<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Erotics and the Art of Love](https://indike.org/pramana/in.niti.kama) › [Vātsyāyana's Kāmasūtra and its Tradition](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school) › [Kāmasūtra](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana) › [Jayamangala](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala) › 41

# Kamasutra 41

Jayamaṅgalā 41

- **Language:** Sanskrit

### [41.p1](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.p1)

śāstrakāra evādhikaraṇasambandhamāha-

### [41.1](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.1)

vyākhyātamiti | kāmasūtramiti | tantrāvāpātmakaṃ, sādhāraṇaṃ tu tadaṅgatvādubhayātmakam |

### [41.2](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.2)

taduktairiti | taduktaiḥ = tantrāvāpoktaiḥ, abhipretamanidhagacchanniti | īpsitamaprāpnuvan , aupaniṣadikamityabhidhākamāramano vidheyamiti |  
subhagaṅkaraṇamucyate-

### [41.3](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.3)

rūpamiti | rūpaṃ varṇasaṃsthānaṃ sahajam, itaradanityaṃ nityasnānaṃ dvitīyamutsādanamityādi saṃskāravaśāccetohāri bhavati, guṇā ye nāyakasyoktāste virūpamapi subhagaṅkurvanti, atasteṣu yatnaḥ kāryaḥ, vaya iti | yauvanaṃ sarvakāryyasamarthaṃ tat punastanmatena sthiraṃ kāryaṃ vārdhakye hi palitaiti; anādaro viśeṣataḥ strīṇāṃ tadapi keśarañjanādisaṃskārāpāte vaimukhyaṃ notpādayati, tyāga iti | dānantatsarvaṃ bādhate yato virūpo nirguṇovṛddho vā dātā sarvairevābhigamyate |  
yatra rūpādayo na santi tatra vidhimāha-

### [41.4](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.4)

tagareti | tagarantu kandamauttarāpathikaṃ na nepālabhavaṃ, kuṣṭhaṃ yacchūśvetaṃ, tālīśapatrakampratītam, etairanulepanaṃ śarīrasya |

### [41.5](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.5)

etaireveti | vartimālipya dukūlamayīm, akṣatailena = bibhītakatailena, sādhitamiti | narakapāle pātitamityāmnāyaḥ, kajjalaṃ tena snehena yojyaṃ, subhagaṅkaraṇamiti sarvatra yojanīyam |

### [41.6](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.6)

punarnaveti | punarnavā, sahadevī = daṇḍotpalakaṃ, sāriveti utpalaśārivā grāhyā, kuraṇṭakaḥ pratīta:, utpalapatramiti, yadābhyantaraṃ na bāhyaṃ, śeṣāṇāṃ mūlaṃ, siddhamiti | tailavidhānena pakvam, etaireva kaṣāyaṃ kalkaṃ ca kṛtvā, tailamiti | tilānām, abhyañjanaṃ subhagaṅkaraṇam |

### [41.7](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.7)

tadyuktā iti | punarnavādicūrṇayuktāḥ srajo dhāritāḥ subhagaṅkaraṇam |

### [41.8](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.8)

padmotpaleti | nāga iti nāgakesaraḥ, padmādīnāṅkesarāṇyekīkṛtya saṃcūrṇya, avalihyeti | vamanavirecanaṃ kṛtvā tatrāpi na tadaiva subhago māsādūrdhvaṃ dṛṣṭaśaktiḥ |

### [41.9](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.9)

tānyeveti | padmādikesarāṇi tagarādiyuktāni, anulipyeti | anulepanaṃ kṛtvā śarīrasya, subhago bhavati |

### [41.10](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.10)

mayūrasyeti | yo na viśīrṇabarhaḥ, tarakṣorveti | yo mattaḥ sa hi grīṣme mādyati, akṣīti | dakṣiṇaṃ vāmaṃ ca grāhyandvayoreva sāmarthyamityāmnāyaḥ, suvarṇenāvalipyeti | śuddhasuvarṇapatreṇa puṣyayogena veṣṭayitvā |

### [41.11](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.11)

bādaramaṇimiti | badarasya badarīvṛkṣasyottaraśikhāghaṭitāṃ vṛttagulikāṃ, śaṅkhamaṇimiti | dakṣiṇāvartaśaṅkhanābhighaṭitāṃ, tathaiveti | suvarṇenāvalipya hastena dhārayet, teṣu ceti | dhāraṇāprayogeṣu, ātharvaṇāniti | atharvavede bahavo dhāraṇāprayogā uktāḥ |

### [41.12](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.12)

vidyātantreti | mantravādāttatrāpi bhūrjapatralikhitavidyādhāraṇayogāḥ, anuṣṭhānaviśeṣo'pi kva citsaubhāgyanibandhanamityāha-prāptayauvanāmiti | yā bālya ivānanyapūrvā svāminaṃ paricarati tāṃ taruṇīmanyato vārayed rakṣayed, yathā'nyairnābhigamyeta svayaṃnvabhigacchedityarthoktaṃ, tata iti | tasyāvāritatvād, vāmatvāditi | rakṣaṇayogāt kāmino vāritāḥ kautūhalātpratikūlā bhavanti, tataśca teṣu lālasībhūteṣu = atyantaṃ gṛdhnuṣu, yo'syai paricārikāyai, saṃgharṣeṇeti | sparddhayā, bahu dravyaṃ dadyād durlabhaṃ hi priyamanvitaṃ ca bhavatīti prāyovādaḥ, visṛjediti | abhigantundadyād, viśeṣato veśyāpāṇigrahaṇe'pi vidhiḥ saubhāgyanibandhanaṃ, pāṇigrahaśca dvividhaḥ, yathoktaṃ‘daivamānavabhedena veśyāvivahanaṃ dvidhā | daivaṃ manmathakāṇḍena gamyenāpyaparaṃ bhaved’iti |  
tatra mānuṣamadhikṛtya vidhimāha-

### [41.13](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.13)

gaṇiketi | prāptayauvanāṃ rakṣayediti sambandhaḥ, tasyā iti | svaduhituḥ, yādṛśaṃ rūpādi tadānurūpyeṇeti tatsadṛśaḥ, tāniti | duhiturye gamyāḥ, abhinimantrya sāreṇeti | vibhavena svenābhimukhyena svagṛhe nimantrya yo'syai duhitre, idamidañceti | īpsitamāha, saṃbhāvyeti | sambhāvayedityukatvā, rakṣayet paṇyadharmatvāt |

### [41.14](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.14)

sā ceti | duhitā, aviditā nāmeti | yathaite jānantyasmāsvanurakteyaṃyena rakṣyamāṇā'pi māturaviditavāgacchatīti, dhanibhirnānyairnirarthatvād, prīyeta = prītiṃ kuryāt |  
prītiśca darśanapūrvikā darśanaṃ ca viśiṣṭe deśe kāle cetyāha-

### [41.15](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.15)

teṣāmiti | kalāgrahaṇakāle, gāndharvaśālāyāmiti | yatrācāryo nṛtyagītaṃ śikṣayati, bhikṣukībhavana iti | bhikṣukyādiḥ kalāvidagdhopagamyate, tatra tatra ceti | sarasvatībhavanodyānādiṣu |

### [41.16](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.16)

teṣāmiti | prītyanubaddhānāmiti, yathoktadāyināmiti | mātrā yatsaṃ-

### [41.17](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.17)

tāvaditi | yāvatpramāṇaṃ saṃbhāṣitamalabhamānā pāṇigrahaṇādūrdhvaṃ,· svenāpīti | ātmīyena, ekadeśeneti | sambhāṣitādhaipādamātrakamanena dattaṃ tāvataikadeśena saṃyojya khyāpayet saubhāgyakhyāpanārtham |

### [41.18](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.18)

ūḍhāyā veti | daivena vivāhena yojitāyā ityarthaḥ, kanyābhāvaṃ vimocayediti | pūrveṇaiva prakāreṇa kaumāraṃ hārayedityarthaḥ, tena prāptayauvanāmūḍhāṃ svaduhitaramityādi sarvaṃ yojyaṃ, viśeṣo'tra sa pāṇiṃ gṛhṇīyādi tyasya sthāne sa kaumārkaṃ harediti, yathoktadāyinaṃ grāhayedityasya sthāne kaumārkaṃ hārayediti |

### [41.19](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.19)

pracchannaṃ veti | yo'bhipretaḥ kanyābhāvaṃ vimocayet , tena pracchannaṃsaṃyojya, ajānatī bhūtveti | na mayā'nujñātamiti darśanārtham, evaṃ ca sati tata uttarakālaṃ viditeṣu dharmastheṣvetaṃ nivedayed, abhisaṃbhāṣitamarthaṃ yena dadyādityabhiprāyaḥ, tāvadalabhamānā tu svenāpyekadeśeneti, tatrāpi yojyam |

### [41.20](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.20)

sakhyaiva tviti | dāsyā vā kuśalayā, mocitakanyābhāvāmiti | aṅgulikarmaṇā hāritakaumāravidhiṃ, kathamevaṃ saubhāgyamiti cedatrāha—sugṛhītakāmasūtrāmiti | ābhyāsikeṣu bāḍavakādiṣu pratiṣṭhitāṃ śikṣitāṃvayasi tāruṇye pratiṣṭhitāṃ yadā rūpayauvanavatī vidagdheṣvabhipatanti nāgarikāḥ, tadā saubhāgye pratiṣṭhitetyavasṛjanti vyavahāre pravartayanti, prācyopacārā iti | vyavahārāt pūrvakāliko vidhirayaṃ kanyābhāvamocanam |

### [41.21](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.21)

pāṇigraha iti | yaḥ pāṇiṃ gṛhītavān, gṛhṇātīti grahaḥ pāṇegraha iti samāsaḥ, avyabhicārya iti | saṃvatsaraṃ tenaiva saha vaset, tata iti | saṃvatsarādūrdhvaṃ, yathā kāminīti | yathepsitā kāmayate, veśyādharmasthitatvāt |

### [41.22](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.22)

ūrdhvati pariṇīteneti | gṛhītapāṇinā, nimantryamāṇeti | adya rātrau mayā saha śayitavyamiti, lābhamutsṛjya; anyasmādbhavantamapi, saubhāgyabarddhanaṃ ceti | evaṃ ca kṛtvā punarabhiyātavyamiti vaiśikenoktam |

### [41.23](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.23)

raṅgopajīvināmiti | naṭādīnām |  
viśeṣamāha—

### [41.24](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.24)

tūrya iti | nṛtyavidhau viśiṣṭamuparañjayed nṛtyagītādibhiḥ |  
iti subhagaṅkaraṇamekonaṣaṣṭitamaṃ prakaraṇam |  
svayaṃ mṛtāyā iti | tasyā eva kāryakaraṇāt, maṇḍalakārikāyāḥ= gṛdhryāḥ, maṇḍalakārikāyā iti, yā maṇḍalena pānīye saṅghaśobhramanti |  
27 ||

### [41.28](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.28)

vajrasnuhīti | yā sāndhiḥ, gaṇḍakāni khaṇḍaśa iti | khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni, saptakṛtva iti | saptavārān |

### [41.29](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.29)

etenaiveti | cūrṇena sauvarṇaṃ darśayati vismāpanametatprāsaṅgikam|

### [41.30](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.30)

etaireveti | vajrasnuhyādicūrṇaiḥ, vānarapurīṣamiśritairiti | jātamukharāgo yo vānaraḥ, tasya purīṣeṇetyāmnāyaḥ |

### [41.31](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.31)

vaceti | vacāgaṇḍakāni śvetāyā vacāyāḥ, vṛkṣaskandhamiti | yataḥśākhā niḥsṛtā, devakāntaṃ = devapriyaṃ, vaśīkaraṇaṃ ceti | svahṛdayānmūlamutpāṭya yojitamityāmnāyaḥ, kevalaṃ tvātmano'nulepanaṃ subhagaṅkaraṇaṃ na vaśīkaraṇam |

### [41.32](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.32)

tatheti | sahakāratailaliptānīti varttate, yaṃ vṛkṣamiti | surabhikusumamutkīrya, skandhadeśa ityuttaratrāpi yojyam |

### [41.33](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.33)

priyaṅgava iti| priyaṅkukusumāni, tagaramiśrā iti | kauraṇṭakena tulyabhā-

### [41.34](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.34)

uṣṭrāsthīti | taṇḍulabhedaṃ kṛtvā, bhāvitaṃ triḥsaptakṛtvaḥ, dagdhamiti | antardhūmam, añjanamiti | maṣībhāvamupagataṃ, nalikāyāmiti | uṣṭrāsthinalikāyāṃ, sroto'ñjanena tulyabhāgena saha dṛṣadi ślakṣṇīkṛtya nihitam, uṣṭrāsthiśalākayaiva ghaṭitayā cakṣuṣoryojitaṃ , puṇyamiti | pavitraṃ, cakṣuṣyantimirādyapanayād, vaśīkaraṇaṃ ceti | yaḥ prathamaṃ dṛśyate sa vaśībhavati, śeṣaṃ subhagaṅkaraṇamityupadeśaḥ |

### [41.35](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.35)

eteneti | uṣṭrāsthyañjanavidhānena, tatra bhāso goṣṭhaḥ, karkaṭakaḥ pakṣī |  
vaśīkṛtā'pi prayojyā rantumasamarthasya niṣphalaiveti, vṛṣāya hitāvṛṣyā yogā ucyante—

### [41.36](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.36)

uccaṭā prasiddhā, tasyāḥ kandaḥ, cavyā vaṇigdravyaṃ, yaṣṭīmadhukaṃ ca, etad gopayasā saha kvathitaṃ, saśarkareṇeti | śītībhūtaṃ śarkarāṃ dattvāpītvā vṛṣībhavati vyavāyakṣama ityarthaḥ |

### [41.37](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.37)

meṣaḥ prasiddhaḥ, vastaḥ = chāgaḥ, tayoranyatarasya, muṣkaḥ = vṛṣaṇaṃ, tena siddhasya kvathitasya |

### [41.38](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.38)

vidārī prasiddhā tasyāḥ kandaṃ, kṣīrikā = rājādanaṃ, tasyāḥ phalāni, svayaṃguptā = kapikacchuḥ, tasyā mūlaṃ, kṣīreṇa pānaṃ kvathitena vṛṣatvayogaḥ, asamāsanirdeśāt pratyekaṃ yogaḥ |

### [41.39](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.39)

priyālabonānāmiti | asthpapanīya gṛhītānāmityeko yogaḥ, moraṭāvidāryoriti dvitīyaḥ, tatra, moraṭā = ikṣumūlam |

### [41.40](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.40)

śṛṅgāṭakaḥ prasiddhaḥ, tasya sarvaṃ grāhyaṃ, kaserukā pratītā, kva ca malikā''khyā grāhyā, madhūlikā madhukaphalatvād, madhukaṃ = yaṣṭīmadhu, kṣīrakākolī vaṇigdravyaṃ, piṣṭvā samāṃśāni, utkarikā = apūpikā, yāvadarthamiti | yāvattṛpti bhakṣitavān, anantā iti | bahvīḥ |

### [41.41](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.41)

māṣakamalinīṃ māṣadvidalikāṃ, payasā dhautāmiti | jalena nistuṣīkṛtya saṃśodhya ca dhautāṃ, vṛddhavatsāyā iti | varkarikāyāḥ, aśitveti | śītībhūtaṃ madhusarpibhyāṃ viṣamābhyāṃ sahatyarthaḥ |

### [41.42](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.42)

godhūmacūrṇeneti | kaṇikyayā |

### [41.43](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.43)

caṭaketi | grāmyapakṣiṇo'ṇḍānāṃ rase bhāvitaistaṇḍulaiḥ saṃpāditaṃpāyasaṃ madhughṛtaplāvitaṃ yadi bhuṅkte, tataḥ prabhūtaratiśaktistaruṇo'nantāḥstriya upagacchatīti pūrveṇānvayaḥ |

### [41.44](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.44)

caṭakāṇḍaraseti | grāmyacaṭakasya svayaṃ sphuṭite'ṇḍe svayaṃ mṛtena potena rasakaḥ kāryaṃ, tena bhāvitānītyarthaḥ, apagatatvaca iti | nistuṣāḥ, svayaṃguptāyāḥ phalāni na tu mūlaṃ grāhyaṃ, pakvaṃ saṃyāvamiti pānakam |

### [41.45](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.45)

sarpīti | dve dve iti | ekaikasya, madhurasāyā iti | tiktavallikāyāḥ prasthaṃ payasa iti | dvātriṃśatpalāni, ṣaḍaṅgamiti | sarpirādayaḥ ṣaḍiti kṛtvā, amṛtaṃ svādutvād, medhyaṃ = medhāhitaṃ, yuktarasamiti | yogavāhi strīsahāyamityarthaḥ |

### [41.46](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.46)

śatāvarī pratītā, śvadaṃṣṭrā = gokṣurakaḥ, ebhiḥ kaṣāyo yasmin ghṛte pippalīmadhukakalko yasmin gokṣīrasya prakṣeṣo yasmin, pakva iti | pākavidhānena, puṣyārambheṇeti | puṣyanakṣatre prāśitamārabdhavyam |

### [41.47](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.47)

śrīparṇī kāśmīrī |

### [41.48](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.48)

yadbhāṇḍasthāpitaṃ tato dvipalakaṃ cūrṇamādāya prāśnīyāt |  
uktamevārthaṃ paṅktiparihārārthamāha -

### [41.49](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.49)

āyurvedeti | vaidyakād, vedācceti | atharvavedād, vidyātantrebhya iti| mantravādebhyaḥ, āptebhya iti | tantrakuśalebhyo viśvāsibhyaḥ |

### [41.50](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.50)

neti | sandigdhvān dravyayoge mātrayā'pi sandigdhvān, śarīrātyayāvahān ye prayuktāḥ śarīravināśamapyāvahanti, jīvaghātasambaddhān ye prāṇino vināśaya yujyante, aśucidravyasaṃyutān śukraśoṇitādibhiḥ saṃyo jyāśanapānena dīyante |

### [41.51](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41.51)

tapoyukta iti | prayuñjīta sarvasiddhīnāntapomūlakatvād, śiṣṭarācāravidbhiḥ, vidhīniti | avidhipūrvaṃ hi subhagaṅkaraṇādiḥ kriyamāṇo na siddhyati, maṅgalaiḥ praśastavacanādibhiḥ |  
iti vṛṣyayogā ekaṣaṣṭitamamprakaraṇam | iti vātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāmaupaniṣadike saptame'dhikaraṇe subhagaṅkaraṇaṃ vaśīkaraṇaṃ vṛṣyayogāḥ prathamo'dhyāyaḥ |  
dvividhaṃ ratamapatyaphalaṃ ratiphalañca, pūrvatra vṛṣyayogā uktāḥ, dvitīye naṣṭarāgapratyānayanamucyate, kasya citsvabhāvato'vasthāyā vā vinaṣṭorāgaḥ prayogātpratyānīyate—

## Linked texts (1)

- [Kāmasūtra](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana.7.1.1) — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41](https://indike.org/pramana/in.niti.kama.kamasutra-school.vatsyayana!jayamangala.41) · Pramāṇa
