Kamasutra 33
Jayamaṅgalā 33
- Language
- Sanskrit
33.p1
īśvarāṇāṃ paragṛhapraveśābhāvātkāmitaṃ na sambhavati, prāyaśastatra dūtīkarmādhikriyata iti, tadanantaramīśvarakāmitamucyate, yadāha—
33.1
mahājaneneti | janasamūhenaiteṣāṃ caritaṃ dṛśyate sarvadā tadanugatatvād, yadi dṛṣṭaṃ tadā ko doṣa ityāha--anuvidhīyate ceti | ‘yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ’ iti |
tadeva dṛṣṭāntena darśayati—
33.2
savitāramiti | savitā lokeṣu śreṣṭhaḥ, tamudyantaṃ, paśyantīti caritadarśanam, anūdyanti ca tasmiṃstūdgate suptāḥ prabudhyanta iti, caritānuvidhānaṃ, gacchantamapi deśāntaraṃ paśyantīti, caritadarśanam, anupratiṣṭhante ca yathāsvaṃ kriyāsu pravartanta iti, caritānuvidhānam |
33.3
tasmāditi | paragṛhaṃ praviśya yatparadārābhigamanaṃ tadaśakyaṃ, mahājanena garhaṇīyatvācca, itaro'pi jano'nuvidadhyāditi, śiṣṭānāṃ kutsanīyaṃ tasmāttadarthaṃ na te kiñcidanuṣṭhānamācareyurniṣphalatvātsvaparigraheṣvapi sukhasambhavāt |
33.4
avaśyaṃ tviti | anyakāraṇavaśātsthānāntarayāyino vā rāgavaśādācaritavye, yogāniti | prayogān |
te dvividhāḥ-pracchannāḥ prakāśāśca, īśvarā api dvividhāḥ-kṣudrāmukhyāśca, tatra kṣudrānadhikṛtya pracchannānāha—
33.5
grāmādhipateriti | grāmabhokturāyuktasyādhikṛtasya, halotthavṛttirgrāmakūṭaḥ, tasya grāmīṇaiḥ karṣaṇaphalikā dīyante, tasya putrasya, yūna iti | pratyekaṃ yojyaṃ, teṣāmīśvaratvādvacanamātrasādhyā nābhiyogamapekṣante, kiṃsarvā evetyāha—tāścarṣaṃṇya iti |
33.6
tābhiriti | carṣaṇobhiḥ saha saṃprayoga iti, vakṣyamāṇena sambandhaḥ, atropāyamāha-viṣṭikarmasviti | bhaktamātreṇa yāni peṣaṇakuṭṭanarandhanādīni kāryāṇi tāni viṣṭikarmāṇi, koṣṭhāgārapraveśe tatratyaṃ karma kartuṃ praviṣṭābhiḥ, dravyāṇāṃ dhānyādīnāṃ koṣṭhāgārānniṣkramaṇe tatra ca praveśe tatra karma kartuṃ praviṣṭābhiḥ, kriyamāṇe bhavanapratisaṃskāre gṛhamaṇḍane kṣetrakarmaṇi bījānāṃ rakṣaṇotpāṭanādau, karpāsasyorṇāyā atasīśaṇabalkalasya ca bhāṇḍāgārātsūtrakartanāya dāne, sūtrasya ca katitasya pratigrahe svīkāre kartanikābhiḥ, dravyāṇāmiti | dhānyādīnāṃ, krayavikrayaviṃnimayeṣviti | kretuṃ vikretuṃ vā praviṣṭābhiḥ, teṣu teṣu ceti | rājakulapraveśahetuṣu |
33.7
gopībhirgavādhyakṣasya dadhimathanādikarmasu |
33.8
sa hyadhiṣṭhāya rājakīyasūtrāṇi vidhavā''dibhiḥ kartanikābhiḥ kataṃyati |
33.9
nagare niyuktasya dāṇḍapāśikasya strīmarmajñatvādrātrāvaṭane coditābhiḥ |
33.10
rājakīyapaṇyāni kretuṃ vikretuṃ ca niyuktasya kretṛvikretṛstrībhiḥ, saṃprayoga iti sarvatra yojyam |
33.11
aṣṭamīti | kaumudī kojāgaraḥ, nagarakharvaṭau vyākhyātau, pattanādikamupalakṣaṇārthaṃ droṇamukhasya, īśvarabhavana iti | yasya nagarādi bhujyate tasya bhavane, āntaḥpurikāḥ = antaḥpurastriyaḥ |
33.12
tatreti | krīḍāyām, āpānakānta iti | āntaḥpurikābhiḥ sarvābhiḥ saha peyaṃ pītvā; tadante viśeṣavidhimāha- nagarastriya iti | atrāpi nagarakharvaṭadroṇamukhastriyaśca, bhogāvāsakāniti | paribhogapradeśān, kathābhirāsitveti | āntaḥpurikābhiḥ saha kathābhiḥ sthitvā; pūjitāāntaḥpurikābhiḥ, prapītā iti | prapītamāsāṃ vidyata iti matvarthe'kāraḥ, upapradoṣaṃ=pradoṣasamīpe, niṣkrāmayeyurdinaṃ rājabhavane'tivāhya |
33.13
tatreti | aṣṭamīcandrādiṣu, praṇihitā rājñā prayuktā, prayojyāyā iti | yāmabhigantumicchet, pūrvasaṃsṛṣṭeti | pūrvameva yā gṛhaṃ yātvā saṃsarga kṛtavatī, tāmiti | prayojyāṃ rājabhavane praviṣṭāṃ, bhāṣeta kuśalapūrvakam |
33.14
rāmaṇīyakadarśane ca yojayec, cittaharaṇārtham |
33.15
prāgeveti | rājabhavanapraveśāt, svabhavanasthāṃ brūyādautsukyavāraṇārtham |
33.16
amuṣyāmiti | yeyameṣyati, kāle prajñāte ca yojayet |
rāmaṇīyakarocanānyāha-
33.17
bahiriti | prabālakuṭṭimaṃ maṇibhūmikāṃ sphaṭikādyākārāṃ kṛtakuṭṭimāṃ bhūmiṃ, vṛkṣavāṭikāṃ=puṣpaphalasamṛddhāṃ, mṛdvīkāmaṇḍapaṃ=drākṣāmaṇḍapaṃ, samudragṛhaprāsādāniti | dhārāgṛhān prāsādāṃśca, gūḍhabhittisañcārāniti | gūḍho bhittimadhyagatatvād jalasañcāro yeṣu samudragṛheṣu, prāsādeṣvapi niṣkāsanapraveśanalakṣaṇasañcārāniti yojyaṃ, yantrāṇi sajīvāni nirjīvāni ghaṭitānyanyāni ca yāni kautukāni, krīḍārthā ye mṛgāḥ, śakunakānhaṃsādīn , vyāghrapañjarānvyāghrādhiṣṭhitān , kasyāścideva kva citkautukamutpadyata ityanekopadarśanam |
33.18
ekānta iti | īśvaraḥ kṛtasaṅketastiṣṭhati, tadgatamiti | tvayyanurakta īśvara iti |
33.19
saṃprayoge'pi sveśvareṇa satyāyatiṃ prabhāvaṃ varṇayed, yenāparibhūtā vatsyasi |
33.20
amantraśrāvaṃ ca varṇayed , āvābhyāmanyo na kaścijjānātīti, pratipannāṃ saṃprayogaṃ, yojayedīśvareṇa |
apravipadyamānāyāṃ vidhimāha-
33.21
apratipadyamānāṃ tviti | upacārairiti | sragādibhiḥ pānādibhiśca sphītaiḥ sāntvitāmabhimukhīkṛtām , upacāraiḥ striyo hriyanta ityatipratītametad , rañjayitvā; tadanukūlena ratena, sambhūya ceti | dāsyā nagara strībhiḥ saṃyojya visṛjet , sānurāgamivi kriyāviśeṣaṇaṃ, yathā jānāti mayyanurakta īśvara iti |
33.22
anugrahocitasyeti | īśvarasya yaḥ prasādavittakaḥ, sa ca prayojyāyāḥ patiḥ tasya dārāḥ, nityamiti | pratyahamantaḥpuraṃ viśanti, aucityāditi | anugrahocitatvādeva praveśo'pi tasyā ucita eveti, tatreti | praviṣṭāyāṃ prayojyāyāṃ, praṇihitā rājadāsītyanena pūrvoktena samānam, prayogadvaye'pyatra prayojyānupraveśasya sukaratvād, dāsyeva prayuktā |
33.23
āntaḥpurikā ceti | yā kā cidīśvaraprayuktā ceṭikāsaṃpreṣaṇena prītiṃ kuryādātmano viśvāsāsaṃbhavāt, prasṛtaprītiṃ ca prayojyāṃ sāpadeśaṃkiñcitkāryamapadiśya; tayaiva ceṭyā darśane'pi niyojayed, yathā māṃdraṣṭumāgacchediti |
33.24
yasminveti | gītatantrīvādyādivijñāne, vikhyātāṃ=pravīṇāṃ , sopacāramiti | vastrādidānapūrvakamāhvayed , atra ca praveśasyāsaṃbhavād āntaḥpurikā dvitīyā prayuktā |
33.25
udbhūtānarthasyeti | arthapratighāti yatkāryaṃ tadutpannaṃ yasya, bhītasya ceti | yo rājakulādbhrotastasya jāyāṃ bhikṣukī rājapraṇihitā brūyād , asminprayoge tṛtīyā'parā prayuktā, sā'pyevaṃvidhaṃ kāryaṃ buddhvā; prayojyāmāntaḥpurikāyāṃ yojayati, rājani siddhā prasādavitttikā, gṛhītavākyeti | sā yadāha tadrājā karoti, mama vacanaṃ śṛṇotītyātmano gṛhītavākyatāmāha-svabhāvataḥ kṛpāśīleti | utkocābhāvaṃ darśayati, tāmaneneti | tadānīṃ buddhivikalpitenopāyena, kathaṃ mama ? praveśa iti cedāhaahameveti | anarthamityupalakṣaṇārtham, bhayaṃ ca nivartayiṣyati, dvistririti | praveśayetpaścājjātaparicayā svayameva pravekṣyati, abhayamasyai dadyād , abhayaṃ niveditavatyai saṃprahṛṣṭāmanudvignāṃ sambhāṣeta |
33.26
etayeti | udbhūtānarthabhītajāyayā, vṛtyarthināṃ = jīvanārthinām , mahāmātrābhitaptānāṃ = mahāmātraiḥ prabhavadbhiḥ pīḍitānām , balāddigṛhītānāṃ · rājavallabhairvyavahāre durbalānāṃ nyāyabalābhāvāt , svabhogena tāvanmātreṇāsantuṣṭānāmadhikamicchatāṃ, rājani prītikāmānaṃ kva citparibhavaṃmama mā kārṣīditi, bāhyajaneṣu, vyaktiṃ = prasiddhima , icchatāṃ, rājñaḥ prasādyo'yamiti, sajātaiḥ = dāyādaiḥ, sūcakānām = udgrāhakāṇāṃ , kāryavaśināmiti | kāryārthināṃ, jāyā vyākhyātāḥ, atrāpi bhikṣukī brūyāditi yojyam , ete pracchannayogā atyājitasvakulāsu strīṣu |
33.27
anyeneti | yena kena citsaṃsṛṣṭāṃ kṛtasaṃsargāṃ, saṃgrāheti | nāgarakeṇa saṃgrahavidhinā grāhayitvā, dāsyamupanītāmiti | prakāśavinaṣṭāyāveśyāviśeṣatvād, tāṃ sāmānyastriyaṃ krameṇāntaḥpuraṃ praveśayed, na jhaṭiti samanantarameva mā bhūdetatkṛtaḥ prayoga iti |
33.28
praṇidhinā = cāreṇa, sandūṣya sadbhūtenaiva doṣeṇa, anyathā-aduṣṭadūṣaṇamadharmāya bhavati, evaṃ cāsya kalatrāvagraho na doṣāya, etadyogadvayaṃtyājitasvakulāsu, ete rājaputreṣu prāyeṇa na tu rājñaḥ, tasya maṇḍale pratiṣṭhitatvātkādācitkāḥ syuḥ |
33.29
praviśetpracchanno'pītyarthaḥ |
33.30
ābhīraṃ hīti | gūrjarāte koṭṭaṃ nāma sthānaṃ, tasya rājānamābhīranāmānaṃ, parabhavanagatamiti | śreṣṭhivasumitrasya bhāryāmadhigantuṃ tadbhavanagataṃrajako rājyārheṇa tadbhrātrā prayukto jaghāna, kāśirājaṃ ceti | kāśīsthaṃrājānaṃ jayatsenamaśvādhyakṣastadbhāryāmadhigantuṃ tadbhavanagataṃ jaghāna |
prakāśāstu yogā rājñaḥ prāyeṇa draṣṭavyā yadāha—
33.31
deśapravṛttiyogāditi | yo yasmindeśe samācāraḥ pūrvaiḥ sthāpitastadyogāditi, ato dṛśyamānānyapi kāmitāni mahājanena nānuvidhīyante, rājñāmeva tatrādhikārāt |
33.32
prattā iti | ūḍhā aupāyanikamupāyaprayojanaṃ vastrādi, upabhuktā rājñā saṃprayuktāḥ, visṛjyante tyakṣyante, ityāndhrāṇāṃ pravṛttiḥ |
33.33
mahāmātrāṇāṃ ya īśvarā mukhyāsteṣāmantaḥpurāṇi striyaḥ, sevārthamiti | sevāṃ kartuṃ, vātsagulmakānāmiti | dakṣiṇāpathe sodaryau rājaputrau vatsagulmau tābhyāmadhyāsito deśo vatsagulmaka iti pratītaḥ, tatra bhavānā miyaṃ pravṛttiḥ |
33.34
rūpavatīriti | praśaṃsāyāṃ matup , prītyapadeśeneti | parasparasnehabhāvaḥprītistasyāpadeśaḥ, saṃprayogastu prayojanaṃ, vāsayanti, antaḥpura evāntaḥpurikāḥ striyaḥ, vaidarbhāṇāmiti | kālāñjarāddakṣiṇena vidarbhoṃ nāmadeśaḥ, tatra bhavānām |
33.35
prītidāyamiti | prītyā yat svatvanivṛttyā dīyate |
33.36
rājakrīḍārthamiti | praveśasya nimittaṃ, saṃprayogastu prayojanaṃ, nagaraṃ yatra rājadhānī tatra striyo nagarastriyaḥ, tato bāhyā janapadastriyaḥ, saṃghaśa iti | saṃbhūya, ekaśa iti | ekaikaśaśca saurāṣṭrakāṇāmiti |
uktamanuktaṃ copasaṃharannāha--
33.37
ete ceti | anye caivaṃ prakārāḥ, pāradārikāḥ = paradāraprayojanāḥ, ete deśe deśe pravarttante, pūrvarājabhiḥ saṃpravartitatvāt |
atra pratiṣedhamāha--
33.38
na tvevaitaditi | etaditi, īśvarakāmitam, pravarttatāmiti, na prayuñjīta, lokahite rataḥ, yastu naivaṃ; sa mahīpatirna vijayate, anigṛhītāriṣaḍvargatvād, vijayasya kāraṇaṃ kāmakrodhalobhamānamadaharṣajaya iti |
īśvarakāmitaṃ saptacatvāriṃśaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃpāradārike pañcame'dhikaraṇa īśvarakāmitaṃ pañcamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit