Anvitarthaprakashika 65
Anvitārthaprakāśikā 65
- Language
- Sanskrit
Contents
- 65.72 — 1 part
65.1
śrībhagavānuvāca || atha te saṃpravakṣyāmi tattvānāṃ lakṣaṇaṃ pṛthak || yadviditvā vimucyeta puruṣaḥ prākṛtairguṇaiḥ
65.2
jñānaṃ niḥśreyasārthāya
puruṣasyātmadarśanam || yadāhurvarṇaye tatte hṛdayagranthibhedanam
65.3
anādirātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ || pratyagdhāmā svayaṃjyotirviśvaṃ yena
samanvitam
65.4
sa eṣa prakṛtiṃ sūkṣmāṃ daivīṃ guṇamayīṃ vibhuḥ || yadṛcchayaivopagatāmabhyapadyata līlayā
65.5
guṇairvicitrāḥ sṛjatīṃ sarūpāḥ prakṛtiṃ
prajāḥ || vilokya mumuhe sadyaḥ sa iha jñānagūhayā
65.6
evaṃ parābhidhyānena kartṛtvaṃ prakṛteḥ pumān || karmasu kriyamāṇeṣu guṇairātmani manyate
65.7
tadasya saṃsṛtirbandhaḥ pāratantryaṃ ca tatkṛtam || bhavatyakarturīśasya sākṣiṇo nirvṛtātmanaḥ
65.8
kāryakāraṇakartṛtve kāraṇaṃ prakṛtiṃ viduḥ
bhoktṛtve sukhaduḥkhānāṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param
65.9
devahūtiruvāca || prakṛteḥ puruṣasyāpi lakṣaṇaṃ puruṣottama || brūhi kāraṇayorasya sadasacca yadātmakam
65.10
śrībhagavānuvāca || yattattriguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam || pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhurviśeṣaṃ viśeṣavat
65.11
pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā || etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ
65.12
mahābhūtāni pañcaiva bhūrāpo'gnirmarunnabhaḥ || tanmātrāṇi ca tāvanti gandhādīni
matāni me
65.13
indriyāṇi daśa śrotraṃ tvagdṛgrasananāsikāḥ || vākkarau caraṇau meḍhraṃ pāyurdaśama ucyate
65.14
mano buddhirahaṅkāraścittamityantarātmakam || caturdhā lakṣyate bhedo vṛttyā lakṣaṇarūpayā
65.15
etāvāneva saṃkhyāto brahmaṇaḥ saguṇasya ha || sanniveśo mayā prokto yaḥ kālaḥ pañcaviṃśakaḥ
65.16
prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālameke yato bhayam || ahaṃkāravimūḍhasya kartuḥ prakṛtimīyuṣaḥ
65.17
prakṛterguṇasāmyasya nirviśeṣasya
mānavi || ceṣṭā yataḥ sa bhagavānkāla ityupalakṣitaḥ
65.18
antaḥ puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa yo bahiḥ || samanvetyeṣa sattvānāṃ bhagavānātmamāyayā
65.19
daivātkṣubhitadharmiṇyāṃ svasyāṃ yonau paraḥ pumān || ādhatta vīryaṃ sā'sūta mahattattvaṃ hiraṇmayam
65.20
viśvamātmagataṃ vyañjannakūṭastho jagadaṅkuraḥ || svatejasā'pivattīvramātmaprasvāpanaṃ tamaḥ
65.21
yattatsattvaguṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam || yadāhurvāsudevākhyaṃ cittaṃ tanmahadātmakam
65.22
svacchatvamavikāritvaṃ śāntatvamiti cetasaḥ || vṛttibhirlakṣaṇaṃ proktaṃ yathā'pāṃ prakṛtiḥ parā
65.23
mahattattvādvikurvāṇādbhagavadvīryasaṃbhavāt || kriyāśaktirahaṃkārastrividhaḥ samapadyata
65.24
vaikārikastaijasaśca tāmasaśca yato bhavaḥ|| manasaścendriyāṇāṃ ca bhūtānāṃ mahatāmapi
65.25
sahasraśirasaṃ sākṣādyamanantaṃ pracakṣate || saṃkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriyamanomayam
65.26
kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ceti lakṣaṇam || śāntaghoravimūḍhatvamiti vā syādahaṃkṛteḥ
65.27
vaikārikādvikurvāṇānmanastattvamajāyata || yatsaṃkalpavikalpābhyāṃ vartate kāmasaṃbhavaḥ
65.28
yadvidurhyaniruddhākhyaṃ
hṛṣīkāṇāmadhīśvaram || śāradendīvaraśyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ
65.29
taijasāttu vikurvāṇādbuddhitattvamabhūtsati || dravyasphuraṇavijñānamindriyāṇāmanugrahaḥ
65.30
saṃśayo'tha viparyāso niścayaḥ smṛtireva ca || svāpa ityucyate buddherlakṣaṇaṃ vṛttitaḥ pṛthak
65.31
taijasānīndriyāṇyeva
kriyājñānavibhāgaśaḥ || prāṇasya hi kriyāśaktibuddhervijñānaśaktitā
65.32
tāmasācca vikurvāṇādbhagavadvīryacoditāt || śabdamātramabhūttasmānnabhaḥ
śrotraṃ ca śabdagam
65.33
arthāśrayatvaṃ śabdasya draṣṭurliṅgatvameva ca || tanmātratvaṃ ca nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo viduḥ
65.34
bhūtānāṃ chidradātṛtvaṃ
bahirantarameva ca || prāṇendriyātmadhiṣṇyatvaṃ nabhaso vṛttilakṣaṇam
65.35
nabhasaḥ śabdatanmātrātkālagatyā vikurvataḥ || sparśo'bhavattato vāyustvaksparśasya ca saṃgrahaḥ
65.36
mṛdutvaṃ kaṭhinatvaṃ ca śaityamuṣṇatvameva ca || etatsparśasya sparśatvaṃ tanmātratvaṃ nabhasvataḥ
65.37
cālanaṃ vyūhanaṃ prāptirnetṛtvaṃ dravyaśabdayoḥ || sarvendriyāṇāmātmatvaṃ vāyoḥ karmābhilakṣaṇam
65.38
vāyośca sparśatanmātrādrūpaṃ daiveritādabhūt || samutthitaṃ tatastejaścakṣū
rūpopalambhanam
65.39
dravyākṛtitvaṃ guṇatā vyaktisaṃsthātvameva ca || tejastvaṃ tejasaḥ sādhvi rūpamātrasya vṛttayaḥ
65.40
dyotanaṃ pacanaṃ pānamadanaṃ himamardanam || tejaso vṛttayastvetāḥ śoṣaṇaṃ kṣuttṛḍeva ca
65.41
rūpamātrādvikurvāṇāttejaso daivacoditāt || rasamātramabhūtasmādambho jihvārasagrahaḥ
65.42
kaṣāyo madhurastiktaḥ kaṭvamla iti naikadhā || bhautikānāṃ vikāreṇa rasa eko vibhidyate
65.43
kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛptiḥ prāṇānāpyāyanodanam || tāpāpanodo bhūyastvamambhaso vṛttayastvimāḥ
65.44
rasamātrādvikurvāṇādambhaso daivacoditāt || gandhamātramabhūttasmātpṛthvī ghrāṇastu
gandhagaḥ
65.45
karambhapūtisaurabhyaśāntodagrādibhiḥ pṛthak || dravyāvayavavaiṣamyādgandha eko vibhidyate
65.46
bhāvanaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ dhāraṇaṃ
sadiśeṣaṇam || sarvasattvaguṇodbhedaḥ pṛthivīvṛttalikṣaṇam
65.47
nabhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tacchrotramucyate || vāyorurguṇaviśeṣo'rtho yasya tatsparśanaṃ
viduḥ
65.48
tejoguṇaviśeṣo'rtho yasya taccakṣurucyate || ambhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tadrasanaṃ viduḥ
65.49
bhūmerguṇaviśeṣo'rtho yasya sa ghrāṇa
ucyate || parasya dṛśyate dharmo hyaparasminsanvayāt || ato viśeṣo bhāvānāṃ bhūmāvevopalakṣyate
65.50
etānyasaṃhatya yadā mahadādīni sapta vai
kālakarmaguṇopeto jagadādirupāviśat
65.51
tatastenānuviddhebhyo yuktebhyo'ṇḍamacetanam || utthitaṃ puruṣo yasmādudatiṣṭhadasau virāṭ
65.52
etadaṇḍaṃ viśeṣākhyaṃ kramavṛddhairdaśottaraiḥ || toyādibhiḥ parivṛtaṃ pradhānenāvṛtairbahiḥ || yatra lokavitāno'yaṃ rūpaṃ bhagavato hareḥ
65.53
hiraṇmayādaṇḍakośādutthāya salileśayāt || tamāviśya mahādevo bahudhā nirvibheda kham
65.54
nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato'bhavat || vāṇyā
vahniratho nāse prāṇo'to ghrāṇa etayoḥ
65.55
ghrāṇādvāyurabhidyetāmakṣiṇī cakṣuretayoḥ || tasmātsūryo nyabhidyetāṃ karṇau śrotre tato diśaḥ
65.56
nirvibheda virājastvagromaśmaśvādayastataḥ || tata auṣadhayaścāsñicchraśnaṃ nirbibhide tataḥ
65.57
retastasmādāpa āsannirbibhadyata vai
gudam || gudādapāno'pānācca mṛtyulaukabhayaṃkaraḥ
65.58
hastau ca nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tataḥ svarāṭ || pādau ca nirabhidyetāṃ gatistābhyāṃ
tato hariḥ
65.59
nābhyo'sya nirabhidyanta tābhyo lohitamāmṛtam || nadyastataḥ samabhavannudaraṃ nirabhidyata
65.60
kṣutpipāse tataḥ syātāṃ
samudrastvetayorabhūt || athāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayānmana utthitam
65.61
manasaścandramā jāto buddhirbuddhergirāṃ patiḥ || ahaṃkārastato rudraścittaṃ caityastato'bhavat
65.62
ete hyabhyutthitā devā naivāsyotthāpane'śakan || punarāviviśuḥ khāni tamutthāpayituṃ kramāt
65.63
vahnirvācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhattadā virāṭ || ghrāṇena nāsike vāyurnodatiṣṭhattadā virāṭ
65.64
akṣiṇī cakṣuṣā''dityo nodatiṣṭhattadā virāṭ || śrotreṇa karṇau ca diśo
nodatiṣṭhattadā virāṭ
65.65
tvacaṃ romabhiroṣadhyo nodatiṣṭhattadā virāṭ || retasā śiśnamāpastu nodatiṣṭhattadā tadā virāṭ
65.66
mudaṃ mṛtyurapānena nodatiṣṭhattadā virāṭ || hastāvindro balenaiva nodatiṣṭhattadā virāṭ
65.67
viṣṇurūrgatyaiva caraṇau nodatiṣṭhattadā virāṭ || nāḍīrnadyo lohitena
nodatiṣṭhattadā virāṭ
65.68
kṣuttṛḍbhyāmudaraṃ sindhurnodatiṣṭhattadā virāṭ || hṛdayaṃ manasā candro nodatiṣṭhattadā virāṭ
65.69
buddhyā brahmā'pi
hṛdayaṃ nodatiṣṭhattadā virāṭ || rudro'bhimatayā hṛdayaṃ nodatiṣṭhattadā virāṭ
65.70
cittena hṛdayaṃ caittyaḥ kṣetrajñaḥ prāviśadyadā || virāṭ tadaiva puruṣaḥ
salilādudatiṣṭhata
65.71
yathā prasuptaṃ puruṣo prāṇendriyamanodhiyaḥ || prabhavanti vinā yena notthāpayitumojasā
65.72
tamasminpratyagātmānaṃ
dhiyā yogapravṛttayā || bhaktyā viraktyā jñānena vivicyaātmani cintayet
65.72.p1
iti śrībhāgavate mahāpurāṇe tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne tattvasamāmrāye ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
Linked texts (10)
- Vārāhastotra — Sanskrit
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Tṛtīyaskandha — Sanskrit
- Bhāgavatamāhātmya — Kṛṣṇacandra, Sanskrit
- Kapilagītā — Sanskrit
- Kapilākhyāna — Sanskrit
- Madhusūdanasaṃhitā — Madhusūdana Miśra, Sanskrit
- Prasthānaratnākara — Puruṣottama, Sanskrit
- Paramātmasandarbha — Jīva Gosvāmin 1535, Sanskrit
- Vādāvalī — Puruṣottama Pītāmbara 1668, Sanskrit