Bhagavatapurana 1
Bhāgavatacandrikā 1
- Language
- Sanskrit
1.p1
tadevaṃ navamaskandhenopakrāntasūryavaṃśāvaliṃ tadanantarāpatitasomavaṃśāvaliṃ ca śrīkṛṣṇapūryantāṃ nirūpya bhagavato'vatāra prabhṛtīni svadhāmānugamanāntāni caritāni daśamaikādaśābhyāṃ nirūpitāni | atha bhāvisomavaṃśaparaṃparottarāvādhabubhutsayā pṛcchati rājā - svadhāmānugata iti | yaduvaṃśasya bhūṣaṇavacchobhāvahe śrīkṛṣṇe svadhāma svasthānamanugate sati tataḥ yaduvaṃśajānāṃ somavaṃśyānāṃ uktānāṃ madhye kasya vaṃśo'bhavadvaṃśaparamparā prāvartata tadetaddhe mune! mahyamācakṣva |
1.p2
bārhadrathavaṃśo'bhavadityabhipretya bhāvinaṃ taṃ anuvarṇayitumārabhate, yontyaḥ purañjayo 'nāma' - ityādinā | purorvaṃśe
1.p3
uparicaro vasustasya bṛhadrathaḥ tatsuto jarāsandhaḥ, tasya sahadevastasya mārjāriḥ, tasya śrutaśravaḥ prabhṛtayaḥ purañjayāntāḥ sutā viṃśatisaṅkhyā bhāvino navamaskandha evoktāḥ, yo'ntyaḥ kanīyān purañjayo nāma bārhadrathavaṃśyo bhavitā tasya purañjayasyāmātyaḥ yaḥ śunako nāma sa svāminaṃ purañjayaṃ hatvā |
1.p4
2||
1.p5
tasyātmajaṃ pradyotanāmānaṃ rājānaṃ kartā kariṣyati yasya pradyotanasyā'lakaḥ sutaḥ taṃ rājānaṃ karteti pūrveṇa sambandhaḥ, tatputraḥ alakaputraḥ viśākhayūpaḥ tato'rājako bhaviṣyati |
1.p6
3||
1.p7
tatputro'rājakaputraḥ nandivardhana tasya putrā pañca pradyotanā pradyotanasaṃjñikāḥ ta ime nṛpā aṣṭatriṃśonaśataṃ ityasya, samā iti śeṣaḥ |
1.p8
ayaṃ kālāvadhiḥ evamagrepi bhokṣyanti pālayiṣyanti |
1.p9
4||
1.5
vidhisāra iti tasya kṣetrajñasya ajātaśatrurityasya vidhisārādityādiḥ, tatsuta ajātaśatrusutaḥ |
1.6
nandivarddhana iti | ājeyaḥ ajayasyātmajaḥ tatsutaḥ nandivarddhanasutaḥ |
1.7
kuruśreṣṭheti sambodhanam | mahānandisuta iti | he rājan !|
1.8
mahāpadmapatiriti | anvarthaṃ nāma mahāpadmasaṅkhyāyāḥ senāyā dhanasya vā patiriti, sa ca (śūdrā) śūdrīgarbhodbhavaḥ, balī adhikabalayuktaśca kṣatrakulavināśakṛcca | nanda iti tasyaiva nāmāntaraṃ yato'yaṃ śūdrīgarbhodbhava ata eva tata ārabhya nṛpāḥ śūdraprāyāḥ adhārmikāśca bhaviṣyanti |
1.9
sa iti | mahāpadma iti nāmaikadeśagrahaṇa mahāpadmapati anulaṅghitaśāsana prajābhiranulaṅghitamātmaśāsanaṃ yasya saḥ | ekameva chatraṃ yasyāṃ tathābhūtāṃ pṛthvīṃ śāsiṣyati pālayiṣyati | dvitīyo bhārgava paraśurāma iva |
1.10
tasyeti | tasya mahāpadmapate sutānviśinaṣṭi ya iti | sahasraṃ saṃvatsarān |
1.11
nava nandāniti | nandaśabdastatsutaparaśca | 'ātmā vai putra' (kau.ṣī. 3. 2-11- ) iti śrutyanurodhāt | ata eva nandāniti bahuvacanam | naveti viśeṣaṇaṃ na tān prapannān viśvastān kaścidvidhvastaghātukaḥ kauṭilyavātsyāyanākhyo dvija uddhariṣyati unmūlayiṣyati nāśayiṣyati yāvat, tatasteṣāṃ sapitṛkāṇāṃ sumālyapramukhānāṃmabhāve teṣvatikrānteṣu ityarthaḥ | evaṃ somavaṃśe samāpte mauryasaṃjñā bhokṣyanti |
1.12
vīra0 tataḥ pradyotanebhyaḥ śiśunāgo bhavitā tatsutaḥ śiśunāgasutaḥ kākavarṇaḥ tasya kākavarṇasya sutaḥ kṣemadharmā tasmājjātastu kṣetrajñaḥ |
1.16
vīra0 ke punaste mauryāḥ kathaṃ ca bhokṣyanti? tadāha sa eveti tribhiḥ, yasteṣāṃ navānāmuddhartā dvijaḥ sa eva mauryasaṃjñaṃ prathamaṃ candraguptasaṃjñaṃ nāma svasutaṃ rājye'bhiṣe'kṣyati, tatsutaḥ candraguptasutaḥ tataḥ vārisārānantaraṃ tatsuto'śokavarddhanasutaḥ |
tasyā'śokavarddhanasya |
1.24
vīra0 tataḥ kāṇvā n gamiṣyati he nṛpa! alpaguṇān guṇahīnān kāṇvasaṃjñān yāsyati tadadhīnā bhaviṣyati taiḥ pālitā bhaviṣyatīti yāvat | ke punaste kāṇvāḥ? kathaṃ ca tānyāsyatītyatrāha - śuṅgamivita sārddhadvayena | yaḥ śuṃgasaṃjño devabhūtistaṃ kāminaṃ strīlālasaṃ hatvā tadamātyaḥ kāṇvaḥ vasudevo nāma svayameva kariṣyati| mahāmata iti pāṭhe sambodhanaṃ tasyeti ime vasudevādayaḥ kāṇvayāyanasaṃjñāḥ pañcacatvāriṃśadadhika śatatrayaṃ samāḥ bhokṣyantītyarthaḥ| atra nārāyaṇasya sutaḥ suśarmanāmā draṣṭavyaḥ "hatvā kāṇvaṃ suśarmāṇaṃ" ityuttaragranthānurodhāt ||17-20||
tadbhṛtyaḥ suśarmaṇo bhṛtyaḥ, balī balīkanāmā, gāṃ pṛthivīṃ, kañcitkālamiti atyalpatvāt bhogakālasyānādareṇa saṅkhyā na kṛtā |
kṛṣṇanāmeti| tadbhrātā balīkabhrātā ||23, 24||
1.25
cakora iti | yatra yeṣu balīkasaṃjñeṣu śivasvātirnāma caramo bhavitā ityarthaḥ | arindameti sambodhanam | savisarga pāṭhe śivasvāterviśeṣaṇam ||26,27|| eta iti | ete balīkanāmānaḥ pañcaviṃśatinṛpatayaḥ pṛthivīṃ bhokṣyantīti sambandhaḥ | varṣasaṅkhyāmāha - triṃśaccatvāryabdaśatāni ṣaṭpañcāśacceti ṣaḍaśītyuttaracatuśśataṃ varṣāṇītyarthaḥ |
1.28
sapteti | tataḥsaptābhīrasaṃjñā bhāvyā ityuttareṇānvayaḥ | tān viśiṣṭi - āvabhṛtyāḥ avabhṛtirnagarī tasyā rājānaḥ | yadvā, āvabhṛtyasaṃjñā vā sapta bhāvyā| tān viśinaṣṭi - ābhīrāḥ ābhīrajātīyāḥ | tato daśagardabhinaḥ tatsañjñā, evamagre'pi yojyam | lolupāḥ kāminaḥ ||29,30|| ete bhokṣyantīti | maunā ekādaśa kṣitim iti maunānāṃ kālāvadheḥ pṛthageva vakṣyamāṇatvādaita ityanena tebhyo'nye parāmṛśyante | daśavarṣaśatāni navādhikāñca navatiṃ ityekonaikādaśaśatavarṣāṇi ityarthaḥ |
1.31
aṅga! he rājan! saṃsthite iti bhāve ktaḥ | tairmaunaiḥ saṃsthite tatkartṛke maraṇe teṣu mṛteṣu teṣviti yāvat kili kilāyāmiti | kilikilākhyā purī tasyāṃ bhūtananda ityādayo nṛpatayaḥ | bhūtanandākhyā ṣaḍuttaraśataṃ varṣāṇi bhokṣyamāṇā bhaviṣyanti ityarthaḥ |
1.32
vīra0 aniṣṭakarmeti | tasyāṭamānasyāniṣṭakarmā suta iti pūrveṇa sambandhaḥ | hāleyo'niṣṭakarmaṇaḥ suta iti |
1.40
vīra0 teṣāṃ bhūtanandādīnāṃ bāhlīkasañjñāstrayodaśasutāḥ, bhavitāro bhaviṣyanti iti tathā puṣyamitro nāmā'nyo rājanyaḥ asya durmitranāmā putraḥ ||33, 34||
tathā'ndhrāḥ kosilāḥ vaidūrapatayaḥ niṣadhāśca tattaddeśanāmabhiḥ prakhyātāḥ | khaṇḍamaṇḍaleṣu bhūpāstata eva bāhlīkebhyaḥ eva bhaviṣyanti tebhyo janiṣyante ityarthaḥ |
māgadhānāmiti | tatastu māgadhānāṃ rājā viśvasphūrjirnāma bhavitā, sa ca pūrvoktātpurañjayāt paraḥ purañjayāditi prasiddhassan varṇān brāhmaṇādīn pulindayadumadrakasañjñān mlecchaprāyān kariṣyati | aparāniti pāṭhe anyān pulindasañjñān kariṣyatītyarthaḥ |
sa caivaṃ kṛtvā prajāḥ abrahmabhūyiṣṭhā atraivarṇyapracurān sthāpayiṣyati pālayiṣyati | kiñca, vīryavāniti | sa vai viśvasphūrjiḥ kṣatramutsādya nirmūlya padmāvatyāṃ puri, vasanniti śeṣaḥ | anugaṅgāṃ gaṅgādvāramārabhya prayāgaparyantāṃ guptāṃ medinīṃ bhokṣyati | tadanantaraṃ ca saurāṣṭrādideśavartino dvijā vrātyāḥ upanayanādisaṃskārarahitāḥ ata eva śūdraprāyā bhaviṣyanti | janādhipeti sambodhanam| janādhipā iti pāṭhe te śūdraprāyāḥ śūdrapracurā bhaviṣyantītyarthaḥ ||37,38||
sindhoriti | vrātyādyā vrātyā brāhmaṇā yeṣāṃ te śūdrā mlecchāśca, abrahmavarcasa iti asāmarthye'pyucitatvād vrātyaviśeṣaṇam | candrabhāgānadī tathā tattīraṃ lakṣyate, kauntīn | deśān, kauntīmiti pāṭhe kuntideśeṣu bhavāṃ kauntīmiti candrabhāgāviśeṣaṇam |
tulyakālā iti| ete mlecchaprāyā bhūpatastulyakālā bhaviṣyantītyarthaḥ | kiñca, ete iti adharme anṛte ca pariniṣṭhitāḥ| phalgudāḥ alpadātāraḥ, tīvraḥ ugro manyuryeṣāṃ te | strībāleti paradāradhanayogadṛtā ādarayuktāḥ tadgrahaṇaśīlā ityarthaḥ | uditā - stamitaprāyā uditaprāyāścāstamitaprāyāḥ | kṣaṇe tuṣṭāḥ kṣaṇe ruṣṭā cetyarthaḥ | alpasattvā alpabalā alpāyuṣaśca| asaṃskṛtāḥ garbhādhānādisaṃskārarahitāḥ prajā iti | evaṃvidhā te prajā bhakṣayiṣyanti pīḍayiṣyanti |
1.43
vīra0 tannāthā iti | te mlecchā nāthā yeṣāṃ te | janapadā deśavartinaḥ teṣāmevaṃ śīlaṃ svabhāvaḥ ācāro vādaśca yeṣāṃ santīti tathā'nyonyataḥ rājataḥ rājabhiśca pīḍitāḥ nāśaṃ yāsyanti ||41-43||
iti śrīmadbhāgavate dvādaśaskandhe śrīvīrarāghavaviduṣā likhitāyāṃ bhāgavatacandracandrikāyāṃ vyākhyāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ |
1 ||
Linked texts (1)
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit