Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 41

Jayamaṅgalā 41

Language
Sanskrit

41.p1

śāstrakāra evādhikaraṇasambandhamāha-

41.1

vyākhyātamiti | kāmasūtramiti | tantrāvāpātmakaṃ, sādhāraṇaṃ tu tadaṅgatvādubhayātmakam |

41.2

taduktairiti | taduktaiḥ = tantrāvāpoktaiḥ, abhipretamanidhagacchanniti | īpsitamaprāpnuvan , aupaniṣadikamityabhidhākamāramano vidheyamiti |
subhagaṅkaraṇamucyate-

41.3

rūpamiti | rūpaṃ varṇasaṃsthānaṃ sahajam, itaradanityaṃ nityasnānaṃ dvitīyamutsādanamityādi saṃskāravaśāccetohāri bhavati, guṇā ye nāyakasyoktāste virūpamapi subhagaṅkurvanti, atasteṣu yatnaḥ kāryaḥ, vaya iti | yauvanaṃ sarvakāryyasamarthaṃ tat punastanmatena sthiraṃ kāryaṃ vārdhakye hi palitaiti; anādaro viśeṣataḥ strīṇāṃ tadapi keśarañjanādisaṃskārāpāte vaimukhyaṃ notpādayati, tyāga iti | dānantatsarvaṃ bādhate yato virūpo nirguṇovṛddho vā dātā sarvairevābhigamyate |
yatra rūpādayo na santi tatra vidhimāha-

41.4

tagareti | tagarantu kandamauttarāpathikaṃ na nepālabhavaṃ, kuṣṭhaṃ yacchūśvetaṃ, tālīśapatrakampratītam, etairanulepanaṃ śarīrasya |

41.5

etaireveti | vartimālipya dukūlamayīm, akṣatailena = bibhītakatailena, sādhitamiti | narakapāle pātitamityāmnāyaḥ, kajjalaṃ tena snehena yojyaṃ, subhagaṅkaraṇamiti sarvatra yojanīyam |

41.6

punarnaveti | punarnavā, sahadevī = daṇḍotpalakaṃ, sāriveti utpalaśārivā grāhyā, kuraṇṭakaḥ pratīta:, utpalapatramiti, yadābhyantaraṃ na bāhyaṃ, śeṣāṇāṃ mūlaṃ, siddhamiti | tailavidhānena pakvam, etaireva kaṣāyaṃ kalkaṃ ca kṛtvā, tailamiti | tilānām, abhyañjanaṃ subhagaṅkaraṇam |

41.7

tadyuktā iti | punarnavādicūrṇayuktāḥ srajo dhāritāḥ subhagaṅkaraṇam |

41.8

padmotpaleti | nāga iti nāgakesaraḥ, padmādīnāṅkesarāṇyekīkṛtya saṃcūrṇya, avalihyeti | vamanavirecanaṃ kṛtvā tatrāpi na tadaiva subhago māsādūrdhvaṃ dṛṣṭaśaktiḥ |

41.9

tānyeveti | padmādikesarāṇi tagarādiyuktāni, anulipyeti | anulepanaṃ kṛtvā śarīrasya, subhago bhavati |

41.10

mayūrasyeti | yo na viśīrṇabarhaḥ, tarakṣorveti | yo mattaḥ sa hi grīṣme mādyati, akṣīti | dakṣiṇaṃ vāmaṃ ca grāhyandvayoreva sāmarthyamityāmnāyaḥ, suvarṇenāvalipyeti | śuddhasuvarṇapatreṇa puṣyayogena veṣṭayitvā |

41.11

bādaramaṇimiti | badarasya badarīvṛkṣasyottaraśikhāghaṭitāṃ vṛttagulikāṃ, śaṅkhamaṇimiti | dakṣiṇāvartaśaṅkhanābhighaṭitāṃ, tathaiveti | suvarṇenāvalipya hastena dhārayet, teṣu ceti | dhāraṇāprayogeṣu, ātharvaṇāniti | atharvavede bahavo dhāraṇāprayogā uktāḥ |

41.12

vidyātantreti | mantravādāttatrāpi bhūrjapatralikhitavidyādhāraṇayogāḥ, anuṣṭhānaviśeṣo'pi kva citsaubhāgyanibandhanamityāha-prāptayauvanāmiti | yā bālya ivānanyapūrvā svāminaṃ paricarati tāṃ taruṇīmanyato vārayed rakṣayed, yathā'nyairnābhigamyeta svayaṃnvabhigacchedityarthoktaṃ, tata iti | tasyāvāritatvād, vāmatvāditi | rakṣaṇayogāt kāmino vāritāḥ kautūhalātpratikūlā bhavanti, tataśca teṣu lālasībhūteṣu = atyantaṃ gṛdhnuṣu, yo'syai paricārikāyai, saṃgharṣeṇeti | sparddhayā, bahu dravyaṃ dadyād durlabhaṃ hi priyamanvitaṃ ca bhavatīti prāyovādaḥ, visṛjediti | abhigantundadyād, viśeṣato veśyāpāṇigrahaṇe'pi vidhiḥ saubhāgyanibandhanaṃ, pāṇigrahaśca dvividhaḥ, yathoktaṃ‘daivamānavabhedena veśyāvivahanaṃ dvidhā | daivaṃ manmathakāṇḍena gamyenāpyaparaṃ bhaved’iti |
tatra mānuṣamadhikṛtya vidhimāha-

41.13

gaṇiketi | prāptayauvanāṃ rakṣayediti sambandhaḥ, tasyā iti | svaduhituḥ, yādṛśaṃ rūpādi tadānurūpyeṇeti tatsadṛśaḥ, tāniti | duhiturye gamyāḥ, abhinimantrya sāreṇeti | vibhavena svenābhimukhyena svagṛhe nimantrya yo'syai duhitre, idamidañceti | īpsitamāha, saṃbhāvyeti | sambhāvayedityukatvā, rakṣayet paṇyadharmatvāt |

41.14

sā ceti | duhitā, aviditā nāmeti | yathaite jānantyasmāsvanurakteyaṃyena rakṣyamāṇā'pi māturaviditavāgacchatīti, dhanibhirnānyairnirarthatvād, prīyeta = prītiṃ kuryāt |
prītiśca darśanapūrvikā darśanaṃ ca viśiṣṭe deśe kāle cetyāha-

41.15

teṣāmiti | kalāgrahaṇakāle, gāndharvaśālāyāmiti | yatrācāryo nṛtyagītaṃ śikṣayati, bhikṣukībhavana iti | bhikṣukyādiḥ kalāvidagdhopagamyate, tatra tatra ceti | sarasvatībhavanodyānādiṣu |

41.16

teṣāmiti | prītyanubaddhānāmiti, yathoktadāyināmiti | mātrā yatsaṃ-

41.17

tāvaditi | yāvatpramāṇaṃ saṃbhāṣitamalabhamānā pāṇigrahaṇādūrdhvaṃ,· svenāpīti | ātmīyena, ekadeśeneti | sambhāṣitādhaipādamātrakamanena dattaṃ tāvataikadeśena saṃyojya khyāpayet saubhāgyakhyāpanārtham |

41.18

ūḍhāyā veti | daivena vivāhena yojitāyā ityarthaḥ, kanyābhāvaṃ vimocayediti | pūrveṇaiva prakāreṇa kaumāraṃ hārayedityarthaḥ, tena prāptayauvanāmūḍhāṃ svaduhitaramityādi sarvaṃ yojyaṃ, viśeṣo'tra sa pāṇiṃ gṛhṇīyādi tyasya sthāne sa kaumārkaṃ harediti, yathoktadāyinaṃ grāhayedityasya sthāne kaumārkaṃ hārayediti |

41.19

pracchannaṃ veti | yo'bhipretaḥ kanyābhāvaṃ vimocayet , tena pracchannaṃsaṃyojya, ajānatī bhūtveti | na mayā'nujñātamiti darśanārtham, evaṃ ca sati tata uttarakālaṃ viditeṣu dharmastheṣvetaṃ nivedayed, abhisaṃbhāṣitamarthaṃ yena dadyādityabhiprāyaḥ, tāvadalabhamānā tu svenāpyekadeśeneti, tatrāpi yojyam |

41.20

sakhyaiva tviti | dāsyā vā kuśalayā, mocitakanyābhāvāmiti | aṅgulikarmaṇā hāritakaumāravidhiṃ, kathamevaṃ saubhāgyamiti cedatrāha—sugṛhītakāmasūtrāmiti | ābhyāsikeṣu bāḍavakādiṣu pratiṣṭhitāṃ śikṣitāṃvayasi tāruṇye pratiṣṭhitāṃ yadā rūpayauvanavatī vidagdheṣvabhipatanti nāgarikāḥ, tadā saubhāgye pratiṣṭhitetyavasṛjanti vyavahāre pravartayanti, prācyopacārā iti | vyavahārāt pūrvakāliko vidhirayaṃ kanyābhāvamocanam |

41.21

pāṇigraha iti | yaḥ pāṇiṃ gṛhītavān, gṛhṇātīti grahaḥ pāṇegraha iti samāsaḥ, avyabhicārya iti | saṃvatsaraṃ tenaiva saha vaset, tata iti | saṃvatsarādūrdhvaṃ, yathā kāminīti | yathepsitā kāmayate, veśyādharmasthitatvāt |

41.22

ūrdhvati pariṇīteneti | gṛhītapāṇinā, nimantryamāṇeti | adya rātrau mayā saha śayitavyamiti, lābhamutsṛjya; anyasmādbhavantamapi, saubhāgyabarddhanaṃ ceti | evaṃ ca kṛtvā punarabhiyātavyamiti vaiśikenoktam |

41.23

raṅgopajīvināmiti | naṭādīnām |
viśeṣamāha—

41.24

tūrya iti | nṛtyavidhau viśiṣṭamuparañjayed nṛtyagītādibhiḥ |
iti subhagaṅkaraṇamekonaṣaṣṭitamaṃ prakaraṇam |
svayaṃ mṛtāyā iti | tasyā eva kāryakaraṇāt, maṇḍalakārikāyāḥ= gṛdhryāḥ, maṇḍalakārikāyā iti, yā maṇḍalena pānīye saṅghaśobhramanti |
27 ||

41.28

vajrasnuhīti | yā sāndhiḥ, gaṇḍakāni khaṇḍaśa iti | khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni, saptakṛtva iti | saptavārān |

41.29

etenaiveti | cūrṇena sauvarṇaṃ darśayati vismāpanametatprāsaṅgikam|

41.30

etaireveti | vajrasnuhyādicūrṇaiḥ, vānarapurīṣamiśritairiti | jātamukharāgo yo vānaraḥ, tasya purīṣeṇetyāmnāyaḥ |

41.31

vaceti | vacāgaṇḍakāni śvetāyā vacāyāḥ, vṛkṣaskandhamiti | yataḥśākhā niḥsṛtā, devakāntaṃ = devapriyaṃ, vaśīkaraṇaṃ ceti | svahṛdayānmūlamutpāṭya yojitamityāmnāyaḥ, kevalaṃ tvātmano'nulepanaṃ subhagaṅkaraṇaṃ na vaśīkaraṇam |

41.32

tatheti | sahakāratailaliptānīti varttate, yaṃ vṛkṣamiti | surabhikusumamutkīrya, skandhadeśa ityuttaratrāpi yojyam |

41.33

priyaṅgava iti| priyaṅkukusumāni, tagaramiśrā iti | kauraṇṭakena tulyabhā-

41.34

uṣṭrāsthīti | taṇḍulabhedaṃ kṛtvā, bhāvitaṃ triḥsaptakṛtvaḥ, dagdhamiti | antardhūmam, añjanamiti | maṣībhāvamupagataṃ, nalikāyāmiti | uṣṭrāsthinalikāyāṃ, sroto'ñjanena tulyabhāgena saha dṛṣadi ślakṣṇīkṛtya nihitam, uṣṭrāsthiśalākayaiva ghaṭitayā cakṣuṣoryojitaṃ , puṇyamiti | pavitraṃ, cakṣuṣyantimirādyapanayād, vaśīkaraṇaṃ ceti | yaḥ prathamaṃ dṛśyate sa vaśībhavati, śeṣaṃ subhagaṅkaraṇamityupadeśaḥ |

41.35

eteneti | uṣṭrāsthyañjanavidhānena, tatra bhāso goṣṭhaḥ, karkaṭakaḥ pakṣī |
vaśīkṛtā'pi prayojyā rantumasamarthasya niṣphalaiveti, vṛṣāya hitāvṛṣyā yogā ucyante—

41.36

uccaṭā prasiddhā, tasyāḥ kandaḥ, cavyā vaṇigdravyaṃ, yaṣṭīmadhukaṃ ca, etad gopayasā saha kvathitaṃ, saśarkareṇeti | śītībhūtaṃ śarkarāṃ dattvāpītvā vṛṣībhavati vyavāyakṣama ityarthaḥ |

41.37

meṣaḥ prasiddhaḥ, vastaḥ = chāgaḥ, tayoranyatarasya, muṣkaḥ = vṛṣaṇaṃ, tena siddhasya kvathitasya |

41.38

vidārī prasiddhā tasyāḥ kandaṃ, kṣīrikā = rājādanaṃ, tasyāḥ phalāni, svayaṃguptā = kapikacchuḥ, tasyā mūlaṃ, kṣīreṇa pānaṃ kvathitena vṛṣatvayogaḥ, asamāsanirdeśāt pratyekaṃ yogaḥ |

41.39

priyālabonānāmiti | asthpapanīya gṛhītānāmityeko yogaḥ, moraṭāvidāryoriti dvitīyaḥ, tatra, moraṭā = ikṣumūlam |

41.40

śṛṅgāṭakaḥ prasiddhaḥ, tasya sarvaṃ grāhyaṃ, kaserukā pratītā, kva ca malikā''khyā grāhyā, madhūlikā madhukaphalatvād, madhukaṃ = yaṣṭīmadhu, kṣīrakākolī vaṇigdravyaṃ, piṣṭvā samāṃśāni, utkarikā = apūpikā, yāvadarthamiti | yāvattṛpti bhakṣitavān, anantā iti | bahvīḥ |

41.41

māṣakamalinīṃ māṣadvidalikāṃ, payasā dhautāmiti | jalena nistuṣīkṛtya saṃśodhya ca dhautāṃ, vṛddhavatsāyā iti | varkarikāyāḥ, aśitveti | śītībhūtaṃ madhusarpibhyāṃ viṣamābhyāṃ sahatyarthaḥ |

41.42

godhūmacūrṇeneti | kaṇikyayā |

41.43

caṭaketi | grāmyapakṣiṇo'ṇḍānāṃ rase bhāvitaistaṇḍulaiḥ saṃpāditaṃpāyasaṃ madhughṛtaplāvitaṃ yadi bhuṅkte, tataḥ prabhūtaratiśaktistaruṇo'nantāḥstriya upagacchatīti pūrveṇānvayaḥ |

41.44

caṭakāṇḍaraseti | grāmyacaṭakasya svayaṃ sphuṭite'ṇḍe svayaṃ mṛtena potena rasakaḥ kāryaṃ, tena bhāvitānītyarthaḥ, apagatatvaca iti | nistuṣāḥ, svayaṃguptāyāḥ phalāni na tu mūlaṃ grāhyaṃ, pakvaṃ saṃyāvamiti pānakam |

41.45

sarpīti | dve dve iti | ekaikasya, madhurasāyā iti | tiktavallikāyāḥ prasthaṃ payasa iti | dvātriṃśatpalāni, ṣaḍaṅgamiti | sarpirādayaḥ ṣaḍiti kṛtvā, amṛtaṃ svādutvād, medhyaṃ = medhāhitaṃ, yuktarasamiti | yogavāhi strīsahāyamityarthaḥ |

41.46

śatāvarī pratītā, śvadaṃṣṭrā = gokṣurakaḥ, ebhiḥ kaṣāyo yasmin ghṛte pippalīmadhukakalko yasmin gokṣīrasya prakṣeṣo yasmin, pakva iti | pākavidhānena, puṣyārambheṇeti | puṣyanakṣatre prāśitamārabdhavyam |

41.47

śrīparṇī kāśmīrī |

41.48

yadbhāṇḍasthāpitaṃ tato dvipalakaṃ cūrṇamādāya prāśnīyāt |
uktamevārthaṃ paṅktiparihārārthamāha -

41.49

āyurvedeti | vaidyakād, vedācceti | atharvavedād, vidyātantrebhya iti| mantravādebhyaḥ, āptebhya iti | tantrakuśalebhyo viśvāsibhyaḥ |

41.50

neti | sandigdhvān dravyayoge mātrayā'pi sandigdhvān, śarīrātyayāvahān ye prayuktāḥ śarīravināśamapyāvahanti, jīvaghātasambaddhān ye prāṇino vināśaya yujyante, aśucidravyasaṃyutān śukraśoṇitādibhiḥ saṃyo jyāśanapānena dīyante |

41.51

tapoyukta iti | prayuñjīta sarvasiddhīnāntapomūlakatvād, śiṣṭarācāravidbhiḥ, vidhīniti | avidhipūrvaṃ hi subhagaṅkaraṇādiḥ kriyamāṇo na siddhyati, maṅgalaiḥ praśastavacanādibhiḥ |
iti vṛṣyayogā ekaṣaṣṭitamamprakaraṇam | iti vātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāmaupaniṣadike saptame'dhikaraṇe subhagaṅkaraṇaṃ vaśīkaraṇaṃ vṛṣyayogāḥ prathamo'dhyāyaḥ |
dvividhaṃ ratamapatyaphalaṃ ratiphalañca, pūrvatra vṛṣyayogā uktāḥ, dvitīye naṣṭarāgapratyānayanamucyate, kasya citsvabhāvato'vasthāyā vā vinaṣṭorāgaḥ prayogātpratyānīyate—

Linked texts (1)