Kamasutra 34
Jayamaṅgalā 34
- Language
- Sanskrit
34.p1
yatheśvarāṇāṃ parabhavanapraveśo nāsti tathā''ntaḥpurikāṇāṃ, nāgarakāṇāṃ cāntaḥpuraveśaḥ, ityāntaḥpurikāṇāṃ nāgarakāṇāṃ cobhayathā'pyāntaḥpurikāvṛttamucyate, tatra pūrvamadhikṛtyāha--
34.1
nāntaḥpurāṇāmiti | tādṛśyādāntaḥpurikāṇāmityarthaḥ, tāsāṃ patirastyeveti cedāha--patyuścaikatvāditi | eko'pi tṛptiṃ kuryāditi cedāha-anekasādhāraṇatvācceti | sa hi tāsāṃ sādhāraṇaḥ kathaṃ ? tṛptiṃ kuryād, yogataḥ, parasparamiti | yā ratimanyasyāṃ kuryāttasyāmanyeti |
prayogamāha—
34.2
dhātreyikāmiti | puruṣavadalaṃkṛtyeti | tatra hi puruṣavad buddhyā'ti mātre bhāve tṛptiratiśayitavatī bhavati, ākṛtisaṃyuktairiti | puruṣendriyasaṃsthānavadbhiḥ, kandamūlaphalāvayavairiti | tatra kandā ālukakadalyādīnām, mūlaṃ tālaketakīnām, phalamalābukarkaṭikā''dīnām, etāni saṃśodhya grāhyāṇīti, avayavagrahaṇe phalaṃ darśayati—ātmābhiprāyamiti | rāgabhāvaṃ, nivartayeyuḥ, kevalaṃ śraddhāvinodanaṃ tathāvidhakāmasyāprādhānyāt |
34.3
puruṣapratimāḥ puruṣadehān, avyaktaliṅgā ajātaśmaśrutvātstrīrūpābhāsānityarthaḥ |
eko'pi patiḥ tṛptiṃ kuryādyaḥ kāmārtāsu kṛpāśīlaḥ, yathā prācyānāmityāha—
34.4
rājāna iti | vinā'pi bhāvayogāditi | ajñātasaṃprayogecchā api, āyojitapadravyā iti | kaṭyāmābaddhakṛtrimasādhanāḥ, yāvadarthaṃ = yāvattṛptiṃ, bahvībhirapi strībhiḥ saha gacchanti saṃprayogamityarthaḥ, viśeṣamāha–yasyāṃtviti | prītiḥ=sahajaḥ snehaḥ, vāsakaḥ=paripāṭyā śayanam, ṛtuḥ=apatyārthaṃ, tatra = tasyām, abhiprāyato bhāvenetyarthaḥ, ayamantaḥpuraviṣaye yoga uktaḥ |
34.5
strīyogenaiveti | yathā strīṇāṃ kva citpuruṣabuddhimutpādyābhiprāyanivṛttirevaṃ puruṣāṇāmapi keṣāṃ cidityāha—alabdhavṛttīnāmiti | ye striyaṃna prāpnuvanti, viyoniṣu = bālorukṣādiṣu, vijātiṣu = eḍībaḍavā''diṣu, strīpratimāsu = strīpratikṛtiṣu, samutkīrṇastrīliṅgādiṣu, kevalalopamardanācceti | siṃhākrāntena kareṇa vā sādhanasya manthanādeva kevalād, yathoktam‘bhuvi vinyastahastābhyāmavaṣṭabhyotkaṭāsanaḥ| bāhumadhye vimṛdgīyātsiṃhānteṣvayaṃ vidhiḥ’ || asthāneṣu śukravisṛṣṭividharma iti cet , svapnābhimāne kathaṃ ? tatra prāyaścittavidhānāditi cedihāpi vihitatvāt |
bahirviṣayamāha-
34.6
yoṣāveṣāniti | strīveśān, paricārikābhiriti | pradoṣe paricaritumantaḥpuraṃ praviśantībhiḥ |
34.7
teṣāmiti | nāgarakāṇāmupāvartane'bhimukhīkaraṇe prayateran, ābhyantarasaṃsṛṣṭā iti | tāsu nāgarakāṇāṃ yathārthabuddhiḥ, na bāhyāsu, āyatimiti| āgāmi phalamevaṃ bhaviṣyatīti |
34.8
apasārabhūmiṃ apakramaṇamārgaṃ, viśālāmiti | vistīrṇatvānna jñāyate kva kiṃ vartata iti, pramādam = asāvadhānatām, anityatāmiti | rājaparijanoṃ na nityaṃ saṃnihita iti |
34.9
asadbhūteneti | vinā bhāvena, supraveśitāṃ vinā ca, janamiti | nāgarakam, āvartayeyurabhimukhīkuryuḥ, doṣāditi | vinā bhāvamaduṣṭadūṣaṇe, ātmanaḥ supraveśitādyabhāve ca janasyāpakāraḥ |
dvitīyaṃ vṛttamadhikṛtyāha-
34.10
apāyabhūyiṣṭhatvāditi | bahūnāṃ vināśakāraṇānāṃ saṃnidhānāt |
atra viśeṣamāha-
34.11
pramadavanaṃ = krīḍāvanaṃ, tenāvagāḍhaṃ gahanaṃ, kakṣāḥ = prakoṣṭhakāni, proṣitarājakaṃ rājño'nyatra gatatvāt , kāraṇānyabhigamanasya, bahuśa āhūyamāno'rthabuddhyā, kakṣāpraveśaṃ dṛṣṭvā; anena mārgeṇa mayā praveṣṭavyamiti, tābhiriti | yā upāvartayante, vihitopāya iti | evaṃ veṣo'sminkāle, gṛhītvā cemamiti |
34.12
śaktiviṣaye ceti | yena pratidinaṃ niṣkramituṃ śaktistasminsati |
idamupāvartanasya vṛttaṃ, yastu svayamupāvartate tasya vṛttamāha-
34.13
bāhyā ye rakṣiṇastaiḥ saha, anyadeveti | amukasambandhena mama tvaṃ bhrātā bhaginīpatirveti, saṃsṛjyeta = prītiṃ kuryād, yena teṣāṃ tannibarhaṇe śathilyaṃ syāt |
34.14
viditārthāyāmiti | mayyanurakta iti, viditāthāṃ, saktaṃ nirūpayetprakāśayedākārasaṃvaraṇārtham , evaṃ ca dāḍhyīrthamāha- tadalābhāditi | paricārikāyā aprāpteḥ śokaṃ nirūpayedityeva |
34.15
antaḥpraveśinībhiśceti | bāhyābhirantaḥpurapraveśanaśīlābhiḥ strībhiḥkāraṇabhūtābhiḥ, dūtīkalpaṃ = dūtīvidhānaṃ yathoktam |
34.16
rājapraṇidhīṃśceti | rājacarān budhyetātmasaṃrakṣaṇārthaṃ, yatra yasminpradeśe dūrasthāyā eva darśanayogaḥ |
34.17
gṛhītākārāyā iti | anyathā satyapi darśanayoge'vasthānaṃ niṣphalameva syāt |
34.18
tasminnapi tu pradeśe sthitena rakṣiṣu paricārikāvyapadeśaḥ kāryaḥ, yasyāmātmā sakto nirūpitaḥ |
34.19
cakṣuranubadhnatyāmiti | punaḥ punaḥ paśyantyāṃ prayojyāyām, iṅgitākāranivedanaṃ bhāvasūcanārtham |
34.20
sampāta iti | yatroddeśe samyaggamanaṃ, tadyuktasyeti | prayojyāyuktasya, sānurāgamātmānaṃ phalake bhittau vā vilikhya nidadhyād , hyarthānāmiti | yāni prayojyāviṣayamanurāgaṃ sūcayanti, gītavastūnāṃ khaṇḍagāṃthāvarṇādīnāṃ patrasthānāṃ, krīḍanakānāṃ putrikākandukādīnāṃ kṛtacihnānām, āpīḍakasya nakhadaśanapadāṅkitasya, aṅgulīyakasya svanāmāṅkitasya |
34.21
pratyuttaraṃ ceti | tayā'nyayā vā dattaṃ prakarṣeṇa paśyet, tata iti | lyablope pañcamī, sānurāgaṃ pratyuttaraṃ dṛṣṭvetyarthaḥ, yatnaḥ kramaṇam |
praveśopāyamāha-
34.22
yatreti | udyānādau, pracchannasya gūḍhasyāvasthānaṃ prāṅ nāyikāgama nāt, tadānīṃ gamanaṃ tu lakṣitaṃ bhavati |
34.23
āstaraṇaṃ = kuthātūlakādi, āvaraṇaṃ = kambalādi, tadveṣṭitasya tasya striyā puruṣeṇa vā gṛhītasya, nirhāraḥ = niṣkramaṇam |
34.24
rakṣipuruṣarūpo veti | rakṣipuruṣavyañjanaḥ, tadanujñāto rakṣiṇā'numato velāyāṃ rātrau |
23 ||
34.25
puṭāpuṭairiti | mañjūṣāyāṃ sapidhānāyāṃ prakṣiptasya yogairantardhānayogairāmnāyāgataiḥ |
tatrāyaṃ prayogo nakulahṛdayaṃ corakatumbīphalāni sarpākṣīṇi cāntardhūmena pacet, tato'nena samabhāgenodakena peṣayedanenābhyaktanayano naṣṭacchāyārūpaścarati |
34.27
rātrikaumudīṣu ceti | sukharātrikāsu vā, dīpikāsaṃbādhe gṛhītadīpikānāṃ ceṭikānāṃ samūhe, tadveṣadhāriṇaḥ, suraṅgayā vā, antaḥpuroddiṣṭayā, praveśanirhārau sarvatra yojyau |
34.28
dravyāṇāmiti | sāradārvādīnāṃ, yānakānāṃ = yugyādīnāṃ, karmakarairnirhāre praveśane ca tanmadhyavartino'pi praveśane niṣkramaṇaṃ ceti, sarvatra yojyam, āpānakamutsavaḥ, cārthe'piḥ, ceṭikānāṃ ca, saṃbhrame = itastatogamane |
34.29
vyatyāsa iti | āntaḥpurikāṇāṃ veśmaparicaye karmakaraveśasya, rakṣiṇāṃ viparyaye dvārāntaragamane, tathā hi-na jñāyate ka ātmīyaḥ kaḥpara iti, yātrātaśceti | cakārādudyānataśca |
34.30
dīrghakālodayāmiti | dīrghakāla udayaḥ phalaṃ yasyāḥ, śatrurna yātamātrasādhyo bhavatītyarthaḥ | |
34.31
parasparasyeti | kāryāṇi rahasyāni, āntaḥpurikāḥ, ekakāryā iti | ekasyā yatkāryaṃ tatsambhrūyāsmābhirniṣpādyamiti, kṛtasaṅgānāṃ, śeṣāṇāṃbhedanaṃ kuryuryathā tā api samānadharmiṇyaḥ syuḥ |
34.32
dūṣayitveti | ekakāryārpaṇa iti | ekaṃ cāritrakhaṇḍanākhyaṃ kāryaṃ parasparasyārpayati ya āntaḥpurikāsaṃghaḥ, abhedyatāṃ gato mantrabhedābhāvādevaṃca sthiraḥ |
idamāntaḥpurikāvṛttaṃ pracchannamuktam , prakāśaṃ tu deśapravṛttyā, yadāha—
34.33
tatreti | rājakulacāriṇyo yā rājakule caranti striyaḥ, lakṣaṇyāniti | ye rūpādilakṣaṇe sādhavastajjñāstānityarthaḥ, nātisurakṣatvāditi | nātyantaṃ svā rājakīyāstatra rakṣanti |
34.34
kṣatriyasaṃjñakairiti | nānyai rakṣibhiḥ, teṣāṃ tatrābhyantarapraveśād, arthamiti | samprayogaṃ sādhayanti rājakulacāriṇya ityeva |
34.35
preṣyābhiriti | dāsībhiḥ, tadveṣān = dāsīveṣān, praveśayanti, rājakulacāriṇya iti vartate |
34.36
svairiti | rājāpekṣayā, kāmacārairiti | aniṣiddhasañcāraiḥ, jananīvarjamiti | mukhyamātaraṃ muktvā, upayujyante = abhigamyante |
34.37
tathā praveśibhiriti | rājaputravat praveśibhiḥ, jñātisambandhibhiḥ, nānyairupabhujyante, strairājakānāmiti | strīrājaḥ = strīpurī, tatra bhavānām |
34.38
mitrairbhṛtyairiti | mitrairbhṛtyaiśca, dāsaceṭairiti | dāsā gṛhajātāstato'nye ceṭāḥ, gauḍānāmiti | gauḍāḥ kāmarūpakāḥ prācyaviśeṣāḥ |
34.39
pariskandāḥ = pratīhārāḥ, karmakarāḥ = śayanāsanacamarādikarmakarāḥ, anye'pi tadrūpā ye'niṣiddhasaṃcārāḥ, upayujyanta ityarthakatvāddribhaktivipariṇāmena saṃbandhaḥ, saindhavānāmiti | sindhunāmā nadastasya paścimena sindhudeśastatra bhavānām |
34.40
arthenopagṛhya rakṣiṇāṃ lubdhatvāt, sāhasikā nirbhayā nānye, saṃhatā· ekībhūya, haimavatānāmiti | himavaddroṇībhavānām |
34.41
nagarabrāhmaṇā iti | tatraiva nagare ye brāhmaṇāste puṣpāṇi dātumantaḥpuraṃgacchanti, rājaviditamiti | rājaprajñātam , paṭāntaritaścaiṣāmālāpo· na tābhiḥ sākṣād dṛśyamānābhiriti deśasthitiḥ, teneti | puṣpadānaprasaṅgena, vyatikaraḥ = saṃprayogaḥ, vaṅgāḥ tiruhitāt pūrveṇa, aṅgā mahānadyāḥpūrveṇa, kaliṅgā gauḍaviṣayāddakṣiṇena |
34.42
saṃhatya nava daśetīti | atretiśabdaḥ prakāre, ekaikaṃ yuvānaṃ vyavāyakṣamaṃ pracchādayanti na yathā dṛśyate, evamityuktena pāradārikeṇa vidhinā prakurvītābhigacchet |
ityāntaḥpurikāvṛttamaṣṭacatvāriṃśaṃ prakaraṇam || yathā parastriyamebhirupāyairabhigacchettathā tadvārāmaparo'pīti, dārarakṣikamucyate, dārarakṣā prayojanamasyeti, yadāha-
34.43
ebhya eveti | kāraṇebhya iti | nimittebhyaḥ, tatra vyāvartanakāraṇabardhanena taducchedanakāraṇebhyo rakṣet, tathā siddhapuruṣebhyaḥ, yaiśca dvāradeśāvasthānādibhiḥ kāraṇairabhiyogamātrasādhyatvaṃ, yāni ca paricayakāraṇāni, abhiyogadūtīkarmāṇi, īśvarakāmitopāya āntaḥpurikāvṛttaṃ ca tebhyo rakṣet , tatrāyaṃ prathamo rakṣaṇopāyo yadrakṣāniveśanam |
yadāha-
34.44
kāmopadheti | kāmaviṣaye yā parīkṣā tayā śuddhān |
34.45
te hīti | yadyapi svayaṃ kāmopadhāśuddhā nābhigacchanti, tathā'pi bhayena lobhena vā'nyaṃ prayojayeyustadaśuddhisaṃbhavāttasmāt kāmabhayārthopadhāśuddhān sthāpayediti goṇikāputraḥ |
34.46
dharmabhayopadhāśuddhāniti | vātsyāyana evaṃ manyate dharmopadhāśuddho na paradārānabhigacchati, nārthalobhātsvāmidrohamācarati, bhayāttu dharmaṃ parityajediti |
svadāreṣu parīkṣaṇamapi rakṣaṇopāya iti ke cidityāha-
34.47
paravākyeti | amukastvayyanuraktaḥ sa evamāha-mama prāṇā dhāryantāmiti | gūḍhākārābhiriti | yathā sā na jānāti patyā prayukteti, tayopadadhyātparīkṣeta, tathā hyapratipannāyāḥ śaucaṃ, pratipannāyāścāśaucaṃ jñātaṃ bhavati |
34.48
duṣṭānāmiti| vināśakāraṇānāmityarthaḥ, evaṃ manyate vināśakāraṇeṣu satsvasatsu vā parīkṣāvānsyāt, tatra pūrvasminpakṣe duṣṭānāṃ yuvatiṣu pratyakṣeṇa siddhatvāt kiṃ parīkṣayā, dvitīye'pyakasmāt kāraṇena vinā, nāduṣṭanāmavidyamānavināśakāraṇānāṃ dūṣaṇamācared, śuddhaśodhanasya doṣavattvād, yathāktam-na śodhanamaduṣṭasya viśeṣeṇābhrasañcaret | kadā viddhi praduṣṭasya nādhigamyeta bheṣajam |
tasmādvināśakāraṇānyeva nirūpyāni, yebhyo vyāvartanenopadadhyādityāha-
34.49
atigoṣṭhī = strībhiḥ saha sadā goṣṭhī, bhartuḥ svairatā = bharnā svātantryeṇa vyavahāritā, puruṣaiḥ yaiḥ kaiścidaniyantraṇatā = niyantraṇābhāvaḥ, pravāse'vasthānaṃ = bhartari proṣite yadekākinyā'vasthātavyaṃ, videśe vāsaḥ = svasthānādanyasmin sthāne vāsaḥ, svavṛttyupaghātaḥ = svaśarīrasthityupaghāto grāsācchādanavaikalyād, svairiṇyāḥ = puṃścalyāḥ saṃsargaḥ, patyurīrṣyāluteti | patyāvīrṣyā sambhava iti vināśakāraṇāni, eṣu satsu paradārābhimarśayogasambhavāt |
34.50
pāradārikalakṣitāniti | pāradārike'dhikaraṇe ye proktāstairlakṣitān, śāstraviditi | anyathā kathametāḥ śāstrataḥ paśyet |
34.51
pākṣikatvāditi | yadā'nyakāraṇāni paśyed, apāyānāṃ ca śarīropaghātādīnāṃ, vailomyāditi | vipakṣatvāt, paradāraprayojanaprayogaṃnācarediti |
34.52
tadetaditi | śreyasa iti | anyathā khaṇḍitacāritrāyāṃ sarvadharmavilopaḥ syāt, prajānāmiti | na hi tadarthaṃ mukhyaṃ vidhānamityarthaḥ |
iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ pāradārike pañcame'dhikaraṇa āntaḥpurikaṃ dārarakṣikaṃ ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit