Kamasutra 41
Jayamaṅgalā 41
- Language
- Sanskrit
41.p1
śāstrakāra evādhikaraṇasambandhamāha-
41.1
vyākhyātamiti | kāmasūtramiti | tantrāvāpātmakaṃ, sādhāraṇaṃ tu tadaṅgatvādubhayātmakam |
41.2
taduktairiti | taduktaiḥ = tantrāvāpoktaiḥ, abhipretamanidhagacchanniti | īpsitamaprāpnuvan , aupaniṣadikamityabhidhākamāramano vidheyamiti |
subhagaṅkaraṇamucyate-
41.3
rūpamiti | rūpaṃ varṇasaṃsthānaṃ sahajam, itaradanityaṃ nityasnānaṃ dvitīyamutsādanamityādi saṃskāravaśāccetohāri bhavati, guṇā ye nāyakasyoktāste virūpamapi subhagaṅkurvanti, atasteṣu yatnaḥ kāryaḥ, vaya iti | yauvanaṃ sarvakāryyasamarthaṃ tat punastanmatena sthiraṃ kāryaṃ vārdhakye hi palitaiti; anādaro viśeṣataḥ strīṇāṃ tadapi keśarañjanādisaṃskārāpāte vaimukhyaṃ notpādayati, tyāga iti | dānantatsarvaṃ bādhate yato virūpo nirguṇovṛddho vā dātā sarvairevābhigamyate |
yatra rūpādayo na santi tatra vidhimāha-
41.4
tagareti | tagarantu kandamauttarāpathikaṃ na nepālabhavaṃ, kuṣṭhaṃ yacchūśvetaṃ, tālīśapatrakampratītam, etairanulepanaṃ śarīrasya |
41.5
etaireveti | vartimālipya dukūlamayīm, akṣatailena = bibhītakatailena, sādhitamiti | narakapāle pātitamityāmnāyaḥ, kajjalaṃ tena snehena yojyaṃ, subhagaṅkaraṇamiti sarvatra yojanīyam |
41.6
punarnaveti | punarnavā, sahadevī = daṇḍotpalakaṃ, sāriveti utpalaśārivā grāhyā, kuraṇṭakaḥ pratīta:, utpalapatramiti, yadābhyantaraṃ na bāhyaṃ, śeṣāṇāṃ mūlaṃ, siddhamiti | tailavidhānena pakvam, etaireva kaṣāyaṃ kalkaṃ ca kṛtvā, tailamiti | tilānām, abhyañjanaṃ subhagaṅkaraṇam |
41.7
tadyuktā iti | punarnavādicūrṇayuktāḥ srajo dhāritāḥ subhagaṅkaraṇam |
41.8
padmotpaleti | nāga iti nāgakesaraḥ, padmādīnāṅkesarāṇyekīkṛtya saṃcūrṇya, avalihyeti | vamanavirecanaṃ kṛtvā tatrāpi na tadaiva subhago māsādūrdhvaṃ dṛṣṭaśaktiḥ |
41.9
tānyeveti | padmādikesarāṇi tagarādiyuktāni, anulipyeti | anulepanaṃ kṛtvā śarīrasya, subhago bhavati |
41.10
mayūrasyeti | yo na viśīrṇabarhaḥ, tarakṣorveti | yo mattaḥ sa hi grīṣme mādyati, akṣīti | dakṣiṇaṃ vāmaṃ ca grāhyandvayoreva sāmarthyamityāmnāyaḥ, suvarṇenāvalipyeti | śuddhasuvarṇapatreṇa puṣyayogena veṣṭayitvā |
41.11
bādaramaṇimiti | badarasya badarīvṛkṣasyottaraśikhāghaṭitāṃ vṛttagulikāṃ, śaṅkhamaṇimiti | dakṣiṇāvartaśaṅkhanābhighaṭitāṃ, tathaiveti | suvarṇenāvalipya hastena dhārayet, teṣu ceti | dhāraṇāprayogeṣu, ātharvaṇāniti | atharvavede bahavo dhāraṇāprayogā uktāḥ |
41.12
vidyātantreti | mantravādāttatrāpi bhūrjapatralikhitavidyādhāraṇayogāḥ, anuṣṭhānaviśeṣo'pi kva citsaubhāgyanibandhanamityāha-prāptayauvanāmiti | yā bālya ivānanyapūrvā svāminaṃ paricarati tāṃ taruṇīmanyato vārayed rakṣayed, yathā'nyairnābhigamyeta svayaṃnvabhigacchedityarthoktaṃ, tata iti | tasyāvāritatvād, vāmatvāditi | rakṣaṇayogāt kāmino vāritāḥ kautūhalātpratikūlā bhavanti, tataśca teṣu lālasībhūteṣu = atyantaṃ gṛdhnuṣu, yo'syai paricārikāyai, saṃgharṣeṇeti | sparddhayā, bahu dravyaṃ dadyād durlabhaṃ hi priyamanvitaṃ ca bhavatīti prāyovādaḥ, visṛjediti | abhigantundadyād, viśeṣato veśyāpāṇigrahaṇe'pi vidhiḥ saubhāgyanibandhanaṃ, pāṇigrahaśca dvividhaḥ, yathoktaṃ‘daivamānavabhedena veśyāvivahanaṃ dvidhā | daivaṃ manmathakāṇḍena gamyenāpyaparaṃ bhaved’iti |
tatra mānuṣamadhikṛtya vidhimāha-
41.13
gaṇiketi | prāptayauvanāṃ rakṣayediti sambandhaḥ, tasyā iti | svaduhituḥ, yādṛśaṃ rūpādi tadānurūpyeṇeti tatsadṛśaḥ, tāniti | duhiturye gamyāḥ, abhinimantrya sāreṇeti | vibhavena svenābhimukhyena svagṛhe nimantrya yo'syai duhitre, idamidañceti | īpsitamāha, saṃbhāvyeti | sambhāvayedityukatvā, rakṣayet paṇyadharmatvāt |
41.14
sā ceti | duhitā, aviditā nāmeti | yathaite jānantyasmāsvanurakteyaṃyena rakṣyamāṇā'pi māturaviditavāgacchatīti, dhanibhirnānyairnirarthatvād, prīyeta = prītiṃ kuryāt |
prītiśca darśanapūrvikā darśanaṃ ca viśiṣṭe deśe kāle cetyāha-
41.15
teṣāmiti | kalāgrahaṇakāle, gāndharvaśālāyāmiti | yatrācāryo nṛtyagītaṃ śikṣayati, bhikṣukībhavana iti | bhikṣukyādiḥ kalāvidagdhopagamyate, tatra tatra ceti | sarasvatībhavanodyānādiṣu |
41.16
teṣāmiti | prītyanubaddhānāmiti, yathoktadāyināmiti | mātrā yatsaṃ-
41.17
tāvaditi | yāvatpramāṇaṃ saṃbhāṣitamalabhamānā pāṇigrahaṇādūrdhvaṃ,· svenāpīti | ātmīyena, ekadeśeneti | sambhāṣitādhaipādamātrakamanena dattaṃ tāvataikadeśena saṃyojya khyāpayet saubhāgyakhyāpanārtham |
41.18
ūḍhāyā veti | daivena vivāhena yojitāyā ityarthaḥ, kanyābhāvaṃ vimocayediti | pūrveṇaiva prakāreṇa kaumāraṃ hārayedityarthaḥ, tena prāptayauvanāmūḍhāṃ svaduhitaramityādi sarvaṃ yojyaṃ, viśeṣo'tra sa pāṇiṃ gṛhṇīyādi tyasya sthāne sa kaumārkaṃ harediti, yathoktadāyinaṃ grāhayedityasya sthāne kaumārkaṃ hārayediti |
41.19
pracchannaṃ veti | yo'bhipretaḥ kanyābhāvaṃ vimocayet , tena pracchannaṃsaṃyojya, ajānatī bhūtveti | na mayā'nujñātamiti darśanārtham, evaṃ ca sati tata uttarakālaṃ viditeṣu dharmastheṣvetaṃ nivedayed, abhisaṃbhāṣitamarthaṃ yena dadyādityabhiprāyaḥ, tāvadalabhamānā tu svenāpyekadeśeneti, tatrāpi yojyam |
41.20
sakhyaiva tviti | dāsyā vā kuśalayā, mocitakanyābhāvāmiti | aṅgulikarmaṇā hāritakaumāravidhiṃ, kathamevaṃ saubhāgyamiti cedatrāha—sugṛhītakāmasūtrāmiti | ābhyāsikeṣu bāḍavakādiṣu pratiṣṭhitāṃ śikṣitāṃvayasi tāruṇye pratiṣṭhitāṃ yadā rūpayauvanavatī vidagdheṣvabhipatanti nāgarikāḥ, tadā saubhāgye pratiṣṭhitetyavasṛjanti vyavahāre pravartayanti, prācyopacārā iti | vyavahārāt pūrvakāliko vidhirayaṃ kanyābhāvamocanam |
41.21
pāṇigraha iti | yaḥ pāṇiṃ gṛhītavān, gṛhṇātīti grahaḥ pāṇegraha iti samāsaḥ, avyabhicārya iti | saṃvatsaraṃ tenaiva saha vaset, tata iti | saṃvatsarādūrdhvaṃ, yathā kāminīti | yathepsitā kāmayate, veśyādharmasthitatvāt |
41.22
ūrdhvati pariṇīteneti | gṛhītapāṇinā, nimantryamāṇeti | adya rātrau mayā saha śayitavyamiti, lābhamutsṛjya; anyasmādbhavantamapi, saubhāgyabarddhanaṃ ceti | evaṃ ca kṛtvā punarabhiyātavyamiti vaiśikenoktam |
41.23
raṅgopajīvināmiti | naṭādīnām |
viśeṣamāha—
41.24
tūrya iti | nṛtyavidhau viśiṣṭamuparañjayed nṛtyagītādibhiḥ |
iti subhagaṅkaraṇamekonaṣaṣṭitamaṃ prakaraṇam |
svayaṃ mṛtāyā iti | tasyā eva kāryakaraṇāt, maṇḍalakārikāyāḥ= gṛdhryāḥ, maṇḍalakārikāyā iti, yā maṇḍalena pānīye saṅghaśobhramanti |
27 ||
41.28
vajrasnuhīti | yā sāndhiḥ, gaṇḍakāni khaṇḍaśa iti | khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni, saptakṛtva iti | saptavārān |
41.29
etenaiveti | cūrṇena sauvarṇaṃ darśayati vismāpanametatprāsaṅgikam|
41.30
etaireveti | vajrasnuhyādicūrṇaiḥ, vānarapurīṣamiśritairiti | jātamukharāgo yo vānaraḥ, tasya purīṣeṇetyāmnāyaḥ |
41.31
vaceti | vacāgaṇḍakāni śvetāyā vacāyāḥ, vṛkṣaskandhamiti | yataḥśākhā niḥsṛtā, devakāntaṃ = devapriyaṃ, vaśīkaraṇaṃ ceti | svahṛdayānmūlamutpāṭya yojitamityāmnāyaḥ, kevalaṃ tvātmano'nulepanaṃ subhagaṅkaraṇaṃ na vaśīkaraṇam |
41.32
tatheti | sahakāratailaliptānīti varttate, yaṃ vṛkṣamiti | surabhikusumamutkīrya, skandhadeśa ityuttaratrāpi yojyam |
41.33
priyaṅgava iti| priyaṅkukusumāni, tagaramiśrā iti | kauraṇṭakena tulyabhā-
41.34
uṣṭrāsthīti | taṇḍulabhedaṃ kṛtvā, bhāvitaṃ triḥsaptakṛtvaḥ, dagdhamiti | antardhūmam, añjanamiti | maṣībhāvamupagataṃ, nalikāyāmiti | uṣṭrāsthinalikāyāṃ, sroto'ñjanena tulyabhāgena saha dṛṣadi ślakṣṇīkṛtya nihitam, uṣṭrāsthiśalākayaiva ghaṭitayā cakṣuṣoryojitaṃ , puṇyamiti | pavitraṃ, cakṣuṣyantimirādyapanayād, vaśīkaraṇaṃ ceti | yaḥ prathamaṃ dṛśyate sa vaśībhavati, śeṣaṃ subhagaṅkaraṇamityupadeśaḥ |
41.35
eteneti | uṣṭrāsthyañjanavidhānena, tatra bhāso goṣṭhaḥ, karkaṭakaḥ pakṣī |
vaśīkṛtā'pi prayojyā rantumasamarthasya niṣphalaiveti, vṛṣāya hitāvṛṣyā yogā ucyante—
41.36
uccaṭā prasiddhā, tasyāḥ kandaḥ, cavyā vaṇigdravyaṃ, yaṣṭīmadhukaṃ ca, etad gopayasā saha kvathitaṃ, saśarkareṇeti | śītībhūtaṃ śarkarāṃ dattvāpītvā vṛṣībhavati vyavāyakṣama ityarthaḥ |
41.37
meṣaḥ prasiddhaḥ, vastaḥ = chāgaḥ, tayoranyatarasya, muṣkaḥ = vṛṣaṇaṃ, tena siddhasya kvathitasya |
41.38
vidārī prasiddhā tasyāḥ kandaṃ, kṣīrikā = rājādanaṃ, tasyāḥ phalāni, svayaṃguptā = kapikacchuḥ, tasyā mūlaṃ, kṣīreṇa pānaṃ kvathitena vṛṣatvayogaḥ, asamāsanirdeśāt pratyekaṃ yogaḥ |
41.39
priyālabonānāmiti | asthpapanīya gṛhītānāmityeko yogaḥ, moraṭāvidāryoriti dvitīyaḥ, tatra, moraṭā = ikṣumūlam |
41.40
śṛṅgāṭakaḥ prasiddhaḥ, tasya sarvaṃ grāhyaṃ, kaserukā pratītā, kva ca malikā''khyā grāhyā, madhūlikā madhukaphalatvād, madhukaṃ = yaṣṭīmadhu, kṣīrakākolī vaṇigdravyaṃ, piṣṭvā samāṃśāni, utkarikā = apūpikā, yāvadarthamiti | yāvattṛpti bhakṣitavān, anantā iti | bahvīḥ |
41.41
māṣakamalinīṃ māṣadvidalikāṃ, payasā dhautāmiti | jalena nistuṣīkṛtya saṃśodhya ca dhautāṃ, vṛddhavatsāyā iti | varkarikāyāḥ, aśitveti | śītībhūtaṃ madhusarpibhyāṃ viṣamābhyāṃ sahatyarthaḥ |
41.42
godhūmacūrṇeneti | kaṇikyayā |
41.43
caṭaketi | grāmyapakṣiṇo'ṇḍānāṃ rase bhāvitaistaṇḍulaiḥ saṃpāditaṃpāyasaṃ madhughṛtaplāvitaṃ yadi bhuṅkte, tataḥ prabhūtaratiśaktistaruṇo'nantāḥstriya upagacchatīti pūrveṇānvayaḥ |
41.44
caṭakāṇḍaraseti | grāmyacaṭakasya svayaṃ sphuṭite'ṇḍe svayaṃ mṛtena potena rasakaḥ kāryaṃ, tena bhāvitānītyarthaḥ, apagatatvaca iti | nistuṣāḥ, svayaṃguptāyāḥ phalāni na tu mūlaṃ grāhyaṃ, pakvaṃ saṃyāvamiti pānakam |
41.45
sarpīti | dve dve iti | ekaikasya, madhurasāyā iti | tiktavallikāyāḥ prasthaṃ payasa iti | dvātriṃśatpalāni, ṣaḍaṅgamiti | sarpirādayaḥ ṣaḍiti kṛtvā, amṛtaṃ svādutvād, medhyaṃ = medhāhitaṃ, yuktarasamiti | yogavāhi strīsahāyamityarthaḥ |
41.46
śatāvarī pratītā, śvadaṃṣṭrā = gokṣurakaḥ, ebhiḥ kaṣāyo yasmin ghṛte pippalīmadhukakalko yasmin gokṣīrasya prakṣeṣo yasmin, pakva iti | pākavidhānena, puṣyārambheṇeti | puṣyanakṣatre prāśitamārabdhavyam |
41.47
śrīparṇī kāśmīrī |
41.48
yadbhāṇḍasthāpitaṃ tato dvipalakaṃ cūrṇamādāya prāśnīyāt |
uktamevārthaṃ paṅktiparihārārthamāha -
41.49
āyurvedeti | vaidyakād, vedācceti | atharvavedād, vidyātantrebhya iti| mantravādebhyaḥ, āptebhya iti | tantrakuśalebhyo viśvāsibhyaḥ |
41.50
neti | sandigdhvān dravyayoge mātrayā'pi sandigdhvān, śarīrātyayāvahān ye prayuktāḥ śarīravināśamapyāvahanti, jīvaghātasambaddhān ye prāṇino vināśaya yujyante, aśucidravyasaṃyutān śukraśoṇitādibhiḥ saṃyo jyāśanapānena dīyante |
41.51
tapoyukta iti | prayuñjīta sarvasiddhīnāntapomūlakatvād, śiṣṭarācāravidbhiḥ, vidhīniti | avidhipūrvaṃ hi subhagaṅkaraṇādiḥ kriyamāṇo na siddhyati, maṅgalaiḥ praśastavacanādibhiḥ |
iti vṛṣyayogā ekaṣaṣṭitamamprakaraṇam | iti vātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāmaupaniṣadike saptame'dhikaraṇe subhagaṅkaraṇaṃ vaśīkaraṇaṃ vṛṣyayogāḥ prathamo'dhyāyaḥ |
dvividhaṃ ratamapatyaphalaṃ ratiphalañca, pūrvatra vṛṣyayogā uktāḥ, dvitīye naṣṭarāgapratyānayanamucyate, kasya citsvabhāvato'vasthāyā vā vinaṣṭorāgaḥ prayogātpratyānīyate—
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit