Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 36

Jayamaṅgalā 36

Language
Sanskrit

36.1

tadrañjanārthamiti | tadrañjanārtham ekacāriṇīvṛttamavatiṣṭhedyadyekacāriṇī syāt, tathā coktaṃ prāg-'veśyā vā'pyekacāriṇī' iti, yadā tu naikacāriṇī tadā kāntā'nuvṛttamucyate, samprayuktasya gamyasya kānta tvāt, tacca saṃkṣepeṇa vistareṇa ca |
tatra pūrvamudghāṭitabuddhīnāmāha-

36.2

sañjayediti | ṣañja-saṅge, prayojakavyāpāre ṇij, na tu sajet , svayaṃ saktā syāt, kathaṃ ? tasyāṃ puṃso viśvāsayoga ityāha-saktavacca viceṣṭeteti | saktamivātmānaṃ prakāśayedityarthaḥ, vistaroktāvapi prathamaṃ paratantrā syād, vyādhiṃ cātmanaḥ prakāśayed |
mā bhūtkāryahānirityāha-

36.3

mātarīti | māturayamapyupadeśo yadapidhānaparayā'rthaparayā ca bhavitavyamiti, tasyāmāyattā syānna tadvacanamatikrāmedityarthaḥ, mātṛkāyāṃkṛtakamātari |

36.4

sā tviti | satyā kṛtakā vā, nātiprīyeta nātisnihyed, ayamupadeśo yadi prīyeta kāryameva hanyādityarthaḥ, aprīyamāṇāyā vyāpāramāha—prasahya ca duhitaramānayediti | gamyamabhibhūya kāryavaśād gamyāntaraṃ nayedityarthaḥ |

36.5

tatra tviti | tasmingamane sati, nāyikāyāḥ kālaviśuddhyarthamāhasantatamiti | aratiḥ = asukhaṃ, ramye'pi syād, nirvedaḥ = nirviṇṇatā, vrīḍā, kathaṃ ? punarmayā draṣṭavya iti, bhayaṃ kimapi pratividhāsyatīti, na tveveti | kāmamaratyādayaḥ syurna punarmāturājñāmatikrāmedityarthaḥ |

36.6

vyādhiṃ ceti| vyādhiṃ ca kṛtakaṃ khyāpayet, kiṃ viśiṣṭamityāha-ekamiti | ananyaṃ khyāpayed, yena kṛtako jñāyeta, animittam = ākasmikam, ajugupsitam = aninditaṃ, nindite hyanabhigamanīyā syād, acakṣuriti | indriyopalakṣaṇārthaṃ cakṣurgrahaṇaṃ, śiro'rtimudaraśūlaṃ ca, anityamasthāyinam |

36.7

satīti | kāraṇe kāmukāntarābhigamane, tadapadeśaṃ = vyādhyapadeśam |

36.8

nirmālyasya tviti | kṛte, ityadhyāhāryaṃ, nāyiketyukte na mātā ceṭikāṃpreṣayed, anenāpi sukhaṃ sthāsyāmītyuktvā tāmbūlasyopayuktasya vā kṛte|

36.9

vyavāya iti | vyavāye=maithune, nāyakasambandhini, tadupacāreṣu maithunopacāreṣu ca sarakatāmbūlādiṣu, vismayo'nanubhūtapūrvaṃ sarvametaditi, catuḥṣaṣṭyāṃ pāñcālikyāṃ śiṣyatvaṃ, tadvijñāya kartavyaṃ śikṣaya māmiti, yogānāmiti| cātuḥṣaṣṭikānāṃ tenopadiṣṭānāmābhīkṣṇyenānuyogaḥ, paścāttasminneva nāyake punaryeājanā, yenāyamavagacchenmatsukhārthamevāsyā yatnaiti, tatsātmyāditi | yathā tasya sukhaṃ tathaikānte vartetetyarthaḥ, manoratheti | rahasītyanuvartate, mama manorathā evamāsan kadā tvayā saha dīrgharajanyāṃ saparihāsaḥ samprayogaḥ syāditi, guhyānāmiti | nābhikakṣorujaghanasya yadvaikṛtaṃ vairūpyaṃ, kiñcittasya pracchādanaṃ, spraṣṭuṃ draṣṭuṃ na dadyādityarthaḥ, mā bhūdvairāgyamasyeti, śayane parāvṛttasyānupekṣaṇaṃ, snehakhyāpanārthamabhimukhaṃ svapedityarthaḥ, guhyasparśana ānulomyaṃ, kakṣāṃ varāṅgaṃ ca spṛśantaṃ na vārayed, mā bhūtasamprayogecchāvighāta iti, suptasya cumbanamāliṅganaṃ ca, yena snehātsvaptumapi na dadātīti jānīyāt |
pratyakṣa eva bahirgataṃ vṛttamāha -

36.10

prekṣaṇamiti | anyacittaṃ paśyet, kimayamurutkaṇṭhayodvegādvā'nyamanaska iti, rājamārge vartamānasya prekṣaṇaṃ, tatrāpi prāsādasthāyāḥ, kartṛrtheyaṃṣaṣṭhī, tatreti | prekṣaṇe, viditāyā nāyakasya mām paśyatīti, vrīḍā = lajjā syāt, saiva śāṭhyanāśa ityucyate, taddhetutvādasyā yadi vrīḍāṃ na darśayet, kṛtakasneho'syāḥ, yanmāmasakṛtpaśyatīti, śāṭhyaṃ sambhāvyeta, tadveṣya iti | nāyakadveṣye kasmiṃścit priye'pi dveṣeṇaṃ khyāpyaṃ, tatpriye dveṣye'pi priyatā, tathā ca tadānulomyaṃ khyāpitaṃ bhavati, tadramya iti | yadyasāvasamprayogaśīlastadā ramye pradeśe'nayā ratiḥ kāryā, yena tadgatasya samprayogecchā bhavati, tamanviti | tasya harṣaśokābhyāṃ harṣaśokau, strīṣu jijñāsā kāryā, kimevaṃ syādityāha-kopaścādīrghaḥ, yadi tatra snehaīrṣyā tadā kopaḥ snehakhyāpanārthaṃ kāryaḥ, sa cādīrghaḥ, kadā cidvirāgaḥsyād, anyāśaṅketi | anyathā tava kṛtāni na mayetyāśaṅkya tatsnehabandhanamorṣyā khyāpayitum |

36.11

anurāgasyeti | jātarāgā'smi kāmayasva māmiti, na vācyaṃ lajjā'parihārārthaṃ, kathamamurāgaṃ khyāpayedityāha- ākāratastu darśayed, yathā jānāti kāmāturati, tatrāpyaparijñāne madasvapnavyādhiṣu nirvacanaṃ, kṛtakamattā kṛtakasuptā ca brūyād, śragatyā vyādhimapadiśed, asambhogeneva vyādhitā'smīti, ślāghyānāmiti | ślāghanīyānāṃ devakulataḍāgādīnāṃdharmayaśo'rthānāṃ nirvacanaṃ sādhu kṛtamiti |

36.12

tasminniti | nāyake kiṃcid vastu bruvāṇe vākyārthagrahaṇam, idamanenoktamiti, na tvavadhīrayedanyathā mayi jātāvajñetyāśaṅketa, tadavadhāryeti | na kevalamarthagrahaṇaṃ taduktamavadhārya praśaṃsā kartavyā, subhāṣitamuktaṃ ko'nyo nāma jānātyevamabhidhātumiti, viṣaye bhāṣaṇaṃ, śabdasparśādiṣūktiḥkartavyā, kasminviṣaye svābhiruciriti jñāpanārthaṃ tathaivānutiṣṭhed, vākyasyottareṇa yojanaṃ buddhivaidagdhyakhyāpanārthaṃ, tatrāpi bhaktimāṃśced yadi snehavān ajātasnehasya vacane pratyutāvadhīryamāṇaṃ vailakṣyaṃ syāt|

36.13

kathāsvanuvṛttistena kathyamānāsvanuvartanaṃ tanmukhāvalokanahuṃkārābhyām, anyathā'syā mayyavajñeti manyeta, anyatreti| sapatnyāḥ sapatnīkathāyāmīrṣyākopakhyāpanārthaṃ nānuvṛttiḥ |

36.14

niḥśvāse = dīrghaniḥśvasite, jṛmbhite = kṣaṇaṃ kṣaṇaṃ jṛmbhikāyāṃ, skhalite = arthavismaraṇe, patite vā sametya picchile bhūmibhāge patane, tasya nāyakasyārtimāśaṃsīta, mā bhūtpīḍeti, teṣāmaniṣṭasūcakatvāt |

36.15

kṣutaṃ = chikkā,ta dādiṣu, jīvetyuktiḥ snehasūcikā |

36.16

daurmanasya iti | nāyakāntarasambandhayatiśravaṇād daurmanasye jāte, tatkāraṇaṃ pṛcchate'pi tasmai na kathayet, tadgatasnehapracchādanārthaṃ, kintu vyādhidaurhṛdāpadeśaḥ, vyādheḥ śatrurtva vyapadiśed, cirānubandho me

36.17

guṇataḥ parasyākīrttanam, anyathā'nyāsakteti jānīyāt, samānadoṣasyeti | nāyakena tulyadoṣasyānyasya na nindā, mā bhūdetadvāreṇa māṃ jugupsata ityasyāśaṅkā, dattasya tena dattasya kharparakhaṇḍakasyāpi grahaṇam |

36.18

vṛthā'parādhe, yāvadeva jānātyanaparāddhamiti, tāvadeva pratividhānāthasvedābhyaṅgopavāsādibhiḥ śarīrapīḍā darśayitavyā, tadvyasane nāyakasya putrabhrātrādināśe, vyādhau vā jvarādāvutpanne'laṃkārāgrahaṇamiti, maṇḍanapratiṣedhaḥ, bhojanābhāvaśca |

36.19

tadyuktāśceti | nāyakena vyādhivyasanābhyāṃ ca yuktāḥ kathamapāpasya patitametad iti vilāpāḥ kāryāḥ, tathā ca tvadduḥkhenārahaṃ duḥkhiteti sūcitaṃ bhavati, teneti | nāyakena saha deśamokṣaḥ svadeśatyāgastameva rocayed, mātā me viṣamaśīlā; apalāpya māṃ deśāntaraṃ nayeḥ yena svātantryāttavānuvṛttiṃ vidhāsya iti, rājani niṣkrayaṃ ca, yadi rājapratibaddhā tadānīṃ rājñaḥ sakāśānmāṃ niṣkrīṇīhīti rocayed, anyathā palāyitāṃ māmānāvayet |

36.20

tadavāptāviti | yatprāyaśo na ghaṭate, tasyāvāptau satyāṃ samarthaṃ mamā yuḥ yena tvaṃ ghaṭitaḥ, anyathā niyataṃ vinaṣṭā'smīti brūyād, arthādhigamaiti | acintitasyārthasya lābhe'bhipretasiddhāvīpsitārthaprāptau śarīropacaye vā vyādhyādyapagamāt, pūrveti | na tadānīmeva saṃbhāpeta, arthalābhādinimittamāśāpūrikāyā devyā mayopayācitakaṃ kṛtaṃ tena ca tava saṃpannā manorathāḥ sāṃprataṃ tasyai balirupahartavya iti |

36.21

nityamiti | yattu 'nityamalaṃkārayoginī syād, ityuktaṃ tadupāvartanakāle draṣṭavyaṃ, parimita iti | bahubhakṣaṇe prāyaśo veśyānāṃ doṣavattvāt, tatrāpi snigdhaṃ, na rūkṣaṃ, jvarakāritvādūkṣasya |

36.22

gīte ceti | gīte prastute, viṣṇumitro vātsagotra iti prastutya gātavyamityarthaḥ, glānyāmiti | karaṃ prakurvīta, nāyakasaṃbandhinaṃ svahastena gṛhītvā sthāpayedityarthaḥ |

36.23

tatsukhamiti | nyastahastasparśasukham, upalabhya = anubhūya, nidrālābhaḥ, yathā matkarasparśānnidrāsukhaṃ labdhavatīti manyate, utsaṅgeti | yadi na śayanīyaṃ tarhi tadutsaṅge glānāvanayā svakāyavayavo buddhvopaveśanaṃ svapanaṃ ca, gamanaṃ viyoga iti | suhṛdgṛhaṃ devatāṃ vā draṣṭuṃ gacchati, tadā mā bhūt kṣaṇamapyanena viyoga iti, tannimittaṃ svayamangucchet |

36.24

tasmātputrārthinīti | ṛtumatyahamanyatra tvayā na śayitavyamiti, nādhikyamiti | etasmānmama mṛtiḥ prāgbhavati cedbhadramiti |
aurdhvadaihikeṣviti | varttamānād dehāt paraloke yo dehassa ūrdhvadehaḥ tatprayojanakeṣu dānādiṣu, sa eva me syāditi, anena puṇyena janmāntare'pi sa eva me vallabho bhūyāditi vacanamudāharttavyam |
34 ||

36.25

tasyeti | nāyakasya, avijñātamarthaṃ rahasi na mantrayeta kena citsaha, mā bhūdasyāśaṅkā'smadgataṃ kimapi mantrayata iti |

36.26

mayi doṣamiti | vratopavāsayorbhaṅge kāmaṃ mayi doṣo'stu, na tvayā'nuṣṭheyaṃ śarīraṃ tava na kṣamata iti, aśakye nirvarttayituṃ, svayamapi tadrūpā gṛhītavratā syāt |

36.27

vivāda iti | kasmiṃścidvastuni kena cidvipratipattau, tenāpyaśakyamiti nirdeśaḥ, nāyakenāpyetajjñātumaśakyaṃ kimu tvayā, yadi śaktaścetsaeveti kathayedityarthaḥ |

36.28

svamiti dravyaṃ, nāyakasaṃbandhi, ātmīyaṃ vā sthāpanapālanābhyāmaviśeṣeṇa paśyet |

36.29

teneti | nāyakena vinā goṣṭhyādīnāmagamanaṃ, yadi gamanaṃ tenaiva, tatra goṣṭhī sakhībhissaha, ādiśabdād ghaṭodyānādayaḥ |

36.30

nirmālyeti | svakīyaṃ mālyādi mama deyamiti, madīyaṃ vā spṛṣṭvā paridhāryyamiti, nimantrito na māṃ nayasi bhuktaśeṣamavaśyam preṣayitavyamiti |

36.31

kulaśīleti | uditoditaṃ kulamasya nānuditānuditam anuditoditaṃ veti, śobhanaṃ śīlaṃ na viṣamamiti, prakṛṣṭamālekhyādi śilpaṃ nāprakṛṣṭamiti, viśuddhā'sya jātirna saṃkīrṇeti, nirmalā'syānvīkṣikīyādividyā na durggṛhīteti, kanakapiñjaro'syavarṇo na pāṇḍuriti, nyāyenopārjitaṃvittaṃ nānyāyeneti, pūjyo'sya deśo nāpūjya iti, guṇavantyasya mitrāṇi na doṣavanti, śobhanā asya guṇā na tvaśobhanāḥ, prathamaṃ vayo na tṛtīyamiti, madhuraṃ vaco nāmadhuraṃ ceti, pūjā = stutiḥ karttavyā |

36.32

abhijñasya tadvidyājñasya gītādau preraṇam, anabhijñaścodyamāno māmupahasatītyāśaṅketa, abhijñastu madvijñānaṃ ślāghata iti manyeta |

36.33

bhayeti | rātrāvandhakāre'pi bhayaṃ, hemante śītaṃ, grīṣma uṣṇaṃ, varṣāsu varṣamanapekṣya tadabhigamanam, idamāsaktikhyāpanārtham |

36.35

tadiṣṭeti | nāyakasya śṛṅgārādiṣu ya iṣṭo raso bhāvaḥ, sthāyisaṃcārisātvikeṣu, līlāceṣṭitāni teṣāmanuvarttanam |

36.36

mūleti | niyataṃ mayi vaśīkaraṇamūlikā tvayā prayuktā, yena tava vidheyā'smītyāśaṅkā kāryā, naivamahaṃ kva cidevaṃ pravṛtteti jñāpanārtham |

36.37

tadabhigamana iti | nāyakamanugacchantīṃ kiṃ māṃ dhārayasīti, mātrā saha nityaṃ kṛtakakalaho'nurāgaprakaṭanārthaḥ |

36.38

balātkāreṇa ceti | haṭhāt, tayā jananyā, anyatra=gamye, kāryāpekṣayā nīyeta mātrā yadā tadā tatsamakṣaṃ pūrvoktā aratyādayaḥ sambhavantyeva, kiṃ tvetadadhikaṃ viṣamiti | viṣaṃ bhakṣyāmīti, aśanaṃ na bhakṣyāmīti, śastreṇa kukṣimutpāṭayāmīti, rajjumudvadhyātmānaṃ vyāpādayāmīti, āpātamṛtyuhetaṃ kāmayeta vācaiva na tu kriyayā |

36.39

pratyāyanaṃ ca praṇidhibhiriti | māturevāsyā doṣo yadanyatra gamanaṃ na tvasyā anabhīṣṭatvāditi cāraiḥ paribodhanamiti |

36.40

svayaṃ veti | kutsitā veśyānāṃ jīvikā, yatsnigdhaṃ santyajyārthatṛṣṇayā mātaro'nyena yojayantīti |

36.41

na tveveti | kāmaṃ tadabhigamane vivādaḥ syād, nāyakena tu yadyevaṃ tatsādhayantyā jananyā na vivādastadarthatvātprayāsasya |

36.42

mātrā vinā na kiṃcicceṣṭeteti | antato bhoktumapi yadā''ha mātā tadaiva kuryādanyathā na kuryāt, kāryeṣu saiva vyāpārayitavyetyarthaḥ |

36.43

pravāsa iti | nāyakasya kāryavaśād deśāntaragamane śāpadānaṃ śapathadānaṃ, majjīvitena śāpito'si yadi śīghraṃ nāgaccheriti |
parokṣe vṛttamāha—

36.44

proṣita iti | mṛjāniyamaḥ=śarīrāsaṃskṛtiḥ, parokṣe viphalamiti cenna, tadīyajanasamakṣe saphalatvāt, pravāsacaryāyāmuktamapi caitatprāyaśaḥkulayoṣitastad, idaṃ tu veśyāyā eveti; alaṃkārasya, pratiṣedhaḥ = adhāraṇam, maṅgalaṃ śaṅkhavalayādi tvapekṣyam, proṣitasya maṅgalāpekṣayā tāvanmātraṃ dhāryamityarthaḥ |

36.45

smaraṇamatītānāṃ nāyakena sahopabhuktānām, īkṣaṇikāḥ = vipraśnikāḥ, tāsāṃ gamanaṃ gṛhe ityarthād, upaśrutirniśīthe śubhāśubhaparijñānārthaṃ prathamavākyagrahaṇaṃ tena tasyāḥ kṛte rathyācatvareṣu gamanamiti, nakṣatrādibhiḥspṛhaṇamiti, puṇyavanta ete yannāyakena dṛśyante, ahamapuṇyā yanmāṃnekṣata iti |

36.46

iṣṭasvapneti | sadbhutaṃ śubhaṃ svapnaṃ dṛṣṭvā; pratyūṣe tajjanasamakṣaṃ prakāśya; āstāṃ tāvadanyattatsamāgama eva mamāstviti vacanamudāhartavyam, adṛṣṭvā'pi kṛtakamiṣṭaṃ svapnaṃ prakāśayed, yadi deśāntarasthasya nāyakasyābhipretasiddhiścārairupalabdhā syāt |

36.47

udvego'niṣṭa iti | aśubhasūcake svapnadarśane satyudvegaḥ, tasya kimapyaniṣṭamastīti, śāntikarma brāhmaṇānāhūya kāryaṃ, kṛtake cāniṣṭe vidhirayameva yadyupalabdhamaniṣṭaṃ kiñcit |

36.48

pratyāgata iti | pratīpamāgate nāyake, pratyakṣe vṛttamāha-kāmeti | tvatprasādādāgata iti, kāmadevapūjanam |

36.49

devatopahārāṇāmiti | tajjanasamakṣaṃ pratipannānāṃ, karaṇaṃ = niṣpādanam |

36.50

pūrṇapātrasyeti | diṣṭivṛddhyā snigdhajanena yaduttarīyamācchidya gṛhyate, tatpūrṇapātraṃ, tasya sakhībhirāharaṇam |

36.51

vāyaseti | yanmayā pratijñātaṃ, saṃkrāmavāyasa ! vallabhe samāgate piṇḍaṃ• te dāsyāmīti, tadidaṃ pratijñātaṃ gṛhāṇeti |

36.52

nāyakena saha yaḥ prathamaḥ samāgamastadanantarametatkāmapūjā''dikamanuṣṭheyaṃ sambhavād, vāyasapūjāvarjaṃ tasyā asambhavāt |
pratyakṣe parokṣe ca vṛttamāha-

36.53

saktasya ceti | anumaraṇaṃ brūyāt , svaryātè na mayā jīvitavyamiti, sakto hyevaṃ sambhāvayati nānyaḥ |
kaḥ punaḥ sakta ityāha-

36.54

visṛṣṭabhāva iti | sarvātmanā viśvastaḥ, samānavṛttistāvatpravṛttau nivṛttau ca, prayojanakārī nāyikāyā yatkāryaṃ tadudīritamātraṃ yaḥ kartuṃśaknoti, nirāśaṅkaḥ na kutaścidāśaṅkate tasyāṃ pravartamānaḥ, nirapekṣo'rtheṣvātmīyeṣu tayā gṛhyamāṇeṣvapi |

36.55

taditi | uktaṃ vṛttaṃ nidarśanārthaṃ = pradarśanārthaṃ, dattakaśāsanāditi | dattakaśāstraṃ dṛṣṭvā, lokata iti | parārādhanakuśalād, śīlayed = āgamayet |
gamyasyāpyanuvartamānasya veśyāsvarūpapratipattyarthamāhabhavataścātra ślokau-

36.56

sūkṣmatvāditi | strīṇāmiti | veśyāśabdavācyānāṃ, ya icchālakṣaṇaḥkāmastasya lakṣma svarūpaṃ durjñānaṃ, kimidaṃ svābhāvikaṃ vā kṛtrimamiti duḥkhena jñāyate, kathamityāha- sūkṣmatvāditi | cetodharmatvenātīndriyatvāt, kriyayā sujñānamiti cedāha- atilobhāditi | lubdhā hi svābhāvikamiva rūpayanti, prakṛtyā'jñānata iti | kāmaparāsu hi viśvasanti pumāṃsaḥ, tataśca teṣāṃ svabhāvata eva rāgācaraṇasaṃbhavādajñānameva prādurbhā vati na jñānaṃ, tadbhāvitairapi, lakṣmaparijñānābhiyuktairapi durjñeyaṃ, kimidaṃ svābhāvikaṃ kṛtrimaṃ veti |
tadevākṛtakaṃ kṛtakaṃ ca kāmalakṣma darśayannāha--

36.57

kāmayanta iti | akṛtakaṃ kāmayante puruṣaṃ, tadapi na sthiramityāha-virajyanta iti | kṛtakaṃ kelivaśādrañjayanti, tadapi na sthiramityāha-tyajantīti, kimarthamityāha --karṣayantyo'pīti | sarvārthān gṛhṇantyo'pi tyajantītyarthaḥ, alaktakavanniṣpīḍitasāratvājjñāyante naiva kiṃrūpā iti, yoṣito veśyā ityarthaḥ, tasmāttāsvavisraṃrki na kuryāt, kevalaṃ yāvadarthaṃ pratipadyerannityupadeśaḥ |
iti kāntā'nuvṛttaṃ dvipañcāśattamaṃ prakaraṇam ||

Linked texts (1)