<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Erotics and the Art of Love](https://indike.org/pramana/in.niti.kama) › [Vātsyāyana's Kāmasūtra and its Tradition](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school) › [Kāmasūtra](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana) › [Jayamangala](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala) › 31

# Kamasutra 31

Jayamaṅgalā 31

- **Language:** Sanskrit

### [31.p1](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.p1)

satyapyabhiyoge dhīrāḥ pragalbhāḥ parīkṣipyo yāḥ striyastā na nirbhinnasadbhāvāstataśca na tāsu viśeṣābhiyoga iti bhāvaparīkṣocyate--

### [31.1](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.1)

kanyāmivābhiyuñjānaḥ, pravṛttiṃ = ceṣṭāṃ, parīkṣeta, anayā hi parīkṣikṣatayā bhāvaḥ parīkṣito bhavati |  
kathaṃ sādhayetyāha-

### [31.2](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.2)

mantramavṛṇvānāmiti | sāṃprayogikaṃ bhāvamaprakāśayantīṃ, dūtyā sādhayed apragalbhatvāt |

### [31.3](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.3)

apratigṛhṇāmiyogaṃ nāyakena kriyamāṇaṃ pratyākhyāya, punarapi kiyatodivasānsthitvā; saṃsṛjyamānāṃ nāyakena saṃsargaṃ yātāṃ, dvidhābhūtamānasāṃ. vidyāt , parīkṣaṇīyatvāt, kiṃ kuryāmahaṃ na vedmīti, tāṃ krameṇa sādhayed na sahasā parityajet |  
atra viśeṣamāha-

### [31.4](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.4)

saviśeṣamiti | yathā pūrvamalaṃkriyamāṇā tataḥ saviśeṣamalaṃkṛtā, punarnāyakena dṛśyeta, tathaiva cābhigacchennāyakaṃ, nāyikāṃ vivikte sthitāṃ, balād grahaṇīyāṃ = haṭhād grāhyāṃ, vidyād dhīrātvāt |

### [31.5](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.5)

bahūnapi viṣahate ye ye kriyante, na ca cireṇāpīti | bahubhirapi divasaiḥ, śuṣkapratigrāhiṇīti | arthaśūnyānabhiyogānpratigrahītuṃ śīlamasyāḥ, atiparokṣaṇīyatvāt , paricayavighaṭanasādhyeti| paricayāpanayasādhyā |  
kathaṃ tadapanayanātsidhyatītyāha-

### [31.6](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.6)

manuṣyajāteriti | tadgato'bhidhānaṃ, cittānityatvāditi | manasaścalatvād, yato vicchinne paricaye punaḥ svayaṃ saṃdhatte |

### [31.7](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.7)

abhiyuktā'pi pariharati, abhiyuktaṃ parihṛtyāpi kā cittasaṃsargaṃ yāsyatītyāha-na ca saṃsṛjyata iti | tasyā ātmanyabhimānād, na ca pratyācaṣṭe, nāya kamekāntena, tasminnāyake ca gauravābhimānāt, sā'tiparicayātkṛcchreṇa sādhyā tasyā hyatidhīrāyā atiparicayena gauravābhimānau kṛcchreṇa sphuṭataḥ, marmajñayā vā dūtyā sādhyā tadvaśatvāt |  
tatra viśeṣamāha-

### [31.8](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.8)

sā cediti | pāruṣyeṇa pratyādiśati, niṣṭhuravākyena nāyakaṃ pratyācaṣṭe, upekṣeta nābhiyuñjīta |  
atrāpi viśeṣamāha-

### [31.9](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.9)

paruṣayitvā'pi tviti | paruṣamuktvā'pi, prītiyojanaśīlāṃ, sādhayetpunarabhiyuñjīta, tasyā jātavipratipattisāratvāt |

### [31.10](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.10)

kāraṇāditi | kutaścinnimittātsaṃsparśanamabhiyogaṃ sahate na śuṣkapratigrāhiṇītyarthaḥ, nāvabudhyate nāmeti| nāyakābhiprāyamajānatīva saṃsparśanaṃ sahate saivambhūtā dvidhābhūtamānasā parīkṣaṇīyatvāt, sātatyena kṣāntyā vā sādhyeti | avicchedena saṃsparśasya kṣamaṇaṃ kāryamityarthaḥ |

### [31.11](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.11)

samīpe śayānāyā āntarābhiyogena pravṛttiṃ parīkṣeta, suptā nāmeti | kṛtakasuptaḥ karamupari vinyasyennāyikāyāḥ, suptā nāmeti | kṛtakasuptopekṣate hastaṃ nāpanudati, jāgratī tviti | punarjāgaraṇamapadiśyāpanayati, kimarthamityāha-bhūyo'bhiyogākāṅkṣiṇīti | anyathā kiṃ suptenaiva nyastaḥ kiṃvā'bhiyogārthaṃ kṛtakasupteneti sandehaḥ |

### [31.12](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.12)

etena hastanyāsena |

### [31.13](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.13)

tasminniti | hastanyāse pādanyāse ca, prasṛte nirbandhena pravṛtte, suptasaṃśleṣaṇamiti | kṛtakasuptāyā āliṅganamevopakrameta na cumbanādikam |

### [31.14](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.14)

taditi saṃśleṣaṇam, utthitāṃ śayanāt, prakṛtivartinīmakupitām, abhiyogārthinīṃ vidyād, dṛśyamānāṃ punarabhiyuñjītetyarthaḥ, asyā apragalbhatvād, adṛśyamānāṃ tu prakṛtivartinīṃ dūtīsādhyāṃ vidyāt, tadviṣayatvāt |

### [31.15](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.15)

yadā tu tadasahamānotthitā ciraṃ bahūnidivasāndṛṣṭā satī punarapi prakṛtisthaivākupitā saṃsṛjyate saṃsargaṃ karotīti, yadyapyevaṃ tathā'pi, kṛtalakṣaṇāṃ tāmiti | jātāvasarā darśitakārāmupakrametābhiyuñjīta, tasyāatiśayenāpragalbhatvāt |

### [31.16](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.16)

anabhiyukteti | abhiyuktā sutarāṃ tāvadbhāvasūcakamākāraṃ darśayatyeva |

### [31.17](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.17)

tatra ca yadi vadati savepathu sagadgadam |

### [31.18](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.18)

svinnakaracaraṇāṅguliḥ svinnamukhī ca bhavatyekāntenā''hatabhāvatvāt |

### [31.20](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.20)

ātureti | kāmāturaikāntena pragalbhā, evamavasthā'pi vivikte, saṃvāhikā ceti | kadā cidapragalbhasaṃvāhanadvāreṇa pravṛttiṃ darśayati, sparśamāvedayatītyātmīyaṃ nāyakaṃ jñāpayati |

### [31.21](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.21)

vismitabhāveti | vismitākhyo bhāvo yasyāḥ, sparśaṃ nivedayamānā tatsparśasukhājjātavismayā satī tenaiva dvitīyabāhunā śleṣaṃ karoti, nidrā'ndhā veti | vā śabdo bhinnakramaḥ, ubhābhyāṃ bāhubhyāṃ kṛtakanidrā parispṛśyāpyūrubhyāṃ tiṣṭhati |

### [31.22](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.22)

alikaikadeśamagrabhāgaṃ pātayati |

### [31.23](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.23)

saṃvāhayantī na pratilomayati, tatsaṃvāhanasyeṣṭatvāt |

### [31.24](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.24)

tatraiveti | ūrumūle, avicalaṃ, nyasyati lajjayā na vyāpārayati, mā bhūjjaghanapārśvasaṃsparśa iti |

### [31.25](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.25)

aṅgasandaṃśena ceti | ūrudvayasaṃdaṃśena nāyakena pīḍitaṃ cirādapanayati, mā bhūdicchāvighāto'syeti |

### [31.26](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.26)

nāyakābhiyogāniti | tasyāmavasthāyāmanyadā vā nāyakābhiyogāndṛṣṭvā; tadīyaṃ bhāvaṃ pratigṛhya punaḥsaṃvāhanāyopagacchati kāryasyāniṣpannatvāt |

### [31.27](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.27)

nātyarthamiti | kadā cidatidhairyād gūḍhabhāvaiva pravṛttiṃ darśayati, svayaṃ nātyantaṃ saṃsṛjyate, na ca pariharati saṃsṛjyamānā |

### [31.28](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.28)

vivikte bhāvaṃ darśayati, mā'nyo jñāsīditi, anyatra pracchannapradeśāditi | janasaṃbādhe gūḍha ityāha-niṣkāraṇamiti | kāraṇaṃ binā, gūḍhatvāditi | pracchannatvāt |

### [31.29](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.29)

gūḍhabhāvatvenaiva; yaḥ saṃnikṛṣṭaḥ paricārakastenopasṛjyate, tenaiva tiṣṭhatīti jñātavyā, kathaṃ tarhi ? tasyāṃ nāyakasya pratipattirityāha-sā cediti| yathoktā, ākāritā'pi nāyakena punarākāraṃ grāhitā'pi, tathaiva syādyathaiva prāguktā, marmajñayā dūtyā sādhyā tadvaśatvād |

### [31.30](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.30)

vyāvarttamānā dūtyā sādhyamānā mā bhūvamiti, sadbhūtaṃ vyāvarttanakāraṇamupanyasyati, kiṃ vā savyājamiti |  
iti bhāvaparīkṣā pañcacatvāriṃśaṃ prakaraṇam ||

### [31.31](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.31)

ādāviti | darśanānantaraṃ prathamaṃ paricayaḥ, tata iti | prakṛtāt paricayānnyāsanikṣepādinā, paribhāṣaṇasaṃmiśramiti | paribhāṣaṇakāla evākāravedanaṃ bhāvasūcakopalakṣṇatvād, itīṅgitavedanaṃ ca, yamadhikṛtyoktaṃkṛtaparicayād darśiteṅgitākārāmiti |

### [31.32](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.32)

pratyuttareṇeti | nāyakena darśitasyākārasya parigrahaṃ nāyikayā pratyuttareṇa pratyākāreṇa prakriyamāṇaṃ paśyet, tata iti | dṛṣṭāt parigrahād, vigatasādhvasa iti| niḥśaṅkaḥ, kiṃ setsyati na veti śaṅkāśūnyaḥ |  
dvividhāḥ-striyaḥ, sphuṭā asphuṭāśca, tatra sphuṭāsu nāyaṃ vidhiriti darśayannāha-

### [31.33](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.33)

ākāreṇeti | nārī yā'nyadṛṣṭapūrvā, prāk pradarśayed bhāvam, prathame tveva darśane, na dvitīyādidarśanamapekṣate |

### [31.34](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.34)

ślakṣṇamākāriteti | asphuṭamākāraṃ grāhitā, sphuṭamuttaraṃ pratyākāram, ratilālaseti | ratiśraddhā |  
asphuṭāsu vidhimāha-

### [31.35](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31.35)

dhīrāyāmiti | dhīrāyāṃ śanaiḥ pravarttate, apragalbhā na śanairapi parīkṣaṇīyā vimṛṣya sphuṭā iti, anantarokte dve, yāścābhiyogamātrasādhyā uktāstāḥ sphuṭāḥ siddhā eva |

## Linked texts (1)

- [Kāmasūtra](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana.5.3) — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.31) · Pramāṇa
