Pramāṇa · Search · About · API

Anvitarthaprakashika 65

Anvitārthaprakāśikā 65

Language
Sanskrit

Contents

65.1

śrībhagavānuvāca || atha te saṃpravakṣyāmi tattvānāṃ lakṣaṇaṃ pṛthak || yadviditvā vimucyeta puruṣaḥ prākṛtairguṇaiḥ

65.2

jñānaṃ niḥśreyasārthāya
puruṣasyātmadarśanam || yadāhurvarṇaye tatte hṛdayagranthibhedanam

65.3

anādirātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ || pratyagdhāmā svayaṃjyotirviśvaṃ yena
samanvitam

65.4

sa eṣa prakṛtiṃ sūkṣmāṃ daivīṃ guṇamayīṃ vibhuḥ || yadṛcchayaivopagatāmabhyapadyata līlayā

65.5

guṇairvicitrāḥ sṛjatīṃ sarūpāḥ prakṛtiṃ
prajāḥ || vilokya mumuhe sadyaḥ sa iha jñānagūhayā

65.6

evaṃ parābhidhyānena kartṛtvaṃ prakṛteḥ pumān || karmasu kriyamāṇeṣu guṇairātmani manyate

65.7

tadasya saṃsṛtirbandhaḥ pāratantryaṃ ca tatkṛtam || bhavatyakarturīśasya sākṣiṇo nirvṛtātmanaḥ

65.8

kāryakāraṇakartṛtve kāraṇaṃ prakṛtiṃ viduḥ
bhoktṛtve sukhaduḥkhānāṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param

65.9

devahūtiruvāca || prakṛteḥ puruṣasyāpi lakṣaṇaṃ puruṣottama || brūhi kāraṇayorasya sadasacca yadātmakam

65.10

śrībhagavānuvāca || yattattriguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam || pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhurviśeṣaṃ viśeṣavat

65.11

pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā || etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ

65.12

mahābhūtāni pañcaiva bhūrāpo'gnirmarunnabhaḥ || tanmātrāṇi ca tāvanti gandhādīni
matāni me

65.13

indriyāṇi daśa śrotraṃ tvagdṛgrasananāsikāḥ || vākkarau caraṇau meḍhraṃ pāyurdaśama ucyate

65.14

mano buddhirahaṅkāraścittamityantarātmakam || caturdhā lakṣyate bhedo vṛttyā lakṣaṇarūpayā

65.15

etāvāneva saṃkhyāto brahmaṇaḥ saguṇasya ha || sanniveśo mayā prokto yaḥ kālaḥ pañcaviṃśakaḥ

65.16

prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālameke yato bhayam || ahaṃkāravimūḍhasya kartuḥ prakṛtimīyuṣaḥ

65.17

prakṛterguṇasāmyasya nirviśeṣasya
mānavi || ceṣṭā yataḥ sa bhagavānkāla ityupalakṣitaḥ

65.18

antaḥ puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa yo bahiḥ || samanvetyeṣa sattvānāṃ bhagavānātmamāyayā

65.19

daivātkṣubhitadharmiṇyāṃ svasyāṃ yonau paraḥ pumān || ādhatta vīryaṃ sā'sūta mahattattvaṃ hiraṇmayam

65.20

viśvamātmagataṃ vyañjannakūṭastho jagadaṅkuraḥ || svatejasā'pivattīvramātmaprasvāpanaṃ tamaḥ

65.21

yattatsattvaguṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam || yadāhurvāsudevākhyaṃ cittaṃ tanmahadātmakam

65.22

svacchatvamavikāritvaṃ śāntatvamiti cetasaḥ || vṛttibhirlakṣaṇaṃ proktaṃ yathā'pāṃ prakṛtiḥ parā

65.23

mahattattvādvikurvāṇādbhagavadvīryasaṃbhavāt || kriyāśaktirahaṃkārastrividhaḥ samapadyata

65.24

vaikārikastaijasaśca tāmasaśca yato bhavaḥ|| manasaścendriyāṇāṃ ca bhūtānāṃ mahatāmapi

65.25

sahasraśirasaṃ sākṣādyamanantaṃ pracakṣate || saṃkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriyamanomayam

65.26

kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ceti lakṣaṇam || śāntaghoravimūḍhatvamiti vā syādahaṃkṛteḥ

65.27

vaikārikādvikurvāṇānmanastattvamajāyata || yatsaṃkalpavikalpābhyāṃ vartate kāmasaṃbhavaḥ

65.28

yadvidurhyaniruddhākhyaṃ
hṛṣīkāṇāmadhīśvaram || śāradendīvaraśyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ

65.29

taijasāttu vikurvāṇādbuddhitattvamabhūtsati || dravyasphuraṇavijñānamindriyāṇāmanugrahaḥ

65.30

saṃśayo'tha viparyāso niścayaḥ smṛtireva ca || svāpa ityucyate buddherlakṣaṇaṃ vṛttitaḥ pṛthak

65.31

taijasānīndriyāṇyeva
kriyājñānavibhāgaśaḥ || prāṇasya hi kriyāśaktibuddhervijñānaśaktitā

65.32

tāmasācca vikurvāṇādbhagavadvīryacoditāt || śabdamātramabhūttasmānnabhaḥ
śrotraṃ ca śabdagam

65.33

arthāśrayatvaṃ śabdasya draṣṭurliṅgatvameva ca || tanmātratvaṃ ca nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo viduḥ

65.34

bhūtānāṃ chidradātṛtvaṃ
bahirantarameva ca || prāṇendriyātmadhiṣṇyatvaṃ nabhaso vṛttilakṣaṇam

65.35

nabhasaḥ śabdatanmātrātkālagatyā vikurvataḥ || sparśo'bhavattato vāyustvaksparśasya ca saṃgrahaḥ

65.36

mṛdutvaṃ kaṭhinatvaṃ ca śaityamuṣṇatvameva ca || etatsparśasya sparśatvaṃ tanmātratvaṃ nabhasvataḥ

65.37

cālanaṃ vyūhanaṃ prāptirnetṛtvaṃ dravyaśabdayoḥ || sarvendriyāṇāmātmatvaṃ vāyoḥ karmābhilakṣaṇam

65.38

vāyośca sparśatanmātrādrūpaṃ daiveritādabhūt || samutthitaṃ tatastejaścakṣū
rūpopalambhanam

65.39

dravyākṛtitvaṃ guṇatā vyaktisaṃsthātvameva ca || tejastvaṃ tejasaḥ sādhvi rūpamātrasya vṛttayaḥ

65.40

dyotanaṃ pacanaṃ pānamadanaṃ himamardanam || tejaso vṛttayastvetāḥ śoṣaṇaṃ kṣuttṛḍeva ca

65.41

rūpamātrādvikurvāṇāttejaso daivacoditāt || rasamātramabhūtasmādambho jihvārasagrahaḥ

65.42

kaṣāyo madhurastiktaḥ kaṭvamla iti naikadhā || bhautikānāṃ vikāreṇa rasa eko vibhidyate

65.43

kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛptiḥ prāṇānāpyāyanodanam || tāpāpanodo bhūyastvamambhaso vṛttayastvimāḥ

65.44

rasamātrādvikurvāṇādambhaso daivacoditāt || gandhamātramabhūttasmātpṛthvī ghrāṇastu
gandhagaḥ

65.45

karambhapūtisaurabhyaśāntodagrādibhiḥ pṛthak || dravyāvayavavaiṣamyādgandha eko vibhidyate

65.46

bhāvanaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ dhāraṇaṃ
sadiśeṣaṇam || sarvasattvaguṇodbhedaḥ pṛthivīvṛttalikṣaṇam

65.47

nabhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tacchrotramucyate || vāyorurguṇaviśeṣo'rtho yasya tatsparśanaṃ
viduḥ

65.48

tejoguṇaviśeṣo'rtho yasya taccakṣurucyate || ambhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tadrasanaṃ viduḥ

65.49

bhūmerguṇaviśeṣo'rtho yasya sa ghrāṇa
ucyate || parasya dṛśyate dharmo hyaparasminsanvayāt || ato viśeṣo bhāvānāṃ bhūmāvevopalakṣyate

65.50

etānyasaṃhatya yadā mahadādīni sapta vai
kālakarmaguṇopeto jagadādirupāviśat

65.51

tatastenānuviddhebhyo yuktebhyo'ṇḍamacetanam || utthitaṃ puruṣo yasmādudatiṣṭhadasau virāṭ

65.52

etadaṇḍaṃ viśeṣākhyaṃ kramavṛddhairdaśottaraiḥ || toyādibhiḥ parivṛtaṃ pradhānenāvṛtairbahiḥ || yatra lokavitāno'yaṃ rūpaṃ bhagavato hareḥ

65.53

hiraṇmayādaṇḍakośādutthāya salileśayāt || tamāviśya mahādevo bahudhā nirvibheda kham

65.54

nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato'bhavat || vāṇyā
vahniratho nāse prāṇo'to ghrāṇa etayoḥ

65.55

ghrāṇādvāyurabhidyetāmakṣiṇī cakṣuretayoḥ || tasmātsūryo nyabhidyetāṃ karṇau śrotre tato diśaḥ

65.56

nirvibheda virājastvagromaśmaśvādayastataḥ || tata auṣadhayaścāsñicchraśnaṃ nirbibhide tataḥ

65.57

retastasmādāpa āsannirbibhadyata vai
gudam || gudādapāno'pānācca mṛtyulaukabhayaṃkaraḥ

65.58

hastau ca nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tataḥ svarāṭ || pādau ca nirabhidyetāṃ gatistābhyāṃ
tato hariḥ

65.59

nābhyo'sya nirabhidyanta tābhyo lohitamāmṛtam || nadyastataḥ samabhavannudaraṃ nirabhidyata

65.60

kṣutpipāse tataḥ syātāṃ
samudrastvetayorabhūt || athāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayānmana utthitam

65.61

manasaścandramā jāto buddhirbuddhergirāṃ patiḥ || ahaṃkārastato rudraścittaṃ caityastato'bhavat

65.62

ete hyabhyutthitā devā naivāsyotthāpane'śakan || punarāviviśuḥ khāni tamutthāpayituṃ kramāt

65.63

vahnirvācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhattadā virāṭ || ghrāṇena nāsike vāyurnodatiṣṭhattadā virāṭ

65.64

akṣiṇī cakṣuṣā''dityo nodatiṣṭhattadā virāṭ || śrotreṇa karṇau ca diśo
nodatiṣṭhattadā virāṭ

65.65

tvacaṃ romabhiroṣadhyo nodatiṣṭhattadā virāṭ || retasā śiśnamāpastu nodatiṣṭhattadā tadā virāṭ

65.66

mudaṃ mṛtyurapānena nodatiṣṭhattadā virāṭ || hastāvindro balenaiva nodatiṣṭhattadā virāṭ

65.67

viṣṇurūrgatyaiva caraṇau nodatiṣṭhattadā virāṭ || nāḍīrnadyo lohitena
nodatiṣṭhattadā virāṭ

65.68

kṣuttṛḍbhyāmudaraṃ sindhurnodatiṣṭhattadā virāṭ || hṛdayaṃ manasā candro nodatiṣṭhattadā virāṭ

65.69

buddhyā brahmā'pi
hṛdayaṃ nodatiṣṭhattadā virāṭ || rudro'bhimatayā hṛdayaṃ nodatiṣṭhattadā virāṭ

65.70

cittena hṛdayaṃ caittyaḥ kṣetrajñaḥ prāviśadyadā || virāṭ tadaiva puruṣaḥ
salilādudatiṣṭhata

65.71

yathā prasuptaṃ puruṣo prāṇendriyamanodhiyaḥ || prabhavanti vinā yena notthāpayitumojasā

65.72

tamasminpratyagātmānaṃ
dhiyā yogapravṛttayā || bhaktyā viraktyā jñānena vivicya‌ātmani cintayet

65.72.p1

iti śrībhāgavate mahāpurāṇe tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne tattvasamāmrāye ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

Linked texts (10)