Kamasutra 38
Jayamaṅgalā 38
- Language
- Sanskrit
38.1
vartamānamiti | tasyāṃ yo vartate tamalaktakavaniṣpīḍitārthamutsṛjantī yadā tyaktukāmā tadā, viśīrṇeneti | pūrvasaṃsṛṣṭena niṣkāsitena saṃdhitsunā saha saṃdadhyād, evaṃ sati 'apavāhayedanyamavaṣṭabhya' ityanugataṃ bhavatīti viśīrṇapratisaṃdhānamucyate |
viśīrṇasyālaktakavadutsṛṣṭasya kiṃ saṃdhāneneti cedāha-
38.2
seti | vittavānapi yadā'vasitārtho'vaśyaṃ dāsyatīta, sānurāgaśca, anyathā viśvasanārthaṃ yatkiṃciddattvā'pi niṣkāsito'hamanayeti virakto'pakuryāt, tata iti | tasmātkāraṇātsaṃdheyaḥ, so'pyanyayā yadi na saṃsṛṣṭaḥ |
yastu saṃsṛṣṭastatra vidhānāntaramāha-
38.3
anyatra gata ityanena ṣaḍvidho viśīrṇa iti, tarkayitavya iti | nirūpyo vakṣyamāṇena nyāyena sahasā na saṃdheyaḥ, sa iti | yo'nyatra gataḥ, kāryayuktyeti | kāryayogāt ṣaḍvidhaḥ, asaṃsṛṣṭastvekavidhaḥ |
kāryayuktimāha-
38.4
ita iti | svadoṣa evāsya, yadasyā nāyikātaḥ svayamevāpasṛtyānyatra gataḥ, yatrāpi gatastatrāpi svayamevāpasṛta ityekaḥ |
38.5
itastataśceti | atrāśrayayordoṣo nāśritasya doṣaḥ, yasmādito niṣkāsito'pasṛtastatra gatastato'pi niṣkāsita evāpasṛta iti dvitīyaḥ |
38.6
itaḥ svayamapasṛta iti | āśratasya doṣaḥ, tato'pi niṣkāsito'pasṛta ityāśrayasya ceti tṛtīyaḥ |
38.7
itaḥ svayamapasṛta ityāśritasya doṣaḥ, tatra sthita iti | nobhayoriti caturthaḥ |
38.8
ito niṣkāsitāpasṛta iti | ubhayasya doṣaḥ, tataḥ svayamapasṛtaityāśritasyeti pañcamaḥ |
38.9
ito niṣkāsitaḥ sannapasṛta ityāśrayadoṣaḥ, tatra sthita iti | nobhayorapīti ṣaṣṭhaḥ |
eṣu saṃdheyāsaṃdheyatayā tarkamāha-
38.10
upajapati cediti | yadi saṃdhātuṃ pīṭhamardādimukhenopasṛtya bhaṇatītyarthaḥ, tatra dvitīyapakṣābhāvāttarkayitavya iti noktaṃ, yadāha-ubhayoriti | tasyāstasyāśca, tābhyāmaniṣkāsitatvāt, sato'pi guṇānanapekṣya calabuddhitvātsvadoṣeṇaivāpasṛtaḥ, sa saṃhito'pi na sthāyī na ca tasmādarthena yoga ityasaṃdheyaḥ |
38.11
itastataśca niṣkāsiteti | upajapati cediti vartate, sthirabuddhiḥsvayamanapasṛtatvād , atra pakṣadvayamapyasti, yadāha-sa cediti | atra tarkayitavya iti noktaṃ, cecchabdenaiva yadyarthena tadarthasyoktatvād , anyataiti | anyasmādramyādāhūhu labhamānayā niṣkāsitaḥ, sasāro'pi saddvyo'pi, tataśca tayā saroṣito janitaroṣo'marṣādbahu dāsyatīti jñātvā; tadānīmeva saṃdheyastayaiva roṣitatvāt , tasyāmanuśayaṃ badhnāti |
38.12
niḥsāratayā nirdravyatayā sasāraśca kadaryatayā'vadānyatayā, tyakto niṣkāsitaḥ, na śreyān saṃdhātumihāpi tulyatvāt |
38.13
itaḥ svayamapasṛtastato niṣkāsitāpasṛta iti?| atrāpyupajapediti vartate, atrāpi yadi śabdāttarkayitavya iti noktam , atiriktaṃ pūrvasmāddānād, ādau ca yāvanna saṃprayogaḥ, kṛtakṛtyasya hi svayamapasarpaṇasaṃbhavāt , pratigrāhyaḥ, saṃdheyaḥ atra viparyayeṇāpratigrāhya ityarthokto dvitīyapakṣaḥ |
38.14
atra saṃdheyapakṣamāha-
38.15
viśeṣārthitayā yatra gatastatra viśeṣaṃ suratagatamapaśyaṃstasyā avidagdhatvāt , tata iti | tasyāḥ sakāśād, asmanmūlamāgantukāmomayi dṛṣṭaviśeṣatvād , māṃ jijñāsitukāma iti | tatratya eva mayi jijñāsāṃ kartumicchuḥ, kimiyaṃ māṃ svayamapasṛtamicchati na veti, sānurāgatvāddāsyati dṛṣṭaviśeṣatvāt |
38.16
tasyāṃ vā doṣānguṇaviparyayāndṛṣṭavān , āgantukāma iti yojyaṃ, satsu vā guṇeṣu mayi bhūyiṣṭhānprabhūtatamānguṇānadhunā paśyati, tadguṇānstokāndṛṣṭvā, sa ubhayasminnapi pakṣe mayi guṇadarśī, bhūyiṣṭhaṃ = prabhūtaṃ, dāsyati |
38.17
bālo veti | ārohadyauvanatvād, naikatradṛṣṭistatrānyatra vā'bhiprāyo'sya sa kākākṣivad varttamānaḥ kiṃ dāsyati, atisaṃdhānapradhāno vā, vañcanaivaniṣṭhaḥ, haridrārāgo veti | haridrārāga iva rāgo yasya, na cirasthāyī, mayi virakto yatra gatastatrāpi viraktaḥ punarā gantukāmaḥ kiṃdāsyati, yātkacanakārī vā so'narthamapi kuryād, ityevamavekṣya jñātvā saṃdadhyāt prathame pakṣe, na veti | naiva saṃdadhyāditi dvitīye |
38.18
tarkayitavya ityupakārāpakārābhyām |
38.19
anurāgādāgamtukāmaḥ, tatrāniṣkāsitatvād, mama guṇairbhāvito'nurañjito'yaṃ, yo'nyasyāṃ na ramate, yena tato'pi svayamevāpasṛtaḥ |
38.20
pūrvamayogeneti | anyāyena niṣkāsitaḥ, sa māṃ śolayitveti | anurāgapradarśanenānupraviśya, vairaṃ niryātayitukāmaḥ prayacchannapyahama nayā haṭhānniṣkāsita iti, dhanamabhiyogādveti | asyābhiyogameva kurvatyā mayā dhanaṃ bahupahṛtamākṛṣṭaṃ, saṃprayogaśca kādācitkaḥ kṛtaḥ, taddhanaṃ snehopadarśanena māṃ viśvāsya pratīpamādātukāmaḥ, nirveṣṭukāmo veti | niṣpūrvo viśatirnirvero bhṛtau vartate, idānīṃtanasaṃprayoge tadeva dhanaṃ nirveśaṃ kartukāmonānyadvātukāmaḥ, māṃ vā vartamānāditi | niṣkāsyainaṃ yena saha varte'haṃtasmādvartamānādvātukāmāt saṃdhānena māṃ bhedayati, mā bhūdasyā lābhena yoga iti, svayaṃ dāsyatīti cedāha-tyaktukāma iti | akalyāṇabuddhirvairaniryātanādyabhiprāyaḥ |
38.21
anyathābuddhī rāgād dātukāmaḥ kālena, na tadānīmeva tasya niṣkāsanenāpāditavaikṛtyatvād, lambhayitavya iti | prāpayitavyo na tu prāpyaḥsvātantryeṇa lāghavāt |
38.22
eteneti | anantaroktena viśīrṇena vyākhyātaḥ, ayamapi tathaiva tarkayitvā; akalyāṇabuddhirasaṃgheyo'nyathābuddhiḥ kālena, na tadānīmeva lambhayitavya iti |
38.23
ye'nyatra ye ca na gatāḥ saṃdheyāsteṣūpajapatsu, na tvanupajapatsu lāghavād, anyatra sthiteti | dvidhā-vartamānā, tyājya itarasmiṃśca, kāraṇāpekṣayā svayamupajapet |
bahūni kāraṇānyāha-
38.24
vyalīkārthamiti | vyalīkamaparādho yadanyasyābhigamanaṃ tannimittaṃmayā niṣkāsitaḥ sa punardādātīti, yatnādānetavyaḥ, tato'pi phalena yogāt |
38.25
itaḥ pravṛttasambhāṣo veti | māmuddiśya pravṛttasambhāṣaḥ, idaṃ te dāsyāmīti, tata iti | yatra gatastasyāḥ sakāśād bhedamavāpsyatīti |
38.26
kimamyasyā dadāsīti taddarpavighātaṃ kariṣyāmi, yena taddarpo vartamāno vilakṣībhūto niṣkrāmati |
38.27
arthāgamakālo vā'sya, vaṇijyayā sevayā vā, sthānavṛddhirvā, grāmāderadhikasya lābhād, labdhaṃ vā'nenādhikaraṇamakṣapaṭalādikaṃ, dārairviyuktaḥ, mamedānīmavasaraḥ prāptaḥ, pāratantryādvyāvṛttaḥ, karmasthāneṣu gṛhe vā svatantraḥ sukhaṃ dāsyati, pitrā jīvataiva vibhaktaḥ, bhrātrā pitari mṛte |
38.28
anena vā pratibaddhamiti | tasya mitratvād, anena saṃdhiṃ kṛtvā saṃkramasthānīyena |
38.29
vimānito veti | matto viśīrṇaḥ svabhāryayā saṃsṛṣṭaḥ, tayā cāsmadamarṣādavamānito'haṃ cākruṣṭā tameva saṃdhāya, tasyāṃ vikramayiṣyāmi = vigrahaṃ kārayiṣyāmi, ākrośasya niryātanārtham |
38.30
asya vā viśīrṇasya mitraṃ śaktidravyasaṃpannaṃ maddreṣiṇīmapakartukāmāmama sapatnīṃ vartamānāṃ bhūtapūrvāṃ vā kāmayate, tanmitramadhunā viśīrṇena bhedayiṣyāmi, yena sā lābhena na yokṣyate, māṃ copakariṣyati |
38.31
calacittatayā veti | ito'nyatra gatastato'nyatra gatastamapi calacittatayā lāghavamāpādayiṣyāmi |
svayamupajapedityuktaṃ tasya svarūpamāha—
38.32
tasyeti | viśīrṇasya, māturdauḥśīlyeneti | mātaivāsyā duḥśīlā, tayā'rthaparatayā tvaṃ niṣkāsitaḥ, nāyikā tvayyanuraktaiva |
38.33
kevalaṃ paravaśā vartamānena gamyena yaḥ saṃsargaḥ samprayogo nāyikāyāanicchantyā akāmāyā auṣadhapānavad vidveṣaḥ paramārthato yasya darśanapathe'pi na tiṣṭhatīti varṇayeyuḥ |
38.34
tasyāśceti | nāyikāyāḥ, sābhijñānairiti | abhijñānaṃ vakṣyati, pūrvānurāgairiti | pūrvamaviśīrṇe ye'nurāgā āsaṃstaenaṃ pratyāyayeyurnāyakaṃ· bodhayeyuḥ, tathaiva pratipadyate |
38.35
tatkṛtopakārasaṃbaddhamiti | nāyakena yaḥ kṛta upakāro'rthenānarthapratīkāreṇa vā tena yuktaṃ syāt kṛtajñatāsūcanārtham |
apūrvasyāsambhave viśīrṇapratisaṃdhānamuktaṃ, sambhavati cāpūrve, viśīrṇe copajapati sati, kena saṃdhānaṃ yuktamityāha—
38.36
apūrveti | viditaśīla iti | saṃvāsena jñātasvabhāvaḥ, dṛṣṭānurāgaśca pūrvamāsaktatvāt, sa hyubhayadharmādhyāsitatvātkāntānuvṛttyā sukhainopacaryata iti sūpacaro na tvapūrvaḥ |
38.37
nātyarthamarthada iti | arthārthe sandhīyate sa cenna yathāvat kiṃ tena saṃhitena, duḥkhaṃ ca punarviśvāsayituṃ tasya satyapi viditaśīlatve dṛṣṭānurāgattve ca niṣkāsanenotpāditavairūpyāt, sukhenonurajyata iti | taddoṣasyādṛṣṭatvāt, tasya vā niṣpīḍitārthatvāttyarthamarthada ityarthoktam, apūrvo dvividhaḥ—anyaveśyāṃsaṃsṛṣṭo'saṃsṛṣṭaśceti, saṃsṛṣṭo'pi dvividhaḥ—niṣkāsito'niṣkāsitaśca, teṣāṃ sandhānopāyo gamyopavartane draṣṭavyaḥ |
38.38
puruṣaprakṛtita iti | puruṣasvabhāvāt, kaścidapūrvo'pi durupacaraḥkadaryaśca bhavati, pūrvasaṃsṛṣṭaśca niṣpīḍitārtho'pi dātā, niṣkāsito'pi saviśvāsa iti |
saṃkṣepeṇa sandhāne kāraṇaṃ trividhaṃ-nāyikāntarasthaṃ viśīrṇasthaṃ vartamānasthaṃ ceti, tadeva darśayannāha—
38.39
anyāmiti | bhedayituṃ viśīrṇāt, 'tadanena vimānito vā bhāryayā tameva tasyāṃ vikramayiṣyāmi', 'asya vā mitraṃ madudveṣiṇīṃ kāmayate tadamunā bhedayiṣyāmi' ityubhayamuktaṃ veditavyaṃ, sthitasyopaghātārthamityanena 'varttamānasya vā darpavighātaṃ kariṣyāmi' ityetaduktam, anyato gamyameva veti | anyasyā nāyikāto viśīrṇaṃ bhedayitumityanena ca viśīrṇasthaṃ kāraṇamuktam |
saṃprayogārthaṃ viśīrṇaḥ saṃghatte, tādṛśamasti saṃdhānaṃ yatra varttamānamatisaktaṃ viśīrṇaṃ vā'nuraktamapekṣya tadaiva samprayoga iti darśannāha-
38.40
bibhetīti | yatra yasminsaṃdhidhāne vartamāne'tisaṃsakto'pyanyasya saṃyogādvibheti, saṃyukto'yaṃ kadā- cidapakariṣyatīti, vyalīkāni ca nāyikākṛtānaparādhānnekṣate'vadhīrayatyatisaktatvādeva, bhayāditi | parityāgabhayād bahu dadāti |
38.41
asaktamiti | yo viśīrṇo'pyanuraktatvādvartamānamasaktamabhinandedvijñātabhāvatvād, yadasyāṃ na rakta iti, saktaṃ paribhaved, alaktakāvasthāṃprāpsyasyacireṇeti, anyadūtānupāte ceti | anyasya sambandhinyāyāti dūte'tiviśārado'tyarthamarthado mā bhūdanyena sandhānamiti |
38.42
tatreti | tasminsaṃdhāne, pūrvamiti | pūrvasaṃsṛṣṭaṃ viśīrṇamupajāpinaṃ, nārīti | sāmānyābhidhāne'pi prakaraṇādveśyaiva draṣṭavyā, kālena yojayed, na tadaiva samprayojayed, anyathā tadātva eva vartamānenātisaktena phalavatāṃ viśleṣaḥ syād, viśīrṇo'pyatiraktatvāt pratyāśayā kālāntaramapekṣata eva, yadāha- 'bhaveccācchinnasaṃdhāneti | viśorṇena sahetyarthaḥ, na ca saktaṃ parityajet, tadātva eva tasya saphalatvāt |
38.43
yasya tadātve'nyasmāllābho mahān; na ca samprayogaṃ vinā tatra kiṃpratipattavyamityāha-saktaṃ tviti | vaśinaṃ yathoktakāriṇam, anyataiti | anyamuddiśya, tataśceti | yatra vrajitā saktamevānurañjayet kāntānuvṛttyā tatra sthitatvād, nānyam |
pratisandhānāt prāk catuṣṭayaṃ nirūpyamityāha-
38.44
iti śrīvātsyāyanīye kāmasūtre vaiśike ṣaṣṭhe'dhikaraṇe viśīrṇapratisaṃdhānaṃ caturtho'dhyāyaḥ | āyatimiti | prabhāvaṃ, lābhamāyatyāṃ, tadātve prītiṃ puṣkalāṃ nirvyājaṃtasyātmaviṣaye, sauhṛdamātmanastasmin viṣaye, vicakṣaṇeti | parīkṣaṇe vicakṣaṇā = kuśalā |
iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ vaiśike ṣaṣṭhe'dhikaraṇe viśīrṇapratisandhānaṃ caturtho'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit