Kamasutra 27
Jayamaṅgalā 27
- Language
- Sanskrit
27.1
vyākhyātakāraṇā iti | paraparigrahagamanasya sukhaputravyatirekeṇa kāraṇāni viśuddhipūrvakāṇi nāyikāvimarśe vyākhyātānīti smārayati |
27.2
teṣviti | paraparigraheṣu, satsvapi kāraṇeṣvidamādita eva parīkṣetatyāha-sādhyatvamiti | sādhayituṃ śakyeti, anatyayaṃ pratyavāyābhāvād, gamyatvaṃ kuṣṭhinyunmattādyabhāvād, āyatiṃ prabhāvaṃ tatsaṃyogād, vṛttimātmanaḥ pravṛttim |
sukhamapi gamanakāraṇaṃ yadā śarīropaghātaṃ paśyedityāha—
27.3
yadā tviti | kāṃ vistriyaṃ dṛṣṭvā saṃprayogecchālakṣaṇaḥ kāmaṃ utpannastaṃdyadā prathamātsthānātsthānāntaramavasthā'ntaraṃ pratipadyamānaṃ gacchantaṃ paśyedanubhavenna ca pratisaṃkhyānena nivartayitumīśastadā tasmin kāle śarīropaghātatrāṇārthamupagacched, anyathā mahāśvetāsaktacetasa iva puṇḍarīkasya vināśaḥ syāt |
tasya kati sthānānītyāha—
27.4
kāmo hyutpādātprabhṛti viṣayaprāptāvanukūlapratyayavaśātpratikṣaṇamupavardhamāna āprāntabhāgaṃ vartate, tasyāsādhāraṇakāryotpasyā vyavahārārthaṃ daśa sthānāni pūrvācāryairuktāni |
tāni krameṇāha—
27.5
cakṣuḥprītiriti | striyaṃ dṛṣṭavataḥ saṃyogecchāllakṣaṇātkāmādanantaraṃ dṛśau snigdhe bhavataḥ, tato viṣayāprāptau manasaḥ saktiḥ, tasminsakte saṃkalpotpattiḥ, kathaṃ prāpsyāmi ? prāpya caivamanuṣṭhātavyamiti,tataḥ saṃkalpayato nidrācchedaḥ, tato nidrāmalabhamānasya tanutā śarīrakārśyaṃ, tato viṣayebhyo vyāvṛttiḥ,sarvathā tadgatacittatvādanyaviṣayāñjvaladanalaprakhyānnopayāti, tebhyaśca vyāvartamānasya lajjāpraṇāśanaṃ, gurubhyo'pi na lajjate, upakrośārthatvācca na bibheti, vipraṇaṣṭalajjasya nirbhayasya conmādaḥ pravartate, tato mūrcchā bhavatyasvāsthyasaṃjñikā, tato maraṇaṃ prāṇatyāgaḥ, teṣāmiti | kāmasthānānāṃ pratipattyarthamete cakṣuḥprītyādayo liṅgāni tatkāryatvāt |
27.6
tatreti | tasmintrāgavaśādabhigamane śīlādikameva prādhānyena lakṣayed , ākṛtita iti | śarīrasthānena, lakṣaṇataḥ śarīrasthena cinhena, śīlam̐ vakṣyamāṇaṃ, satyaṃ yathārthavāditāṃ, śaucaṃ cāritraviśuddhim |
27.7
vyabhicārāditi | satyapyākṛtiyoge lakṣaṇayoge ca nāvaśyaṃ śīlasatyaśaucāni gamyante, sādhyāsādhyatāṃ caṇḍamṛduvegatāṃ punargamayantyeva, kathaṃtarhi ? lakṣayedityāha-iṅgitākārābhyāmiti, boddhavyā śīlādiyuktetyarthaḥ, tatreṅgitākārau kanyāsaṃ prayuktake'bhihitau, pravartanaṃ pravṛttiḥ, iṅgitavyatirekeṇa, tatra tribhireva śīla, śaucādīni śeṣāṇi pravṛttyā strīpuṃsayoḥ |
kasyāḥ kiṃ śīlamityāha—
27.8
yaṃ kañciditi | svakīyaṃ parakīyaṃ vā puruṣam , ujjvalaṃ varṇaveṣābhyāṃ, kāmayate sañjātarāgā bhavati, puruṣo'pi yoṣitamujjvalāṃ dṛṣṭvā kāmayate, apekṣayā tu kasya citkāryasya na pravarttate, dvāvapi na saṃprayujyete, tadubhayorapyujjvalakāmitvaṃ ca kāryāpekṣittvaṃ ca śīlam̐, goṇikāputragrahaṇaṃ prāvīṇyakhyāpanārthaṃ |
27.9
tatreti | tayostulyaśīlatve'pi, viśeṣaḥ pratyekaṃ viśeṣa ucyate |
98 ||
27.10
na strīti | pravṛttau dharmaḥ syānna veti, nāpekṣate, tamobahulatvātkāmayata evaikāntenāgamyamapi kāryāpekṣayā tu nābhiyuṅkta eveti, tatrātmani ca doṣadarśanād , idaṃ dṛṣṭadoṣadarśitvaṃ śīlaṃ nādṛṣṭadoṣadarśitvam |
27.11
cikīrṣantyapīti | tena saha yogaṃ kartumicchantyapi, vyāvartate nāyakābhiyogāt, kāraṇāpekṣayā yāvadabhiyuktakāmitvaṃ kāraṇāpekṣittvaṃ ca śīlam |
27.12
punaḥpunarabhiyuktā siddhyatīti | bhūyo'bhiyuktakāmitvaṃ śīlam |
27.13
dharmasthitimiti | śrutismṛtivihitamadṛṣṭārtham, āryasamayaṃ = śiṣṭācāraṃ, dṛṣṭārthaṃ, kāmayamāno'pīti | icchannapi, vyāvartata iti | dṛṣṭādṛṣṭadoṣadarśitvaṃ śīlam |
27.14
tathābuddhiśceti | dharmasthityapekṣī āryasamayāpekṣī, cābhiyujyamāno'pi striyā na siddhyati na pravartate, asya pūrvoktameva śīlaṃ, kartṛkarmabhedāttu bhedaḥ |
27.15
niṣkāraṇamiti | sukhaṃ kāraṇāntaraṃ cānapekṣya; abhiyujya punarnābhiyuṅkte kāraṇasyāsamīhitatvād, idaṃ śuddhakāmitvaṃ śīlaṃ, siddhāyāṃ ca mādhya sthyaṃ gacchatītyabhiyuṅkte na ca saṃprayujyata ita śuddhakāmitvaṃ śīlam |
27.16
sulabhāmavamanyate, durlabhāmākāṅkṣata iti vāmaśīlatvam |
27.17
tatreti | strīpuruṣaśīlāvasthāpane, yāni vyāvartanakāraṇāni tāni prakaraṇāntargatānyucyante |
27.18
patyāvanurāgo vyāvṛtikāraṇam , utpannāyāmapīcchāyām |
27.19
apatyāpekṣeti | stanaṃdhayaṃ mamāpatyamiti |
27.20
atikrāntavayastvamiti | pāraṇatavayā lajjate balāttarapuruṣayāṅgārpaṇeneti |
27.21
duḥkhābhibhavaḥ, iṣṭamaraṇādiduḥkhābhibhūtā jātecchā'pi vyāvartate, |
27.22
virahānupalambho bhartuḥ sadā sannihitatvādviyogaṃ na paśyati yena sampayujyate |
27.23
avajñayopamantrayate'nādareṇābhiyukta iti, paribhavātkrodho vyāvṛtikāraṇam |
27.24
apratarkyo duravagāhacitta iti, tasminnabahumānātsaṅkalpavarjanam, mano na saṅkalpata ityarthaḥ |
27.25
gamiṣyatīti | na cirakālamanena samprayoga ityanāyātarbhaviṣyatkālābhāvaḥ kāraṇam , anyatra prasaktamatiriti vā'nāyatistāvatkālikatvāt |
27.26
asavṛtākāra ākārasaṃvaraṇamakurvaṃlloke māmudgatikāṃ karotīti paribhavādudvegaḥ |
27.27
mitreṣu nisṛṣṭabhāvastāni ca yadāhustatkarotīti ca teṣvapekṣā mayi tvavajñā |
27.28
śuṣkābhiyogī niṣkāraṇamabhiyuṅkta ityāśaṅkā |
27.29
tejasvīti sādhvasaṃ, pramādāvaskhalite'narthaṃ kariṣyatīti |
27.30
mṛgyā iti | mandavegāyāḥ, caṇḍavegaḥ samartho vetyaśva iti bhayam |
27.31
nāgaraka iti | yo nāgarakavṛttāvadhikṛtaḥ, kalāsu ca vicakṣaṇonāgarakādanyo vrīḍā grāmyāyā avidagdhāyāśca |
27.32
sakhitveneti | mitratvena mayā'yamupacaritaḥ kathaṃ ? punarevaṃ kuryāmiti ca vrīḍā |
27.33
adeśakālajña iti | asūyā deśakālayornābhiyuṅkta iti |
27.34
paribhavasthānaṃ nīcatvāt, tataśca sakhījano'nyo vā māṃ paribhaviṣyatyasatsaṃgateti, tasminnabahumānaḥ kāraṇam |
27.35
ākārita iti | abhiprāyaṃ darśito nāvabudhyata ityavajñā, na vidagdhaiti |
27.36
hastinyā iti | caṇḍavegāyāḥ, śaśo mandavega iti cāvajñā |
27.37
matto'syeti | mannimittena māmadhigacchato mā bhūdaniṣṭaṃ śarīrato'rthato vetyanukampā |
27.38
ātmani doṣadarśanāditi | śarīre rogādikaṃ vaigandhyādikaṃ paśyantyānirvedaḥ |
27.40
palito vṛddha ityanādaraḥ |
27.41
patyā prayukta iti | kiṃ pativratā neti, jñātuṃ niyuktaḥ, parīkṣata iti vimarśaḥ |
27.42
dharmāpekṣā ca kāraṇam, astyeva hi kā citstrī yā dharmamapekṣate |
pratividhānamāha-
27.43
teṣviti | vyāvartanakāraṇeṣu, yadātmani kāraṇaṃ lakṣayenmamedaṃ bhaviteti, tadādita eva paricchindyātparityajedyathā na bhavati |
utpannāni cātmani striyāṃ vā paricchindyādupāyairityāha-
27.44
āryatvayuktānīti | patyāvanurāgo'patyāpekṣā'tikrāntavayastvaṃ duḥkhābhibhavo dharmāpekṣā cetyetāni strīgatānyāryatvayuktāni rāgabardhanā tparicchindyādyathā tasyā rāgo bardheta tathā pratividheyam |
27.45
virahānupalambho'sya mā bhūdaniṣṭamātmani doṣadarśanāditi strīgatāni, gamiṣyatyanyatrāsaktamatirityātmagatam, etānyaśaktijānyapāyadarśanāt |
27.46
apratarkyo nāgarakaḥ, kalāsu vicakṣaṇaḥ, sakhitvenopacaritaḥ, patyā prayuktaḥ parīkṣata ityātmagatāni bahumānakṛtānyatiparicayāt |
27.47
kṛte'tiparicaye tasyopari māno vigalati, śuṣkābhiyogī, adeśakālajñaḥ, paribhavasthānamākārito nāvabudhyate, palita ityātmagatāni nāyikākarttṛkaparibhavakṛtāni, atiśauṇḍīryāditi | paribhavakhyāpanād, vaicakṣaṇyācceti | śāstrakalāprakāśanāt |
27.48
avajñayopamantrayate, asaṃvṛtākāro mitreṣu nispṛbhāva ityātmagatāni, tatparibhavajāni=nāyikākartṛkaparibhavajāni, praṇahyeti | tatraikāntaprasṛtayā |
27.49
tejasvī caṇḍavegaḥ samartho veti, śaśo mandavego viditā satī svajanabahiṣkṛtā bhaviṣyāmītyātmagatāni, bhayayuktānyāśvāsanāditi | yathā na bhayaṃ tathā pratividhāneneti |
evaṃ śīlamavadhāryātmanaḥ siddhatāṃ paśyedanyathā'bhiyogāsambhavāditi strīṣu siddhāḥ puruṣā ucyante—
27.50
puruṣāstviti | amī vakṣyamāṇāḥ, prāyeṇa bāhulyena, kāmasūtrajñaḥkathā''khyāna kuśala iti | dvāvapi kāmaśīlatvātstrīṣu siddhyataḥ, bālyātprabhṛtīti | yo'nyasmād gṛhādāgato bālyātprabhṛti saṃsṛjyate, sa pravṛddhasnehatvādasyāḥ siddhaḥ, pravṛddhayauvana iti | sa hi vayaḥsāmarthyātstrīṣu siddhaḥ, krīḍanakarmādineti| krīḍanavyāpāreṇa, ādiśabdāccitrapatracchedyādinā yasyā āgataviśvāsaḥ sa tasyāḥ siddhaḥ, preṣaṇasya kartā, yasyāvacanakaraḥ sa tasyāḥ siddhaḥ, ucitasambhāṣaṇo'niyantraṇātsiddhaḥ, priyasya kartā yasyā ya iṣṭaṃ sampādayati sa tasyāḥ siddhaḥ, anyasya bhūtapūrvo dūtaḥ, pūrvasaṃstutatvādasyāḥ siddhaḥ, yasyā api marmajñassa tasyāḥ siddhaḥ, uttamayeti | adhikayā yaḥ prārthitaḥ sa pūrvādyāḥ siddhyati, sakhyā pracchannaṃ saṃsṛṣṭaḥ, pracchannaṃ kāmitastatparicayānnāyikāyāḥ siddhaḥ, subhagābhikhyātaḥ, saubhāgyakhyātimāvahan strīṣu siddhaḥ, saha saṃvṛddho yayā ekasmin gṛhe sa tasyāḥ siddhaḥ, prātiveśyaḥ kāmaśīlaḥ, so'syā vacanamātrasādhyaḥ, tathābhūtaśca paricārakaḥ kāmaśīlaḥ so'syāḥ siddhaḥ, dhātreyikāparigrahaḥ, dhātreyikayā pātatvena yo gṛhītastatparicayādasyāḥsiddhaḥ, navavaraka iti| yasmingṛhe navo jāmātā tatratyāsu strīṣu siddhaḥ, prekṣodyānatyāgaśīla iti | naṭādiprekṣaṇaśīla udyānakrīḍāśīlastyāgaśīlastrayo'pi kāmaśīlatvātstrīṣu siddhāḥ,,vṛṣaiti siddhapratāpaḥ, vyavāyīti yo labdhapratāpaḥ sa strīṣu siddha evāsti, sāhasika iti | nāvamṛṣya sahasā yaḥ pravarteta sa strīṇāṃ vacanamātramapekṣate, śūra iti | akutobhayatvātparastriyamapekṣamāṇa eva tiṣṭhati, patyuratiśayiteti | yasyā bharttāraṃ vidyā''dibhiratiśete sa tasyāḥ siddhaḥ, mahārho veṣopacāro yasya sakāmaśīlatvātstrīṣu siddhaḥ |
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit