Anvitarthaprakashika 2
Anvitārthaprakāśikā 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.1 — 9 parts
2.1.1
nanu pūrvaiḥ kṛtāsu bahvīṣu śrīmadbhāgavataṭīkāsu satīṣu kiṃ tava ṭīkayā dīpyamānāsu taraṇiśreṇiṣu khadyotapotikayeveti cetsatyam | mayā hi anvayakrameṇa prāyaḥ sarvaślokārthapradarśikā nātivistarā bhāgavatopayogibahuviṣayayuktā atisugamā ca ṭīkā svabodhāyaivāpekṣitā | tādṛśīmanyāṃ ṭīkāmalabhamānena prāyaḥ pūrvaṭīkāmyaḥ kiṃcitkiṃcidvicchittvā iyamanvitārthaprakāśikā nāmnī ṭīkā nirmitā śrīhareśvaracaraṇayorpitā ceti | sā ca vidvatprasādanāyākṣamāpi bhagavanniveditavastusevibhistadbhaktaiśvaśyamaṅgīkariṣyata eveti tāvataiva saṃtuṣṭo'smīti bhaikṣarūpatvānna cauryadravyaṃ prāyaḥ kalpitvābhāvāccāprāmāṇyaśaṅkā | yattu kvacana mayā'pi svacāpalaṃ prakaṭitaṃ tadapi maṇiśreṇau kācaśakalamiva hāsyahetutvena satāṃ vinodāvahameveti sarvamanavadyam | vyākhyānaṃ cātra prāyaḥ sarveṣāṃ ślokānāṃ likhitam | natu ṭīkāntareṣviva bahavaḥ ślokāstyaktāḥ | yeṣu ślokeṣu nāmagaṇanāmāttraṃ syāt ye vā bālairapi sugamāḥ ta evātra kecit tyaktāḥ | anvayaścātra ekānvayadaṇḍānvayādyaparaparyāyo mallināthādibhirbahubhirādṛtaḥ piṇḍānvaya eva natu khaṇḍānvayaḥ | tatra vyākhyāyamānānāṃ mūlapadānāṃmarthādi parityajya ṭīkādhṛtakrameṇa yojane pṛthagapyanvayo bhavet | sarvatra viśeṣaṇānantaraṃ viśeṣyam uddeśyavidheyabhāve viśeṣyaṃ pūrvam anvaye'rthalabhyā yattattadādayo'pi yathocitamatra likhitā grāhyāḥ | upamāviṣaye prāya ekavākyameva bhavati | tatra
2.1.2
spaṣṭapratipattaye upamānāṃśaḥ kvacitpṛthak kvacidekatra vākye eva vyākhyātaḥ | kvacitkaṭhinaśloke'nvayaḥ pṛthagādau likhitaḥ | atra prāyaḥ ekaikasya ślokasyaiva pṛthaganvayaḥ | tadanyasthale tu addhaṃ sārddhaṃ dvayamityādisphuṭaṃ lekhaḥ | anekeṣāṃ ślokānāmekānvayasthale'pi sati saṃbhave prāyaḥ pṛthaganvaya eva sugamatāyai kariṣyate | pañcamaskandhagadyānāṃ prāyo'nvitatvāttatra kvāpi mūlapadāni tyaktāni | yadyapi kasyāpi matasya pakṣapāto virodhaśca nāsmākamabhīṣṭastathāpi atrānvayo'rthaśca sarvatra bahuprasiddhatvāt prāyaḥ śrīdharasvāmipādānusāraiṇeva likhitaḥ | kvacidanyathā'pi kvāpi matāntareṇārthāntaramapi likhitam | ṭīkāntareṣvanvayakrame viśeṣādīnāṃ hetuhetumadbhāvapradarśanaṃ śaṅkāsamādhānarītyā padānāṃ sārthakatāsamarthanaṃ tadanurodhātpāṭhakramānādaraśca bahuṣu sthaleṣu kriyate | atra tu vistarabhayādanāvaśyakatvādnaiyāyatyātprāyaḥ śabdamaryādayā tadalābhācca na tathā niyama iti bodhyam | āhetyasyāgre bhūtakāladyotanāya smaśabdalekhaḥ | vai ityādīnāṃ pādapūraṇārthānāmavyayānāṃ prāyo'nvaye tyāgaḥ | yatraikatārthe'nvitā bahavaḥ padārthāḥ samuccitāstatra teṣāṃ prāyaḥ prathamaśabdādagre ādiśabdasya lekhaḥ agre ca tatra ye vyākhyāyetāsteṣāmeva lekho na sarveṣām | yathā “ṛṣayo manavo devā manuputrā mahaujasaḥ” ityatra ṛṣyādaya ityeva lekhaḥ | manudevamanuputrāṇāṃ na lekhaḥ “cakraśaṅkhāsicarmeṣudhanuḥśūlagadādharaḥ |” ityatra cakrādyadyāyudhadhara ityeva lekha ityādyanyadapi jñeyam | atra purāṇānāṃ vedadharmatayā śrībhāgavate'pi laukikeṣvaprayuktāḥ ārṣapadābhilāpyā vaidikā
2.1.3
bahavaḥ prayogāḥ santi | tatsaṃskāre bahupayogi sāmānyarūpaṃ kiṃcillikhyate | udāharaṇāni cātra pāṭhāntaravyākhyāntarasthānyapi | tatra “ṣaṣṭhīyuktaśchandasi vā” ityatra vā iti yogaṃ vibhajya chandasītyanuvarttanīyam | tena “sarve vidhayaśchandasi vikalpyante” iti paribhāṣā saṃpadyate | tena “svardhunyāpo'nusevayā” atra samāsāntavikalpāttadabhāvapakṣaḥ | evaṃ durmedhān ityādau sarvatra samāsāntābhāvasthale bodhyam | evaṃ ririkṣuḥ vivitsāmītyādau seṭāmaniṭtve iḍabhāvapakṣaḥ | “vrajatīrvirejuḥ” ityādau numabhāvapattaṃḥ vikalpaścāyaṃ bāhulakarūpa eva | ata evāhuḥ “bahulaṃ chandasi” ityādirasyā eva prapañca iti | tena kvacit sūtroktanimitteṣu kasyacidabhāve'pi kāryam | yathā “dhyeyaḥ pūjyaśca nityadā” ityādau dāpratyayaḥ, “varṇāśramavibhāgaśaḥ” ityādau bahuṣu sthaleṣu śaspratyayaḥ | “dhānvantaraṃ dvādaśamam” ityādau saṃkhyāderapi maṭ | “alpamedhasa” ityādau nañduḥsubhyo vināpi asic | “duhantīṃ niśi gām” ityādau ātparaṃ vināpi num ityādi bodhyam | “vyatyayo bahulam” vikaraṇānāṃ bahulaṃ vyatyayaḥ syācchandasi | “stunvanti divyaiḥ stavaiḥ” atrādādeḥ śnuḥ bhāṣye'nyeṣāmapi vyatyaya uktaḥ- “suptiṅupagrahaliṅganarāṇāṃ kālahalacsvarakartṛyaḍāṃ ca || vyatyayamicchati śāstrakṛdeṣāṃ so'pi ca siddhyati bāhulakena ||” atra śrībhāgavate prāyaḥ upagrahārakhyaparasmaipadātmanepadavyatyayo'sti | yathā “dhīmahi”
2.1.4
ityādau parasmaipadavyatyayaḥ | “brāhmatmayone'jitatejaso mām, ākrīḍa bālavaddeva” ityādau ātmanepadavyatyayaḥ | anye'pi ke'pi vyatyayāḥ santi | tatra liṅgavyatyayo yathā- “trayī na śrutigocarā kīdṛśī mama gocarā” | puruṣasya yathā- “nāhaṃ na yūyaṃ yadṛtāṃ gatiṃ viduḥ|” kālasya yathā- “svadhāmani brahmaṇi raṃsyate” iti varttamāne'pi lṛṭ | “tadaiva te paraṃ jñānaṃ dadāmi gṛhamāgataḥ” atra bhūte laṭ | aco yathā- “ityabhiṣṭūya puruṣam” atra hrasvasya dīrghaḥ tatastugbhāvaḥ siddhaḥ | yaṅśabdena yakāramārabhya “liṅyāśiṣyaṅ” iti ukāreṇa pratyāhāro gṛhyate | tena syatāsiśavādayo vikaraṇāḥ ślerādeśāḥ | āmpratyaṇicyakṇiṅāyaīyaṅ ceti tena “mā mā śucaḥ svanatanayam” ityatra cleraṅ | “īḍire rāmakṛṣṇau ca” ityādau nā''m anyorvikalpavyatyayayoreva prāyaḥ prapañcabhūtā vaidikī prakriyā | athānyānyapi kānicidviśeṣasūtrāṇi śrīmadbhāgavatopayogīni likhyante | “ayasmayādīni chandasi” etāni chandasi sādhūni apadasaṃjñādhikārādyaśrīmadbhāgavata anvitārthaprakāśikā ṭīkā atra śrībhāgavate viṣamāṇi chandāṃsi na santi | chandasāṃ jātayo medāśca chandaḥśāstraṃ jñeyāḥ| atra kevalaṃ lakṣaṇāni udāharaṇāni ca likhyante | tatrādau bhāgavate'nyatra cātiprasiddhāni anuṣṭugvādīni sapta chandāṃsi likhyante | vakrannādyānnasau syātāmabdheryo'nuṣṭubhi khyātam| yujorjaina sariddhartuḥ pathyāvaktraṃ prakīrtitam | yathā naimiṣe nimiṣakṣetre ityādhyāyasamāptyantam| "syādindravajrā
2.1.5
yadi tau jagau gaḥ" tannaḥ paraṃ puṇyama saṃvṛtātharmityādi | 'upendravajrā jatajāstato gau" sa vai bhavānveda samastaguhyam ityādi | "jatau tu vaṃśasthamudīritaṃ jarau" namanti yatpādaniketamātmanaḥ śivāya hānīya dhanāni śatrava ityādi | "syādindravaṃśā tatajairasaṃgataiḥ" nāmānyanantasya hatatrapaḥ paṭhannityādi | “anantarodīritalakṣmabhājau pādau yadīyāvupajātayastāḥ|| evaṃ kilānyāsrvapi miśritāsu smaranti jātiṣvidameva nāma ||" indravajropendravajayoryathā | sa vā idaṃ viśvamamoghalīla ityādi | vaṃśasthendravaṃ śayoryathā | śivāya lokasya bhavāya bhūtaye ityādi indravajrāvaṃśasthayoryathā | tvaṃ paryaṭannarka iva trilokīmityādi | indravajropendravajendravaṃśānāṃ yathā | tadā śucaste pramṛjāmi bhadre ityādi | “uktā vasantatilakā tabhajā jagau gaḥ” yaṃ pravrajantamanupetamapetakṛtyamityādi | atha śeṣacchandāṃsi “pramāṇikā jarau lagau” hare tavāṅghripaṅkajamityādi | “śālinyuktā mtau tagau gobdhilokaiḥ” evaṃ rājā vidureṇānujena ityādi "vātormīyaṃ gaditā mbhau gatau gaḥ” dṛṣṭaḥ kinno dṛgbhirasadvahaistvamiti | atra śālinīpādo'pi “rājahaṃsī narau ro lagau yatiḥ syāttusāyakaiḥ |” anyacca | "naralā guru rājahaṃsikā" kecidimaṃ lalitamāhuḥ | jayati te'dhikaṃ janmanā vraja ityādi | “svāgateti ranabhādguruyugmam” vāmavāhukṛtavāmakapola ityādi | “drutavilambitamāha nabhau bharau" nigamaklapattarorgalitaṃ
2.1.6
phalamityādi | "bhujaṅgaprayātaṃ bhavedyaiścaturbhiḥ" ayaṃ tvatkathāmṛṣṭapīyūṣanadyāmityādi | “raiśvaturbhiryutā stragviṇī sammatā" svāgataṃ te prasīdeśa tubhyaṃ namaḥ ityādi | "caturgrahairiha rucirā jabhsajaggaḥ” pivanti ye bhagavata ātmanaḥ satāmityādi “mnau jau yastridaśa yatiḥ praharṣaṇīyam” yajño'yaṃ tava yajanāya kena sṛṣṭa ityādi | "sajasā jagau bhavati mañjubhāṣiṇī" jagadudbhavavasthitilayeṣu daivataḥ ityādi | "vedai randhraimtau yasagā matta mayūram” aṃśāṃśāste devamarīcyādaya ete ityādi | "nanamayayayuteyaṃ mālinī bhogilokaiḥ” tava varada varāṅghrāravāśiṣe hākhilāthaṃ ityādi | “mandākrāntā jaladhivaḍagaimbhau natau tādguru cet" utpattyadhvanyaśaraṇa urukleśadurgāntakogretyādi , “rasai rudraiśchinnā yamanasabhalā gaḥ śikhariṇī” purā kalpāpāye svakṛtamudarīkṛtya vikṛtamityādi | "yadi bhavato najau bhajajalāguru narkuṭakam” jaya jaya jahyajāmajita doṣagṛbhītaguṇāmityādi | “sūryāśvairmasajastatāḥ saṃguravaḥ śārdūlavikrīḍitam” janmādyasya yato'nvayāditaraścārtheṣvabhijñaḥ svarāḍityādi | “mpranairyānāṃ trayeṇa trimuniyatiyutā sragdharā kīrtiteyam” gurvarthe tyaktarājya vyacaradanuvanaṃ padmapadmāṃ priyāyāḥ ityādi || athārddhasamacchandaḥ “ṣaḍviṣame'ṣṭau same kalāstāśca same syunoṃ nirantarāḥ || na samā'tra parāśritā kalā vaitālīye'nte ralau guruḥ ||” priya rāvapadāni āpase'mṛtasañjīvikayā'nayā girā ityādi | "paryanteyaum̐
2.1.7
tathaiva śeṣamaupacchandasikaṃ sudhībhiruktam |” idamapyacyuta viśvabhāvanaṃ vapurānandakaraṃ manodaśāmityādi | vastutastvayaṃ triṣṭubbheda eva | “ayuji nayugarephato yakāro yuji ca najau jaragāśca puṃṣpitāgrā |” iti matirūpakalpitā vitṛṣṇā bhagavati sāccatapuṅgave vibhūmni ityādi || atha mātrāchandaḥ || "yasyāḥ prathame pāde dvādaśa mātrāstathā tṛtīye'pi || aṣṭādaśa dvitīye caturthake pañcadaśa sā''ryā ||” idaṃ sthūlaṃ lakṣaṇamapi na ghaṭate nitarāṃ sūkṣmaṃ taccārṣatvātsoḍhavyam | ajitajitaḥ samamatibhiḥ ityādi | anyatrāpi bahusthaleṣu chandobhaṅgaḥ soḍhavyaḥ || atha bhāgavataślokasaṃkhyāvicāraḥ || tatra yadyapi gadyapadyānāṃ saṃkhyāmātragaṇanayā sarveṣāṃ dvātriṃśadakṣaramānagaṇanayā vā tattatpurāṇoktā saṃkhyā tatra tatra kvāpi na samyak saṃgacchate | tathāpi śrīmadbhāgavate uvācāntavākyānāṃ saṃkhyā tathā anyeṣāṃ gadyapadyānāmadhyāyasamāptivākyānāṃ ca dvātriṃśadakṣarātmakānuṣṭummānagaṇanayā yā saṃkhyā bhavati sā ca yojitā aṣṭādaśasahasrasaṃkhyā bhavati | tathā cātiprasiddhasya sarvasādhāraṇasya etaṭṭīkāmūlatayā svīkṛtasya pustakasya yathāśakti sāvadhānatayā vāratrayaṃ gaṇanā kṛtā | tanna anuṣṭummitau ślokebhyo'vaśiṣṭānyakṣarāṇi aṣṭākṣarapādakalpanayā
2.1.8
gaṇitāni kutracicchlokeṣvaṣṭābhya ūnānyavaśiṣṭānyakṣarāṇi ślokāntarāvaśiṣṭeṣu saṃyojya adhyāyāvaśiṣṭāni cādhyāyāntarāvaśiṣṭeṣu saṃyojya pādakalpanā kṛtā'taḥ pādapramāṇādūnādhikānyakṣarāṇi na likhitāni | evaṃ kṛte gadyapadyasaṃkhyā catuḥṣaṣṭyadhikā śatadvayī caturdaśasahasrāṇi ca ( 14264 ) teṣāṃ dvātriṃśadakṣarānuṣṭunmitiḥ | pādonaṣaṣṭyadhikā śatadvayī ṣoḍaśasahasrāṇi ca ( 16259||| ) adhyāyasamāptivākyānāṃ ca pustakabhedenekavidhyābhāvāt ekaikaṃ vākyam iti śrībhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śaunakādipraśnavarṇanaṃ prathamo'dhyāyaḥ ityādyātmakaṃ sādhāraṇyena sapādānuṣṭummitaṃ prakalpya sarve ślokāḥ pādonā ekonaviṃśatyadhikacatuḥśatamītāḥ ( 418||| ) kalpitāḥ | uvācāntāni vākyāni ca viṃśatyadhikā śatatrayī ekaṃ sahasraṃ ceti | tathā cānuṣṭunmityā sahādhyāyasamāptivākyaślokasaṃkhyovācasaṃkhyā ca yojitā satī sārddhaślokonā aṣṭādaśasahasrasaṃkhyā ( 17998|| ) saṃmannā | atra vāratrayagaṇane'pi sārddhaślokanyūnatāpustakapāṭhabhedāt | gaṇanāyāṃ kvacidekadvākṣaratyāgātpramādādvā jātā | punargaṇane'pi pāṭhabhedādibhiḥ kiṃcidatyalpamantaraṃ bhavedeveti santaḥ kṣamantām | vastuto'lpiṣṭhaṃ na kiñcididamantaraṃ doṣāyeti | vijayadhvajasaṃmataḥ pāṭhastu adhiko'pi bahuṭīkāvirodhāt upekṣitaḥ | kāśīnāthopādhyāyena caṇḍīsaptaśatīmantravibhāgarītyāpi aṣṭādaśasahasrasaṃkhyā parigaṇitā iti tadvyākhyāne spaṣṭam | atha bhāgavataskandhaślokādisaṃkhyā ślokairūcyate | tribhūmināgā ( 813 ) rasanandarāmāḥ ( 306 ) sārddhā nṛpendrāḥ ( 1416|| ) bhujavāṇaśakrāḥ (1452)
2.1.9
sārddhāṅgarāmādri ( 736|| ) mitā gajeṣunāgonmitāḥ ( 858 ) sārddhakhatarkaśailāḥ ( 760|| )
2.2
gajāgninandā ( 938 ) śrutaradvigāva ( 974 ) styadryaṅgarāmā ( 3973 )
nagaśailaviśve ( 1377 ) || sārddhāṅkaṣaṭ pañca ca ( 569|| ) gadyapadyasaṃkhyā kramātskandhagatā'vagamyā
2.3
samudraṣaḍvahvamanavo ( 14264 ) khilaikyameṣāmanuṣṭunmitayastu vedyāḥ
rāmābhranandā ( 903 ) atha sārddhacakṣuḥśailābdhayaḥ ( 472|| ) sārddhaṣaḍabhrabhūpāḥ ( 1606|| )
2.4
pādonakhadvandvanṛpā ( 1619||| ) khināgasūryā ( 1283 ) vipādābhraśarāṅgasaṃkhyā
( 949||| ) || sārddhādrivedāṣṭa ( 847|| ) ca sāṅghricandrapañcābhrabhūmyo ( 1051| ) manudiṅmitāśca ( 1014 )
2.5
tattvābdhivedā ( 4425 ) atha sāṅghrivedādrīndrāḥ
( 1474| ) sapādā guṇacandratarkāḥ ( 613| ) || sarvaikyamaṅghyūūnakhaṣaḍdvibhūpā ( 16259||| ) uvācavāco gajaṣaṭ ( 68 ) jinā ( 24 ) śru
2.6
khendrāśca ( 140 ) saptāṅgabhuvaḥ ( 167 ) kubāṇāḥ ( 51 ) bhūtābhrabhūmyo ( 105 ) 'bdhigajāḥ ( 84 ) kukāṣṭhāḥ ( 101 ) || naveṣava ( 59 ) strīpuguṇā ( 353 ) naveśā ( 119 ) gombūni ( 49 )
caikyaṃ tu khadṛgguṇāśmāḥ ( 1320 )
2.7
prāyeṇa pādānvitapadyamānamatraika madhyāyasamāptigadyam || pādonanandenducatu ( 418||| ) rmitāni padyāni teṣāmiti kalpitāni
2.8
jātāni sarvasya yutau sahasrāṇyaṣṭādaśābdhyūrmihonamekam || tatpāṭhabhedānmama vā pramādādatyantamalpaṃ nahi doṣapātram
Linked texts (2)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Nāradopapurāṇa — Sanskrit