Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 32

Jayamaṅgalā 32

Language
Sanskrit

32.1

darśiteṅgitākārāmiti | iṅgitākārau darśayitvā; kā cidātmānaṃ darśayati na darśayati ca, kāryayogāt, tāmapūrvāṃ cāparicitāṃ, na darśiteṅgitākārāmityarthaḥ, dūtyopasarpayedātmasamīpaṃ ḍhaukayet |

32.2

saināmiti | śīlata iti | śīlenādāvanupraviśya, viśvāsārthaṃ śīlavatī bhūtvetyarthaḥ ākhyānakapaṭairiti | yeṣu paṭeṣvāravyānakāni citralikhitāni, subhagaṅkaraṇairyo gairaikṣyamāṇaiḥ, lokavṛttāntaiḥ = purāṇanibandhainaiḥ, kavikathābhiriti | kavibhirnibaddhābhirbindumatīprabhṛtibhiḥ, ante pāradārikakathābhirgautamabṛhaspatyādidārāṇāmindracandrādibhirapaharaṇakathābhiḥ, anupraviśya kiṃ kuryādityāha-tasyā iti | nāyikāyā rūpaṃ varṇaṃ saṃsthānaṃ ca, vijñānaṃ śāstrakalāsu, dākṣiṇyam = ānukūlyaṃ, śīlaṃ = susvabhāvatā, teṣāṃ praśaṃsābhiḥ |

32.3

kathamevaṃvidhāyāḥ = yathoktaguṇāyāḥ, itthaṃbhūto vairūpyādiprakāramāpannaḥ, anuśayaṃ = vipratīsāraṃ, grāhayed, na bhadrakaṃ patitaṃ yadahamanenoḍheti |

32.4

subhage ! ityāmantraṇaṃ janasaubhāgyakhyāpanārthaṃ, dāsyamapi kimu tava patitvam |

32.5

mandavegatāṃ ca bhāṣeta, yadi sā caṇḍavegā, upalakṣaṇaṃ caitad , śīghravegatāṃ ca yadi ciravegā, asaṃbhogaśīlatāmiti | viṣayānbhoktumaśīlatāṃ, kadaryatāmahīnakāmatām, anyāni ceti | pāruṣyanairghṛṇyadāmbhikatvādīni, tasminpatyau, asyā abhyāśa iti | nāyikāyāḥ samīpe yathā'nyo na śa‍ṛṇoti, sati sadbhāva iti | viśvāse sati, atiśayena bhāṣeta, yena sā tathaiva pratipadyeta |

32.6

yena ceti | pratyakṣīkṛtena taddoṣeṇa tenaivaināmanupraviśet , kathitameva mayā yathā'yaṃ doṣabahula iti |

32.7

naiva śaśatādoṣaḥ, kiṃ tvaśvatvadoṣo vācyaḥ |

32.8

etenaiveti | anantaroktena svajātīyanyāyena, vaḍavāhastinīviṣayo na doṣo vṛṣatvamaśvatvaṃ ca, kiṃ tu śaśatvaṃ doṣaḥ |
dūtyopasarpayediti sāmānyenoktamatra goṇikāputradarśanamāha-

32.9

viśvāsyatāmupalabhya dūtītvenopasarpayet, kasminviṣaya ityāha-prathamasāhasāyāmiti | yā prathamaṃ cāritraṃ khaṇḍayati, sūkṣmabhāvāyāmasphuṭabhāvāyām, etadanumatamapratiṣiddhatvāt |

32.10

caritaṃ śobhanamanulomatāmānulomyaṃ kāmitāni ceti, trividhaṃ kāmitaṃ, ratasyārambhe madhye'vasāne ca |

32.11

prasṛtasadbhāvāyāṃ nāyikāyāṃ satyām anyathāktaṃ doṣakaramapi syād, yuktyā, na yathā kathaṃcid, yadarthaṃ dūtīkalpastatkāryaśarīram , itthamiti | vakṣyamāṇaprakāram |
śa‍ṛṇu vicitramidaṃ subhage ! tvāṃ kila dṛṣṭvā'mutrāsāvitthaṃ gotraputro nāyakaścittonmādamanubhavati prakṛtyā sukumāraḥ kadā cidanya-

32.12

citramidaṃ, yadāryābhiḥ kāmyamāno'pi tvāṃ dṛṣṭvā'pi cittonmādamanubhavati, evaṃ ca subhage ! ityāmantraṇamarthavadbhavati, kileti | tvaṃ dṛṣṭā'sīti, parokṣaṃ mametyāha, itthaṃ gotraputraḥ, na yasya kasya citputraḥ, kāryasya balīyastvaṃ darśayannāha-prakṛtyeti | anyatreti | anyasyām, aparikkiṣṭapūrvastadvacanasiddhatvātstrīṇāṃ, tapasvīti | anukampāyāṃ, śakyamanena maraṇamapyanubhavituṃ vinaśyatītyarthaḥ |

32.13

tatreti | tasminnabhidhīyamāne, siddhā=na pratyākhyātā, vāci vaktre dṛṣṭyāṃ ca triṣvapi, prasādaṃ=prasannatāṃḥ, kathāṃ pravartayetsāmānyām |

32.14

śṛṇvatyāṃ svakathām, ahalyā=gotamabhāryā, tayotkaṇṭhitayā devarājaḥkāmitaḥ, agnihotrakeṇāgniparicaraṇe vadhūrniyuktā, sā ca kuṇḍādutthitena mūrtimattā'gninā kāmitā, jātagarbhā ca tāṃ śvaśuraḥ kuladoṣabhayādaṭavyāṃ tatyāja, prasūtāṃ ca saha sutena śabarasenāpatirapatyabuddhyā saṃbardhitavān, tatputraścājāvikasamūhena bālavayastvātkrīḍamānaḥ pariśramaṃstatkṣīrapānānmahābalo'bhūd, yena śiśureva hastagrahaṇādajāvikaṃ jaghāna, senāpatirapyanvarthamasya nāma cakre'vimāraka iti, tataḥ pravṛddhayauvanaḥkadā cidrājño'ṭavyāṃ samāvāsitasya duhitaraṃ hastinā vyāpādyamānāṃ taṃhatvā rarakṣa, tato jātotkaṇṭhā sā svayameva pāṇiṃ grāhitavatī, tadyuktāni=pāradārikayuktāni |

32.15

vṛṣatāṃ=vyavāyitāṃ, catuḥṣaṣṭivijñatāmiti | gītādikāyāṃ pāñcālikāyāṃ ca vijñatāṃ, saubhāgyaṃ puruṣeṇāpyabhilaṣyata iti, ślāghanīyeti | yāṃ striyaṃ ślāghate, pracchannaṃ lokasyāviditam, evaṃ cābhūtamapi bhūtamiva jātam, ākāramiti | ākriyate gṛhyate bhāvo yeneti, vākyānvyāpāro'tra

32.16

savihasitamiti | sambhāṣaṇakriyāviśeṣaṇametat |

32.17

upanamantrayate, idamāsanamāsyatāmiti |

32.18

ceṣṭitaṃ bhrāntaṃ, kṛtamavaśyakartavyamiti pṛcchati, tena dvāreṇa nāya kasambaddhaṃ kiñcidabhidhāsyatīti |

32.19

vivikte darśayatyātmānaṃ, rahasyaṃ kiñcidvakṣyatīti |

32.20

ākhyānakānyanuyuṅkte'dhṛtikathanārthaṃ nāyakakathāṃ vā kariṣyatīti |

32.21

cintayantīti | anyagatamānasā, niḥśvasiti vijṛmbhate madanalālasā |

32.22

prītidāyamiti | yatprītyā dīyate kaṭakamottarīyaṃ vā tadasyai dadāti |

32.23

iṣṭeṣu kāryeṣūtsaveṣu ca smarati, kathamadya nāyāteti |

32.24

punardarśanānubandhamiti | punarmayā draṣṭavyā'sīti |

32.25

sādhuvādinīti | sādhuvādinī satī kimidamaśobhanamayuktamabhidhatsa ityabhidhāya, kathāmanubadhnāti pravartayati |

32.26

doṣāndadātīti | śaṭho'sau na nirvyājaṃ vyavaharati loke, capalaśca naikasyāṃ ramata iti |

32.27

tatsandarśanamiti | noyakadarśanaṃ yattasyāḥ pūrvapravṛttaṃ yatra yadā yathā, kathā'bhiyogaṃ ca, punaḥ punaḥ kathāyogaṃ pūrvavṛttaṃ svayamakathayantī lajjayā, tayocyamānaṃ=dūtyā kathyamānaṃ, kāṅkṣate tenāpi sukhaṃ sthīyate |

32.28

nāyakamanoratheṣviti | sa sudivaso bhaviṣyati, yatra pādapatanaiḥ prasāditāyā adharaṃ pāsyāmītyevamādiṣu, dūtyā kathyamāneṣu, saparibhavamiva hasati durāśā tasya dhūrtasyeti, na ca nirvadati, niścayenābhidhatte, sidhyatyeva tasya manoratha iti |
dūtīviṣaye nāyikāyā ākāre lakṣite kiṃ phalamityāha—

32.29

nāyakābhijñānairiti | yāni nāyakasya tayā saha pūrvaṃ vṛttāni, tairupabṛṃhayedatyantamamuraktāṃ kuryāt |

32.30

asaṃstutāmiti | aparicitām , abhijñānāsambhavād, nāyakasya guṇakathanairurāgakathābhiścāvarjayedabhimukhīkuryāt |
atrācāryāṇāṃ matabhedamāha—

32.31

nāsaṃsrutādṛṣṭākārayoriti | yayorna paricayo na cākāradarśanaṃ ca, tasminviṣaye na dūtyā karma viṣayo vā'sti, yatredamamuktam‘kṛtaparicayāṃ darśiteṅgitākārāṃ kanyāmivopāyatato'bhiyuñjīta’ |

32.32

saṃsṛṣṭākārayoriti | yau parasparasya saṃsṛṣṭākārau, tayorasaṃstutayorapyastyākārasyaiva dūtyanimittatvād, yathoktam— ‘ākāreṇātmano bhāvaṃ yā nārī prākpradarśayet | kṣipramevābhiyojyā sā prathame caiva darśane’ |

32.33

asaṃsṛṣṭākārayoriti | vyāmiśrabhāvatvāttadākāro'pi saṃsṛṣṭaśuddhau bhavati, tataśca tayossaṃstutayorapi, yatredamuktam-ityādi |

32.34

dūtīpratyayāditi | dūtīsāmarthyādasaṃsrutatorapi, asminpakṣe tritayābhāve'pi dūtyamasti, yatredaṃ vakṣyati-kautukāñcānurūpau yuktāvimau parasparasyeti |

32.35

tāsāmiti | asaṃstutānāṃ nāyikānām, manoharāṇyupāyanāni kauśalikāstāmbūlādīni |

32.36

teṣviti | upāyaneṣu, yathā'rthamiti | yathāprayojanaṃ ca saṃprayogasūcakameva cihnaṃ syāt |

32.37

kuṅkumāṅkamañjalimiti | kuṅkumenāṅkitamañjaliṃ nidadhyādyathā pratibimvamutpadyate, tvadārādhanaparo'yaṃ jana iti khyāpanārtham |

32.38

nānā'bhiprāyākṛtīnīti | nānā'bhiprāyā ratiśokakrodhavismayādibhāvasūcanā ākṛtiḥ saṃsthānaṃ yeṣāṃ, lekhapatragarbhāṇi, madhye lekhapatraṃprakṣipya veṣṭitāni, āpīḍāṃśca lekhapatragarbhān |

32.39

manorathākhyāpanamiti | lekhe likhitvā; ācakṣīta, pratiprābhṛtaṃ=pratikauśalikām |

32.40

kṛtaparasparaparigrahayoriti | kṛtānyonyasvīkārayoḥ, dūtīpratyayaḥ, tayaiva tadānīṃ nirdiśyamānatvāt |

32.41

devatā'bhigamane, devatāmabhipūjayituṃ yadgamanaṃ tatra, yātrāyāṃ kasyāściddevatāyāḥ, jalāvataraṇa iti | yadā snātuṃ janasamūho jalamavatarati, na cālakṣyate sthānātsthānāntaragamanam, agnyutpāte, dahyamānātprātiveśyagṛhād gṛhāntaragamanaṃ saṃbhavati, cauravibhrame, caurāḥ kila patantītyanyatra supyate, cakrārohaṇe, janapadaṃ niveśayituṃ śivikāropaṇe, tadā hyanuṣṭhāpitaprakāratvātstrījano na rakṣito bhavati, teṣu teṣu ca kāryeṣviti | teṣu teṣu janānāṃ saṃmardaḥ śūnyatā vā |

32.42

sukhopāya iti | yadaivecchati tadaiva bhavati |

32.43

tasyā eveti | nāyikāyāḥ, niṣkramyate praviśyate ca yena mārgeṇa tadubhayaṃ viditaṃ vīkṣitaṃ yatra, geha iti | tatrāpyavijñātakālamaniyatakālaṃ, praveśanaṃ niṣkramaṇaṃ copapannaṃ yuktamanupalakṣyamāṇatvāt, taditi | praveśanaṃniṣkramaṇaṃ cānityaṃ, tasyāḥ sadā saṃnihitatvād, na sakhyādigṛheṣu, sukhopāyaṃ ca, viditamārgatvātprativihitadoṣatvācca |
sāmānyena karmāṇyuktvā dūtībhedaṃ pradarśayannāha—

32.44

nisṛṣṭārtheti |

32.45

yathāmanīṣitamiti | yathepsitam , ayamenāṃ jigamiṣuriyamenamirita, svabuddhyā = svaprajñayā, kāryasampādinīti | yathā tāvanurajyete, yathā kṛtaparasparaparigrahau saṃprayujyete, tastrividhaṃ kāryaṃ sampādayati dūtī, nisṛṣṭārtheti | idaṃ karaṇīyamityetāvato'rthasya nisṛṣṭatvāt |

32.46

sambhāṣata iti sambhāṣaṇaḥ, 'kṛtyalyuṭo bahulam' iti lyuṭ, saṃstutau ca tau sambhāṣaṇau ca, yadi vā saṃstutaṃ ca saṃbhāṣaṇaṃ ca yayorastīti matvarthīyo'kāraḥ, tayoḥ prāyeṇa dṛśyate |

32.47

anyataraprayuktaviṣayasya siddhigocaratvād, nāyikayā prayuktā, prāyeṇa saṃstutāsambhāṣaṇayorapi paricitāveva kevalaṃ, na tu sambhāṣaṇamanayorasti yata idamuktam— 'ādau paricayaṃ kuryāttataśca paribhāṣaṇam' iti, tatrāsaṃbhāṣamāṇo'pi nāyakaḥ saṃstutatvātsusādha iti prāyeṇa dṛśyate, na tu nāyiketi na prāyeṇa |

32.48

yuktāviti | yuktāvimau samānarūpaśīlavayaskatvātparasparasaṃyojane, nisṛṣṭārthāyā yadā kautukamutpadyate tasmāccāsaṃstutayorapi draṣṭavyā na tu prāyeṇa, tathāvidhārthasya kādācitkatvāt |

32.49

kāryasyābhiyogasya caikadeśamasamāpitamanyatarasmādupalabhya, śeṣam = asamāpitaṃ, sampādayatīti parimitārthā, parimitaḥ paricchinno'rtho'syāiti |

32.50

seti | dṛṣṭaparasparākārayoriti| ākāragrahaṇena dṛṣṭaṃ parasparaṃ yābhyāṃkiñcittayoḥ kāryaśeṣaṃ saṃbhāṣaṇaṃ, praviraladarśanayorabhiyogamātraśeṣam |

32.51

sandeśamātramiti | kāryasya sthiratvāttanmātraṃ, patreṇa vacasā vā prāpayatīti patrahārītyarthaḥ |

32.52

seti | pragāḍhasadbhāvayoḥ samprayogaṃ pratyabhimukhībhūtatvāt, saṃsṛṣṭayośca kṛtasaṃsargayordṛṣṭvā, kimarthamityāha - deśakāleti | asminkāle sthāne vā'nayoḥ samāgama iti, prabodhanārthamanyatareṇa prayujyate, āsāmukteṣveva karmasu yathāsambhavaṃ karma draṣṭavyam |
nisṛṣṭārthā dvividhā-tatraikā parārthā yā pareṇa prayujyate, dvitīyā''tmārthā sā svayaṃdūtīti dvitīyaṃ nāma labhate, tasyā vidhimāha-

32.53

dautyeneti | dūtakrīyayā, anyayā nāyikayā prahitā yā svayameva nāyakamabhigacchetkāmayetsā svayaṃdūtīti saṃbandhaḥ, abhigamopāyopadeśamāha-ajānato nāmeti | adya svapne tvayā'haṃ kilopabhukteti, gotraskhalitaṃ ninded, naitadīdṛśaṃ tadasmadīyaṃ nāma bhūtaṃ yena tvayā bhāryā''hūyata iti, bhāryā cāsya ninded yuktamāhātuṃ yadeyaṃ rūpavatī guṇavatī vā syād, tadvyapadeśeneti | gotraskhalitamapadiśya svayamīrṣyāṃ darśayet sā hi darśitā kāmaṃ sūcayati, nakhādicihnitaṃ bhāvasūcanārthaṃ, kvaciditi | tāmbūlaśekharapūgodikaṃ dadatī cānurāgakhyāpanārthamidaṃ brūyādityāha-bhavataiti | ākāraramaṇīyateti | ramaṇahitateti, vivikte tamanveryanuyuñjīta, kimayaṃ ? pratipatsyata iti |

32.54

tasyā iti | svayaṃ dūtyāḥ, vivikte darśanaṃ pratigrahaścābhiyogaścāsyānāyakena kāryaṃ, yadi tāmabhigacched |
nāyikā'pi kadā cidāturā viśvāsyāmapaśyantī svayaṃ dūtyaṃ pratipadyata ityāha--

32.55

dūtīcchaleneti | dūtīvyājenānyāṃ kāñcidabhisaṃdhāya; devadattayā prahitā'hamiti, tasyā nāyikāyāḥ sandeśaśrāvaṇadvāreṇa nāyakaṃ sādhayet, tāṃ tu nāyikāmupahanyād doṣakhyāpaneneti, svayaṃdūtī-sā'pi svayaṃ siddhaye pravṛttatvānnissṛṣṭārthā eva draṣṭavyā |

32.56

etayeti | svayaṃ dūtyā, dūto vyākhyāto dvividhaḥ |
yadā saiva nāyikā gūḍhatvānna svayaṃ dūtyaṃ pratipadyate, tadā nāyakaṃtadbhāryayā''kārayedityāha--

32.57

nāyakabhāryā ceti | mugdhāṃ = mūḍhāṃ, viśvāsya = viśvāsaṃ prāpya, ayantraṇayeti | tasyā ātmanaśca vivikte viyogāvegenānupraviśya ceṣṭitāni pṛcchet, sā'bhimukhā viśvāsitā nirviśeṣā satī nāyakaceṣṭitāni kathayati, yogāñ śikṣayediti | buddhvā ceṣṭitāni, tadanurūpān yogāñśikṣayed, yogajñāṃ nāyako jñāsyatīti, sākāraṃ maṇḍayet, svābhiprāyasūcanārthaṃ, kopamasmingrāhayed, ātmano'pīrṣyāṃ darśayituṃ; capalo'yamanyasyāṃ saktaḥ kimasti ? yena na kupyasīti, evaṃ ca pratipadyasva, yathā'hamācakṣa iti tāṃ śrāvayet, tatpratipattyā nāmānukūlyaṃ jñāsyatīti, svayaṃ cāsyāṃ bhāryāyāṃ nakhadaśanapadāni vidadhīta saṃprayogābhilāṣakhyāpanārthaṃ, teneti | yathoktena dvāreṇa, nāyakamākārayedākāraṃ grāhayed, yenāsau saṃprayogārthinīti vidyāt, seti | bhāryā mūḍhadūtī, dūtyarthāparijñānādiyaṃ pattrahārīprakārā draṣṭavyā |

32.58

tasyā iti | nāyikāyāḥ, tayaiveti | mūḍhadūtyā, pratyuttarāṇi = pratyabhiyogān yojayet |
‘nāyako'pyanyadūtaśca vyākhyātaḥ’ ityuktaṃ, tatrāgocare lajjāyāṃ vā yadi svayaṃ dautyaṃ na pratipadyeta, tadā svabhāryayā tāmākārayedityāha--

32.59

mūḍhām = ajñāṃ, vijñā hi vikalpayati, kimiti ? māmanayā yojayatīti, viśvāsena hetunā yojayitvā, tayaivākārayet = svabhāryayā''kāraṃ grāhayet, prakāśayet, tadaivātmanaśca kalāsu vaicakṣaṇyaṃ kalākauśalaṃ tayaiva prakāśayet, sā bhāryādūtī pattrahārīprakārā, tayaiva = bhāryādūtyā, tasyāḥ = nāyikāyāḥ, ākāragrahaṇaṃ pratyuttaragrahaṇamityarthaḥ |
yadi svabhāryāyā na gocarastadā kiṃ pratipadyetetyāha--

32.60

bālāṃ vā paricārikāṃ na yāṃ kāṃ cid, adoṣajñām = adhūrtām, aduṣṭeneti | bālakrīḍanakādyupāyena, nāyikāgṛhaṃ prati pratidinaṃ prahiṇuyāt, tatreti | tasyāṃ jātaparicayāyāṃ gūḍhalekhavidhānaṃ ca vācayitvā, māṃ nāyako'pyākārayatīti, sā pratipadyate, nakhadaśanapadāni ca sraji karṇapatre vā nidadhyāditi yojyaṃ, sā mūkadūtī, arthānabhilapanādiyaṃ pattrahārīprakārā, tasyā nāyikāyāstayaiva pratyuttaraprārthanaṃ, yadi tayā karṇapatrāt pattraṃ gṛhītaṃ kimancanna mṛgayasa iti |
yatra bālāyā apyagocarastatra kiṃ pratipadyetetyāha-

32.61

pūrvaprastuteti | nāyakayoryatpūrvaprastutaṃ pravṛttaṃ kāryaṃ tasya cihnaṃ tenābhijñānārthaṃ sambaddhaṃ vacanam, anyajanāgrahaṇīyaṃ, tābhyāmeva tadarthasya grahaṇād, atra mlecchitakavikalpakalā draṣṭavyā, laukikārthaṃ ca lokaviditārthaṃ, dvyarthamaprastutārthasyāpi vācakatvād, udāsīnayā na kva citpratibaddhayā, evaṃ ca sā vātadūtītyucyate, pattrahārīprakāraivai ceti, tayaiva pratyuttaraprārthanaṃ, tayā hi praśnasya pratipraśnaṃ yācetetyarthaḥ, tāsāṃ viśeṣā nisṛṣṭārthā''dīnāṃ svayaṃdūtyādayo viśeṣāḥ, evamanye'pi viśeṣāyathāsaṃbhavamatraiva draṣṭavyāḥ, yathāhurbābhravīyāḥ-'putrikā citrarūpāṇi paśavaḥ śukasārikāḥ | sarveṣāṃ gūḍhabhāvānāṃ dūtakarmāṇi kurvate, iti |
yāstitro dūtya uktāstāḥ kā ityāha--

32.62

praviśati gṛhamiti śeṣaḥ, viśvāsaṃ dūtīkāryaṃ ca; bindati=labhate |
saṅkṣepeṇa dūtīkarmāṇryāha—

32.63

vidveṣaṃ grāhayediti | tasya rūpādipraśaṃsābhiḥ 'anuśayaṃ grāhayed' ityādinā, ramaṇīyāni varṇayed 'nāyakasya caritamanulomatāṃ kāmitāni ca kathayed' ityanena, citrānsuratasambhogāndarśayed 'vṛṣatāṃ catuḥṣaṣṭivi jñatāṃ saṃvarṇayed' ityanena, anyāsāmapi tatsakhīnāmagrato na kevalaṃnāyikāyā yatastāstasyai kathayanti |

32.64

nāyakasyānurāgaṃ varṇayed 'śṛṇu vicitram'ityādinā, punaśca ratikauśalaṃ varṇayetpradhānatvādasya prārthanāṃ cādhikaṃ strībhirvarṇayed, ślāgha nīyayā cāsya pracchannaṃ saṃyogaṃ bhūtamabhūtapūrvaṃ vā varṇayed' ityanena, avaṣṭambhaṃ ca nāyikāviṣayaṃ niścayaṃ tadaṅkaśayanaṃ śmaśānaśayanaṃ vā, yaduktam-'śakyamanena maraṇamapyanubhavitum' iti |
prathame'dhikaraṇe paṭutā''dayo dūtaguṇā uktāḥ, teṣāṃ paṭutā pradhānamiti darśanārthamāha--

32.65

asaṃkalpitamapīti | doṣakāraṇāditi | vyāvṛttikāraṇād, nāyakena san vikalpito na vicintitaḥ, dūtī punastamāvartayatyabhimukhīkaroti, vacanakauśalāt paṭutāyogāt |
iti dūtīkarmāṇi ṣaṭcatvāriṃśaṃ prakaraṇam ||

Linked texts (1)