāgyaphalaṃ, tāsāmiti | sapatnīnāṃ madhye yā patyāvupacared , adhikamiveti | nāyakenādhikṛtena yā tvadhikā sapatnyupacitā tāṃ sutarāmevāśrayet |
26.61
tāmāśritya prakāśyāni kalāvijñānāni patracchedyādikauśalāni darśayet |
26.62
daurbhāgyādrahasyānāmabhāvaḥ, vaidagdhyakhyāpanaṃ hi daurbhāgyanivṛttikāraṇam |
26.63
dhātrīkarmāṇyabhyañjanodvartanasnapanādīni |
26.64
tanmitrāṇi ceti | nāyakamitrāṇi ca, upagṛhya priyahitābhyāṃ, tairiti | upagṛhītairbhaktimātmanaḥ śrāvayecchāṭhyakhyāpanārtham |
26.65
dharmakṛtyeṣu = śrāddhādiṣu, puraścāriṇī = prārambhikā, syād, vratopavāsayośca nāyakena kriyamāṇayoḥ puraścāriṇī |
26.66
parijane nāyakasya, dākṣiṇyamānukūlyaṃ darśayitavyaṃ , na cādhikamātmānaṃ paśyetsapatnībhyaḥ parijanebhyaśca daurbhāgyahetutvāt |
iti bāhyametad vṛttam || ābhyantaramāha—
26.67
śayana iti | tatsātmyeneti | nāyakānukūlyena, yathaiva nāyako'bhiyuṅkte, tathaivānicchantyapyātmano'nurāgamātṛpti pratyāyayet |
26.68
na copālabheteti | tavāhampriyeti, vāmatāṃ prātikūlyamaṅgagūhanena na darśayet |
26.69
yayā ca sapatnyā kalahitaḥ syāttāmāvartayedabhimukhīkuryāt, kāmamiti | abhyupagame, anenāpi prakāreṇa mamābhimukhaḥ syāditi |
26.70
yāṃ pracchannāṃ parastriyaṃ kāmayedanena dūtīkarmaṇā tāṃ saṃgamayet, kāmamityeva, marmāṇi cāsya śayanagatā'vabudhyeta, marmajñatayā ca vidheyaḥsyāditi, gopayeccetarasmai nācakṣīta |
jitakrodheti | śāstrārthānuṣṭhānakaraṇādu, yathāśāstrapravartinīti | yadyasyāḥ śāstramekacāriṇījyeṣṭhā''divṛttaṃ, sapatnīścādhitiṣṭhatīti | sapatnīnāmupari sthitiṃ labhata iti, ‘adhiśīṅasthā''sāṃ karma’ iti karmasaṃjñā |
iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ bhāryā'dhikārike caturthe'dhikaraṇe sapatnīṣu jyeṣṭhāvṛttaṃ kaniṣṭhāvṛttaṃ punarbhūvṛttaṃmāntaḥpurikaṃ puruṣasya bahvīṣu pratipattirdvitīyo'dhyāyaḥ |
kanyāpunarbhūnāyikayoḥ samāgamopāyaḥ saviśeṣa uktaḥ,tatra veśyāyāḥkāma eva, paradārebhyo'rthakāmāviti, tatsamāgamopāyadarśanārthaṃ vaiśikātprākpāradārikamucyate, tatra strīpuṃsayoḥ śīlamanavasthāpyottaravyāpārāsaṃbhavātstrīpuruṣaśīlāvasthāpanamucyate, paraparigṛhītāsu kāmaḥ pratiṣiddhaiti cedāha—
26.71
iti durbhagāvṛtam pratividadhyādanutiṣṭhed, jāḍyadauḥśīlyayoḥ prāyeṇa daurbhāgyahetutvāt |
iti durbhagāvṛttaṃ saptatriṃśaṃ prakaraṇam || yathā bhāryāyā adhikāro bhāryā'dhikārastathā bhāryāyāṃ nāyakasyāpīti, saptamīsamāso'pi draṣṭavyaḥ, anyathā nāyakena saṅgatā'pyanuvarti tā na samprayujyate, tatra nāyako dvividhaḥ-rājā jānapadaśca, tatra pūrvaṃmadhikṛtyāntaḥpurikamucyate, antaḥpure bhavaṃ vṛttamāntaḥpurikam, 'ropadhetòḥ prācām' iti vuñ, nanu ca yathā rājño vṛttaṃ tathā'ntaḥpurāṇāmapi vaktavyamityāha-
26.72
antaḥpurāṇāṃ ceti | tatsthastrīṇāmevābhidhānam, eteṣveva prakaraṇeṣu lakṣayet, tatrāpyekacāriṇījyeṣṭhā''dayaḥ santīti pṛthaṅnoktam |
rājñastu pṛthagucyate-
26.73
āsāmiti | āntaḥpurikāṇāṃ, vāsāṃsi ca yathāsambhavaṃ gṛhītvā, kañcukīyā mahattārakā vā rājño nivedayeyuḥ, devībhiḥ prahitamiti |
26.74
tadādāyeti | mālyādikaṃ gṛhītvā rājā nirmālyakaṃ svadehādavatāritaṃ pratiprābhṛtakaṃ pratikauśalikaṃ dadyādanurāgarakhyāpanārtham |
26.75
alaṃkṛtaśceti | gṛhītanepathyo rājā, aikadhyeneti | ekadhāśabdādbhāve dhyamuñ, ekībhūtānityarthaḥ, na tu pṛthak pṛthak, tulyavṛttatvakhyāpanārtham |
26.76
yathākālamiti | yadyasmin kāle yujyate, yathā'rhaṃ ceti | yadyasyāḥ kulavayo'pekṣayā, sthānaṃ = niyogo, mānaḥ = pūjā, ābhyāmanuvṛttiḥ kāryā, saparihāsāḥ saślathāśāḥ kathāḥ, pariṇītāsvidaṃ vṛttam |
26.77
tadanantaramiti | pariṇītādarśanānantaram , punarbhūvastathaiva paśyedaikadhyena, tathā sthānamānānuvṛttibhiśca |
26.78
ābhyantarikāḥ = āntaḥpurikāḥ, nāṭakīyāśca = nāṭakahitāśca, tathaiva paśyedeva |
26.79
tāsāmiti | punarvādīnāṃ, yathoktakakṣāṇīti | madhye devānāṃ sthānaṃ, tato bahiḥkakṣe punarbhūvāṃ, tato bahirveśyānāṃ; tato'pi nāṭakīyānāmiti |
26.80
vāsakaṃ pālayanti yā mahattarikā rājaniyuktāstā rājño nivedayeyuriti sambandhaḥ, yasyā vāsakramaḥ prāptaḥ, yasyāścātīto vyasanotsavābhyāmantaritaḥ, ṛtuśca yasyāḥ pratyupasthitaḥ, tatparicārikā'nugatā iti | tisṛṇāmapi devyādīnāṃ yāḥ paricārikāstābhiranugatā vāsakapālyodivā śayyotthitasya bhuktvā śayitotthitasya, tābhiriti | yasyā vāsakramo'tīto yasyāśca varttamāno yasyāśca ṛtuḥ, aṅgulīyakamiti| mudri-
26.81
tatreti | nivedite, yad gṛhṇīyāditi | yadīyamaṅgulīyakam |
26.82
anurūpeṇa pūjeti | kulavayo'nurūpā, āpānakaṃ ca tābhiḥ saha |
26.83
apraveśa iti | saṃgītakavyagreṣu tadveśadhāriṇāṃ nāgarikāṇāmapi praveśaḥ saṃbhāvyate, viditaśaucābhya iti | tā hyupadhāśuddhatvānnānyatprayojayanti |
26.84
aparikliṣṭaśca karmayoga iti | ratopacāre'kadarthitaḥ syāt, kadarthite ca tasminnakāryamapi kuryuḥ |
ityāntaḥpurikamaṣṭatriṃśaṃ prakaraṇam || yathā rājño bahvyaḥ striyastathā jānapadasyāpi bhavantīti jānapadasya bahvīṣu pratipattirucyate, tatra sāmānyamāha— bhavanti cātra ślokāḥ—
26.85
puruṣastviti | samo bhavediti | naikatra snehena varteta, na cāvajñāṃ carediti | guṇarūparahitāsvapi tiraskāraṃ na kuryāt, vyalīkānaparādhānna saheta, anyathā kṣānteṣu punaḥ punarviśeṣataḥ kuryuḥ |
26.86
ekasyāmiti | yā citraratenānyena vā krīḍā ratānugatā, anyā vā, vaikṛtaṃ guhyagataṃ, viśrambhādvāpālambhayuktaṃ vāsakasaṃjñāmanubandhayitum , anyāsa na kīrtayediti | strīṇāṃ vairāgyahetutvāt |
26.87
prasaraṃ na dadyātkalahaparihārārthaṃ, sapatnyāḥ kāraṇa iti | sāpatnyasaṃbandhini satyapi nimitte, tathā tenaiva prakāreṇa niṣprasaratayopālabhamānāṃ yuktamevopekṣitamiti, doṣaistāmeva yojayettathaiṣa doṣo na tasyā iti |
26.88
rahasi visrambhairviśvāsairyā lajjāvatī, pratyakṣapūjanaryā sapatnīṣu bhaktimicchati, bahumānairyā manasvinī |
26.89
udyānagamanairyā tacchīlā, bhogairyā paribhogalālasā, tajjñātipūjanaryā jñātiṣu kartavyabuddhiḥ, rahasyai rahasi bhavaiḥ, prītiyogaiḥ prītyarthairyaugaiḥkāryā ratikriyā |
adhikaraṇārthānuṣṭhāne phalamāha—
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit