Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavatapurana 41

Subodhinī 41

Language
Sanskrit

41.1

subodhinī -pūrvādhyāye brāhmaṇā nāgatā ityuktaṃ, tathā sati gokule vaidiko yajño na pravarttata ityāśaṅkya bhagavānapi sarvanirapekṣopi svārthaṃ tatra yajñaṃ kāritavānityāha bhagavānapīti, evamprakāreṇa tatraiva gokule balabhadrasahito nitarāṃ vasan nirodhaṃ kurvannanyārthaṃ pravarttamānān dṛṣṭavān, tadāha gopānindrayāgakṛtodyamāniti, indrayāgārthaṃ kṛta udyamo yairvṛddhairgopaistānapaśyat, etena śukasyāścaryamapi jñāpitaṃ bhavati, tathā hi yatra vihitatvenāpi kṛtaḥ śravaṇādiparamparābhagavatsambandhī dharmastiṣṭhati na tatrānyadharmasambandhaḥ sambhavatīha tu naisargikaiśvaryādimān sākṣāddharmī vasannanyadharmasihiṣṇuṣu svaiśvaryādiṣu jāgarūkeṣu satsvapi tatrāpi svayamanyadharmamapaśyat svakiraṇānāśyaṃ tamaḥ puñjaṃ taraṇiriva, ata eva nivāsoktirapipadaṃ bhagavatpadaṃ ca, kriyāśaktipradhānena devatvena bhajanadharmavirodhināśakena sāhityamapyāścaryahetuḥ, etāvatparyantaṃ nivāsamātraṃ kṛtavānna tvanyadharmabādhanamapyata etāvatkālaparyantaṃ yāgakaraṇamityabhipretyāpi nivāsoktiḥ, śanaiḥśanairnirodhaṃ kartumicchā na tvekadaiva sarvaprakārakaṃ taṃ kartuṃ tathā sati līlāraso na syādata iyadavadhi naitatkaraṇāgiti cirakālavartamānatābodhakaśatpratyayena jñāpyate, yadyapi vartamānatvamātramarthastasya tathāpyakhaṇḍadaṇḍāyamāno vāsaścirakālīna iti tasya vartamānatvabodhane yādṛśaḥ sa tādṛśasya tathātvamāyātīti tathā, idaṃ darśanaṃ teṣu svajñānaśaktisthāpanarūpamanyathā pāramparyāgatatvenopapattimattvena cākaraṇe sukhāptihetutvena cendrayāgaṃ jānatāṃ lokarītipariniṣṭhitabuddhīnāṃ bālabhāṣitena kathametādṛśaṃ karma tyājyamityeva jñānaṃ syānna tu bhagavaduktāṅgīkāraḥ, ataḥ pūrvametādṛśīṃ svajñānaśaktiṃ bījavad guptatayā teṣu sthāpayitvā| tadbodhakāni vacanāni vadiṣyati tena sarveṣṭasiddhiriti jñeyam |

41.2

subodhinī—tacca bhagavadbhakterbhagavatā niruddhairna kartavyamiti tanniṣedhārthaṃ tanmataṃ pūrvapakṣīkṛtya siddhāntaṃ vaktuṃ prastāvanāmāha tadabhijña iti, bhagavān hi 'sarvajñaḥ', lokanyāyenāpi pūrvavarṣe kṛtatvāt tadabhijñaḥ sarveṣāmantarātmatvācca sarvajñānaśaktimattvācca sarveṣveva darśanaṃ yasyeti, evambhūtopi praśrayeṇa vinayenāvanato bhūtvājānanniva nandapurogamān vṛddhānapṛcchat |

41.3

subodhinī—praśnemevāha kathyatāmiti, pitaritisambodhanamuttaratrayaparijñānārthaṃ, anuśiṣṭena hi bhāvyaṃ pituḥ putreṇotyata eva me mahyaṃ kathyatāṃ koyaṃ sambhramo va upāgata iti, samyag bhramo yatra tādṛśaḥ ko vā padārthaḥ samāgata iti sambhrama utsavaprayatno vā ? alaukikaścet tasya vidhānaṃ vaktavyamityāha kiṃ phalamiti, ādau karmaṇaḥ phalaṃ jñātavyamanyathā pravṛttireva na syāt 'prayojanamanuddiśya na mandopi pravartata' itinyāyāt, kiñca kasya voddeśaḥ kamuddiśyaitat karma pravṛttamiti ? kā devatetyarthaḥ, kena vā dravyeṇa sādhyata iti ? sarvatra hi dravyadevatāphalāni vaktavyāni, mahān sambhrama iti prāyeṇāyaṃ makho mahān yāgaḥ, vede tvaprasiddha iti tadupahāsopi |

41.4

|| śrīśuka uvāca ||
subodhinī- etat sarvaṃ viśeṣākāreṇa vaktavyamiti punarāhautad brūhīti, kiṃ tataḥ syāt ? tatrāha mahān kāmo mahyamiti, ayaṃ mahāneva kāmobhilaṣitorthaḥ, tadviṣayiṇīcchā vā, ataḥ śuśrūṣave mahyaṃ vadeti, ajñatvajñāpanāya punaḥ pitaritisambodhanaṃ, bālā hi pitaraṃ bahudhā sambodhayantīti, nanu gopyametan na bālebhyo vaktavyamiti cet tatrāha na hi gopyaṃ hīti, idaṃ na gopyaṃ pratibhāti mahān ‘sambhramo’ dṛśyata iti, kiñca sādhūnāṃ na kiñcid gopyaṃ, anyathā sādhutvameva na syādato hi dvayaṃ yuktaṃ, kiñca sādhūnāṃ kṛtyameva nāsti kutaḥ punargopyaṃ kṛtyaṃ bhaviṣyati ? sādhavotra śāstrīyāḥ ‘kṛpālurakṛtadroha’ ityādidharmayuktāḥ, teṣāmagopyakāryatve hetuḥ sarvātmanāmiti, sarveṣvevātmā hṛdayaṃ yeṣāṃ, te hi ‘sarvahite ratāḥ’, tatrāpīhāsmim̐lloke na teṣāṃ kṛtyaṃ gopyaṃ, anena bhagavacchāstraṃ kadācin na vadeyurapi na tu laukikaṃ kiñcit |

41.5

subodhinī - nanu 'nava gopyāni sarvathe'tiśāstrāt kathamagopyamiti cet tatrāhāstasvaparadṛṣṭīnāmiti, astā gatā svaḥ paraścetyavāntarabhedadṛṣṭiryeṣāṃ, parabuddhau satyāṃ gopyaśāstraṃ na tu tadabhāve, kiñca na mitramudāsīno vidveṣī ca yeṣāṃ, teṣu buddhibhedābhāvāt tatkṛtā mitrodāsīnaripavopi na santi tasmāt sarvatra tulyabuddhireva kartavyetyupadeśopi, atha yadi nāsmin jñānedhikārastasminnapi pakṣe dvayī gatiḥ kartavyā tyājyātyājyabhedena trividhagatau tu buddhiratinaṣṭā syāt saguṇāpi bhavedato dvayameva kartavyamiti caturṇāṃ bhedadvayamevāhodāsīna iti, ātmamitrodāsīnarīpava iti caturdhā tatrātmā mitraṃ caikamudāsīnorīścaikaṃtaḥ kāryebūdāsīnorivad varjyaḥ śatruvannirākāryaḥ suhṛn mitraṃ tvātmavaducyata itipramāṇam |

41.6

subodhinī-nanu vaktavyaṃ bhavati paraṃ na jñāyata iti cet tatrāha jñātvājñātveti, yamarthaṃ jñātvā janonutiṣṭhatyajñātvā cānutiṣṭhati tatrāpi karmāṇi vaidikāni tatra jñānamāvaśyakaṃ, karmāṇi jñātvā tatsambandhipadārthonuṣṭheyo nānyathā, tataḥ kiṃ syādata āha viduṣaḥ karmasiddhiḥ syāditi, yastu jānāti tasyaiva karmasiddhiḥ karmaphalaṃ syād ‘yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā vā tadeva vīryavattaraṃ bhavatī’ tiśruteḥ, vīryavattara’meva phalajanakaṃ, atha vā sampūrṇaṃ phalaṃ jñānena bhavatyalpaṃ tu phalamajñātvāpi bhavatītyāha tathā nāviduṣo bhavediti, aviduṣastathā phalaṃ na bhavet |

41.7

subodhinī—ādau caitad vaktavyaṃ kimetat karma vaidikaṃ smārtaṃ laukikaṃ veti ? etadabhāvekartavyamevetyāśayenāha tatreti, tatrānyakathanāpekṣayā prathamametad vaktavyaṃ, ayaṃ vicāritaḥ kriyāyogaḥ kiṃ vaidikaḥ smārto vātha vā laukikaḥ kuladeśadharma iva, etadeteṣāmavāntaranirṇayarūpaṃ pṛcchato me sādhu yathā bhavati tathā bhaṇyatāṃ yuktipūrvakaṃ pramāṇapūrvakaṃ vaktavyamityarthaḥ |

41.8

subodhinī—evaṃ bhagavatā pṛṣṭo yādṛśa jñānenendrayāgaṃ | kṛtavantastaṃ prakāramāha parjanya iti caturbhiḥ

Linked texts (1)