Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavatapurana 14

Bhāgavatacandrikā 14

Language
Sanskrit

Contents

14.1

ko'sāvartha ityatastamāha - tāntrikā iti | kevalasya kevalaśuddhasattvamayadivyamaṅgalavigrahasya śriyaḥpateḥ paricaryāyāṃ tāntrikāḥ śrībhagavadārādhanātmatantrapāraṃgiṣṭhāḥ yathaiva yai stattvaiḥ aṅgopāṅgāyudhākalpam aṅgāni pāṇipādādīni, upāṅgāni hṛdayādīni, āyudhāni sudarśanādīni, ākalpā bhūṣaṇāni teṣāṃ dvandvaikyam | tatkalpayanti yattattvābhimānidevatātvena dhyāyantīti yat tadeta nno'smākaṃ varṇayetyuttareṇa sambandhaḥ |

14.3

vedāgamatantrābhyāṃ vedākhyena tantraśāstreṇa ca, padyādibhi rācāryaiḥ pratipāditā yāḥ tā vibhūtīḥ |

14.4

māyā prakṛtiḥ, ādiśabdena mahadahaṅkāramanāṃsi pañcabhūtāni ca gṛhyante | vikārā indriyādayaḥ virāṭ brahmāṇḍaṃ sacitke cetanasahite yasmin brahmāṇḍe bhuvanatrayaṃ dṛśyate |

14.5

etadbrahmāṇḍaṃ pauruṣaṃ rūpaṃ puruṣasannidhānayogya pratimārūpaṃ yaiḥ aṅgādikaṃ kalpayanti tānāha - bhūriti | atra vivaraṇaṃ pūrvava dgrāhyam |

14.6

prajāpatirdakṣaḥ prajananamapastham |

14.7

uttarāṅgo lobhaḥ lajjā adharoṣṭho, dyutiḥ svarūpakāntiḥ jyotsnā, bhramo bhrāntiḥ, smayo darpaviśeṣaḥ, etāvatī aṅgakalpanā |

14.8

itthaṃ paripṛṣṭaṃ mārkaṇḍeyavṛttāntaṃ anuvarṇya kṛtsnaprabandhārthamupasañjihīrṣuḥ sūtamālakṣya nimijāyanteya śrībhagavaduddhava saṃvādādi mukhenokte śrībhagavatpūjātmakakarmayoge samārādhya śrībhagavadaṅgopāṅgāstrabhūṣaṇādyabhimantavyāni tattvāni bubhutsuḥ pṛcchati - athetyādinā| imaṃ vakṣyamāṇamarthaṃ vastu bahuvitanmatvameva prapañcayati - samastatantretyādi | he bhāgavata ! bhavān samastatantrāṇāṃ purāṇapañcarātrādīnāṃ yo roddhānta stasmiṃstattvavit |
kathambhūtānāṃ kriyāyogaṃ śrībhagavadārādhanātmakakriyāyogāpekṣitaṃ boddhumicchatām ki tata ityatrā''ha - yeneti | yena kriyānaipuṇena tattvātmakāṅgādi kalpanopetarūpeṇa kriyā kauśalena amartyatāṃ jarāmaraṇādyatītatāṃ mukti yāyātprāpnuyāt |
tadvarṇayituṃ pratijānīte - namaskṛtyeti | vaiṣṇavīḥ viṣṇvaṅgādibhirabhimantavyāḥ vibhūtīstadvibhūtīrahaṃ vakṣye tā viśinaṣṭi padmajādibhiḥ brahmanāradādibhirācāryaiḥ vedarūpa āgamaḥ tantraṃ pañcarātraṃ tābhyāṃ | pañcamyantamidam | yā vibhūtayo, vijñātā iti śeṣaḥ |
tāvadbrahmāṇḍaṃ śrībhagavadvigrahābhimantavya mityāha - māyādyai riti | māyāsajñā prakṛtiḥ mahān ahaṅkāraḥ bhūtāni pañca, kālaśceti navabhissavikāraiḥ etadvikārasahitaiḥ tattvaiḥ, vikāraśabdena ekādaśendriyāṇi pañcatanmātrāṇi ca vivakṣitāni nirmito yo virāṭ brahmāṇḍaṃ dṛśyate śāstreṇa jñāyate yatra yasmin virāji sacitke sajīve bhuvanatrayaṃ dṛśyate |
etadbrahmāṇḍaṃ pauruṣaṃ paramapuruṣasambandhirūpam | sarvatra sāmānādhikaraṇyaṃ abhimānyabhimantavyayorabhedavivakṣānibandhanam, śrībhagavaddivyamaṅgalavigrahābhimantavyaṃ brahmāṇḍamityarthaḥ | evamagre'pi | etadeva vibhajya darśayati - bhūrgatyādinā | bhūśabdena atalādibhissaha saptalokā vivakṣitāḥ | nabho nābhiḥ he śaunaka ! |
prajāpatiḥ prajananaṃ meḍhram īkṣitu paramapuruṣasya mṛtyurapānaṃ gudaṃ yamo bhruvau bhrūlate |
uttara uttaroṣṭhaḥ lobhastvadharoṣṭhaḥ jyotsnā, dantā bhrūma , bhrūmna paramātmana smaya smitaṃ, bhūruhā vṛkṣā romāṇi, meghā puruṣasya paramapuruṣasya mūrdhajāḥ keśāḥ |
tān padārthān kriyāyogaṃ pūjākṣaṇaṃ bubhutsatāṃ jñātukāmānāṃ kriyānaipuṇyena kriyāpaṭutvena amartyatāṃ maraṇarāhityaṃ muktyākhyam |

14.9

tadeva mantropāṅgānyabhimāntavyāni tattvānītyuktyā'tha bhūṣaṇādya bhimānidevatātmaka mantratantyānyāha- kaustubhavyapadeśenetyādinā| ajaḥ paramapuruṣaḥ kaustubhavyājena svātmajyoti rbibharti svātmajyotiḥ svaśeṣabhūtaṃ jñānākāraṃ cidātmasvarūpaṃ kaustubhaṃ jīvavargābhimānī devatetyarthaḥ| tatprabhā jīvasya prabhā dharmabhūtajñānamityarthaḥ| vyāpinīṃ vibhvīṃ tāṃ prabhurbhagavānurasā śrīvatsaṃ bibharti śrīvatsaḥ tatprabhābhimānidevatetyarthaḥ| purāṇāntaravirodhastu śrutivaividhyasambhāvanayā tanmūlatayā parihartavya |

14.16

vīra0 anuktamanyadapi eva mūhyamityāha - yāvāniti| aya vyaṣṭipuruṣa yāvān yāvadavayavavān yāvatyā svamānata· saptavitastiparimāṇayā saṃsthayā avayavasaṃsthānena mitaḥ parimito'sau mahānpuruṣa paramapuruṣo'pi lokasaṃsthayā lokābhimāni devatātmakapādādyavayavasaṃsthāne (tāvān) tāvadavayavavān, mānantu ārādhakabaddhyanuguṇamiti bhāva |
nānāguṇamayīṃ pañcabhūtākhyakāryāvasthāṃ bhūtapañcakamayīṃ svamāyāṃ vaiṣamyāvasthasattvādiguṇatrayamayīṃ vā prakṛtiṃ vanamālākhyāṃ dadhat bibhrāṇaḥ ākhyāśabdaḥ pūrvavat abhedavivakṣābhiprāyakaḥ| pītaṃ piśaṅgaṃ, vāso vastraṃ, chandomayaṃ gāyatryādicchandomayaṃ, vāsaḥ chandobhimāninī devatetyarthaḥ| trivṛt trimātraṃ akārokāramakārātmakaṃ vā svaraṃ praṇavaṃ brahmasūtraṃ bibharti |
sāṅkhyaśca yogaśceti dvandvaikyam| tat vedaścetyubhaṃ makarakuṇḍale sarvalokottaraṃ pārameṣṭhyaṃ padaṃ brahmalokaṃ mauliṃ kirīṭaṃ bibharti |
yadyena paramapuruṣeṇa adhiṣṭhitamanantākhyaṃ śeṣākhyamāsanamavyākṛtaṃ mūlaprakṛtiḥ yatsattvaṃ viśuddhaṃ sattvaṃ taddharmajñānādibhi ryuktaṃ padmamucyate| ādiśabdena vairāgyaiśvaryadharmājñānavairāgyānaiśvarya vimalotkarṣiṇījñānākriyāyogā prahvīsatyeśānānugrahāḥ saṅgṛhyante |
ojaḥ indriyaśaktiḥ, maho manaśśaktiḥ, balaṃ daihikaṃ, tairyuktaṃ mukhyaṃ tattvaṃ mukhyaprāṇaḥ "prāṇo vai mukhyaḥ" iti śruteḥ| oja ādīnāṃ prāṇādhīnatvāntasya tadyuktatvam| tadeva gadāṃ dadhat| yadvā mukhyatattvaṃ prathamopannatattvaṃ mahattattvaṃ buddhiriti yāvat| 'mahānvai buddhilakṣaṇaḥ" ityādisamṛteḥ| tasyāṃ prasṛtāyāmevaujaḥprabhṛtīni bhavantīti tasyāstadyuktatvam| apāṃ tattvaṃ jalatattvaṃ daravaraḥ śaṅkhaḥ |
nabhonibho nabhovannīlatanurbhagavān nabhastattvaṃ asiṃ khaḍgaṃ tamomayaṃ carmakheṭañca dadhadityanuṣaktenānvayaḥ| śārṅganāma dhanuḥ kālarūpaṃ kālābhimānidhanu rityarthaḥ| tathā karmamayaḥ iṣudhirbāṇakośo yasya saḥ |
indriyāṇīti| hayānaśvāṃśca, ākṛtimainaḥ asya paramapuruṣasya syandanaṃ rathaḥ| yadvā ākṛti rdehātmābhimāno bhagavadratha ityarthaḥ| asyā'bhivyaktiḥ arcāvatāreṣvāhitāṃśaḥ tanmātrāṇi indriyārthāḥ indriyaprayojanāni indriyādivyāpārā iti yāvat| tanmātrāṇyasyā'bhivyaktiriti śabdādīnā muktatvāt te asya kriyāḥ tatkriyābhimantavyā ityarthaḥ| mudrātvarthakriyātmateti pāṭhe mudrāvaradābhayādimudrābhimāninī devatā arthakriyātmatā prayojanatatkriyāsvarupatā tu abhimantavyā 'mudrayārthā kriyātmatām' iti pāṭhe tayā tāṃ bibharti iti śeṣaḥ |

14.24

vīra0 maṇḍalaṃ tasyā''sanasthaṃ, padmākāraṃ maṇḍalaṃ, devayajanaṃ yajñabhūmyabhimānidevatāḥ ātmanaḥ yajamānasya dīkṣā yāgadīkṣā saṃskāraḥ prokṣaṇāvaghātādiśca, bhagavataḥ paricaryā tayorabhimānidevatā paricaryetyarthaḥ, saiva duritakṣayābhimāninīti |
bhagavacchabdārtha bhagavacchabdasya yaḥ śabdo bhagavacchabdaḥ tadavayavabhūtaḥ tasyārtha jñānādiṣāṅguṇyaṃ tallīlārthaṃ kamalaṃ tadabhintavyaṃ līlākamalamityarthaḥ | līlākamalābhimāntavyaṃ ṣāṅguṇyaṃ vā udvahan ! bibhrāṇaḥ he bhagavaḥ ! he bhagavan ! dharmo yaśa ścetyete cāmaravyajane abhajat prāptavān | bhagavāṃśrveti pāṭhāntaram |
ātapatramiti dvijā iti sambodhanam | dvijetyapi kvacitpāṭhaḥ, nijadhāmetyapi pāṭha | nā'sti kuto'pi bhayaṃ yasmin tadvaikuṇṭhaṃ nāma yannijadhāma tadātapatramabhajaditi sambandhaḥ | vaikuṇṭhābhimāninī devatā ātapatra mityarthaḥ | yo yajñaṃ yajñārādhyaṃ paramapuruṣaṃ vahati tadvāhanabhūta ityarthaḥ | ko'sau suparṇākhyo garuḍaḥ sa trivṛdveda ṛgyajussāmatrayātmako vedaḥ vedābhimāninī devatā garuḍa ityarthaḥ |
śrīrlakṣmīḥ hareranapāyinī śaktiḥ | tatra hetu sākṣātyātmana ātmabhūtā svabhāvaḥ dharmabhūteti yāvat | prabhetyasya bhāskarasya yathā ityādiḥ smartavyaḥ | yaḥ pārṣadadhipaḥ senānī rviṣvaksena sa tasya mūrtirvigrahaviśeṣa ityartha |
nandādayo'ṣṭau harerdvārapālāḥ, aṇimādyā guṇāḥ aṇimādyaṣṭaiśvaryābhimāninyo devatā ityarthaḥ | vāsudeva iti yo vāsudeva ityādimūrtivyūhaḥ mūrtisamūhaḥ sa paramapuruṣaḥ svayamevā'bhidhīyate | na tatrā'bhimānyābhimantavyabhāvo'stītyarthaḥ | brahmanniti sambodhanam| sa iti vāsudevādi caturmūrtivyūhaḥ vṛttibhiḥ jāgarasvapnasuṣuptimuktyavasthābhi ryo viśvastaijasa prājñasturīyaḥ mukta iti kathyate| jīva stadabhimānī viśvādiśabdaiḥ jāgarādyavasthāvasthitā jīvā ucyante| yadyapyekaikasyaiva jīvasya avasthācatuṣṭayānvayaḥ, tathā'pi ekaikasyaiva tattadavasthāyāṃ viśvādiśabdairvyavahāraḥ jāgarādyavasthāprayukta viśvādimaṃjñakajīvābhimāninyo vāsudevādaya ityarthaḥ, kramastvavivakṣitaḥ | tatra muktyavasthābhimāninī devatā vāsudeva, maṅkarṣaṇastu svapnāvasthasya (pradyumno jāgradavasthābhimānī suṣuptyavasthābhimānī vā'niruddha iti jñeya miti bhāvaḥ) itarī itarayognityūhyam |
tadevāha - arthendriya iti| arthaśabdo bāhyendriyai rarthāvabhāsalakṣaṇajāgarāvasthāparaḥ indriyaśabdena manoviṣayeṇa svapnahetunā svapnāvasthā dyotyate | manasyuparate vāsanāmātraviśeṣā suṣuptyavasthā āśayaśabdena jñāyate | pariśuddhānavacchinnajñānaṃ ca muktyavasthājñānaśabdena pradarśyate, tattadavasthābhimānī bhagavān paribhāṣyate ityarthaḥ |
tadevaṃ tattvābhimānitayā nirūpitairaṅgādibhiḥ vaiśiṣṭyamāha - aṅgeti| aṅgopāṅgāyudhākalpai viśiṣṭo bhagavān vāsudevā dicaturmūrtidharaḥ tatprasiddhaṃ catuṣṭayaṃ sṛṣṭisthitisaṃhāramokṣātmakaṃ bibharti nirvahati| tatra aniruddhaḥ sṛjati, pradyumnaḥ pālayati, saṅkarṣaṇaḥ saṃharati, vāsudevo mokṣayatītyarthaḥ |
tasyai tasyaiva brahmarudrāntaryāmitayā sṛṣṭvasaṃhartṛtve svāvatārarūpeṇa rakṣitṛtvañcāha - dvijaṛṣabhati| he dvijaṛṣa bha! eṣa bhagavān, ko'sau? yaḥ svamāyayā sṛṣṭyādikaṃ karotīti hetoḥ ākhyayā brahmarudrādisaṃjñayopalakṣitaḥ brahmarūpeṇa guṇaiśca niratiśayabṛhattvayuktaḥ yoniḥ sarvakāraṇabhūtaḥ, svayaṃdṛk svayaṃ sarvaṃ yugapatsākṣātpaśyatīti tathā, svayaṃ prakāśo vā, anena acetana vyāvṛttiruktā, svamahimnaivaṃ pūrṇaḥ avāptasamastakāmaḥ, anena muktanityasiddhajīvavyāvṛttiḥ tayoḥ paripūrṇatāyāḥ bhagavatsaṅkalpā yattatvena svamahimāyattatvābhāvāditi bhāvaḥ| anāvṛtākṣaḥ asaṅkucitajñānaḥ anena baddhajīvavyāvṛttiḥ itthambhūtaṃ kiṃ sarvaina jñāyate ityatrā''ha - vivṛta iva gūḍha iva niruktaḥ “taṃ durdarśaṃ gūḍha manuprāviṣṭam" (kaṭha.3.2-12) “gūḍhātmā na prakāśate” ityādibhiḥ śāstraiḥ gūḍhatvenokta ityarthaḥ| narhi kairapi durdarśaḥ syā dityatrā''ha - tatparai stadupāsakairātmanā yogapariśuddhamanasā labhyate iti |

14.32.1

vīra0 tadevaṃ tattantvātmakaṃ śrībhagavadaṅgādīni nirūpya kṛtsnaprabandhārthānupasaṃhartuṃ tāvatsveṣṭadevatā svabhaktarakṣāyai prārthayate śrīkṛṣṇetyādi - "kṛṣirbhūvācakaḥ śabdo ṇaśca nirvṛtivācakaḥ| tayoraikyaṃ paraṃ brahma kṛṣṇa ityabhidhīyate" (bhāga.5-64-5) iti vyutpattyā tādṛśārtho jñeya ityarthaḥ| imāni navasambodhanāni| tatrā''dyena sarvānandayitṛtvaṃ, dvitīyena mauśīlyaṃ, tṛtīyena saulabhyaṃ, turīyena duṣkṛdvināśakatvaṃ, pañcamenā'pāravīryatvaṃ, ṣaṣṭhena sarvādhāratvaṃ, saptamena mādhuryāpyātulyam, aṣṭamena pāvanakīrtimattvaṃ, navamena atyādareṇa śrotavyatvaṃ vivakṣitam | kṛṣṇo'rjunastamya sakhye! tathā avanye druhyantīti tathā, te rājanya eva vaṃśā veṇavaḥ teṣāṃ dahana! nāśana! yadvā avanidhrugrājanyānāṃ vaṃśaṃ santānaṃ tasya dahana! anapavargāvīryeti pāṭhaḥ | amaravandyavīryeti pāṭhe paratvaṃ vivakṣitam| gavāṃ dvijānāṃ surāṇāñcā''rti haratīti tathābhūto'vatāro yasya, tīrthaṃ puṇyāvahaṃ śravaḥ yaśo yasya śravaṇamātreṇa maṅgalaprada | bhṛtyān sevakānrakṣa | prakṛtabhagavadaṅgādinirūpaṇaprakaraṇakīrtanaphala māha - ya iti| kalye (prātaḥ) prabhāte utthāya idaṃ mahāpuruṣasya lakṣaṇaṃ cihnabhūtāṅgopāṅgādinirūpaṇaparaprakaraṇaṃ tasmin paramapuruṣa eva cittaṃ yasya saḥ| samāhitendriyaśca yaḥ sa japtvā guhāśayaṃ hṛdayaguhāśayasthitaṃ brahma veda yathāva dvidyādityarthaḥ |

14.32.2

atra kacidadhyāyasamāpti dṛśyate, kvacinneti draṣṭavyam| punarapasañjihīrṣā mālakṣya vāsudevādi vyūhaprasaṅgāt smāritān sūryopāsakān vyūhān pañcame skandhe diṅmātreṇa pradarśitān vistarato bubhutsuḥ pṛcchati śaunakaḥ śuka iti dvābhyām| śṛṇvate śravaṇaṃ kurvate viṣṇurātāya parīkṣtite śrīśuko yadāha kintat sauryaṃ sūryāgadhakaṃ gaṇaṃ saptakaḥ saptānāmādityānāṃ samūhātmakaḥ māsi māsi nānāvahati nānāvidhaṃ karma vahatītivat, yathāhyaiva muktaṃ pañcame - "tathā'nye ca ṛṣayo gandharvā apsaraso nāgā grāmaṇyo yātudhānā devā ityekaikaśo gaṇāḥ saptacaturdaśa māsi māsi bhagavantaṃ sūryamātmānaṃ pṛthak nāmānaḥ pṛthakkarmābhi dvandvaśa upāsate'' (bhāga.5-21-18) iti | teṣāmiti| saptānāṃ sauragaṇānāṃ adhīśvaraiḥ niyuktānāṃ tattatpatibhiḥ tattanmāsādhikṛtasūryairniyuktānā mityarthaḥ| pratimāsaṃ sūryasya nāmabhedābhiprāyakaṃ adhīśvarairiti bahuvacanam| svāntarātmabhūtaṃ paramātmānopāsanārthaṃ sūryasyā'pi teṣāṃ nāmāntareṇa gaṇamadhye praviṣṭatvāttadabhiprāyakaṃ vā| atastena sahaiva sapta vakṣyante| sūryātmanaḥ sūryaśarīrasya harerupāsakaṃ teṣāṃ gaṇānāṃ vyūhaṃ tannāmāni karmāṇi ca śraddadhānānāṃ no'smākaṃ brūhīti sambandhaḥ | tatra vyūhānnirūpayituṃ tāvatsūryasya tattvamāha - anādyeti| sarvadehinā mantarātmano viṣṇorniyāmyayā anādyavidyayā ādirahitayā jñānavirodhinyā prakṛtyā nirmito'yaṃ sūryaḥ lokatantraḥ lokayātrāpravartakaḥ, ata eva lokeṣu pravartate paribhramati| anādyavidyayā nirmita ityanena sūryabimbasya prakṛtipariṇāmaviśeṣātmakatvamucyate |

14.32.3

tasya bhagavadātmakatvaṃ vadan lokatantratā mupapādayati eka evehīti| yo lokānā mādikṛt sṛṣṭikartā ekaḥ advitīyaḥ svatulpavastvantararahitaḥ sarvāntarātmā hariḥ sa eva sūryo harereva, sūryaśarīrakatvena avasthita ityarthaḥ| kathambhūtaḥ ? sarvāsāṃ vedakriyāṇāṃ mūlabhūtaḥ vaidikakriyāmūlatvaṃ kālāvacchedakatayā avagantavyam ṛṣibhiḥ parāśarādibhiḥ bahudhā dvādaśadhā udita uktaḥ | tatra dṛṣṭānta māha - kāla iti| he brahman! yathā harireka eva kālādiśarīrakatvena navadhā uktaḥ, tadvadityarthaḥ | tatra kālo vasantādiḥ| deśaḥ “same yajeta” ityādyuktaḥ| kriyā yāgādirūpā, karaṇaṃ sādhanaṃ, kāryaṃ sthāyikāryamapūrvākhyaṃ, āgamaḥ pramāṇabhūto vedaḥ, dravyaṃ carupuroḍāśādi, phalaṃ svargādi| ‘yayokto bahudhā hariḥ' iti pāṭhāntaram, deśakālādiphalaparyantamidaṃ sarvaṃ sādhanatvena sādhyatvena ca kriyāntarbhūtam| ebhirviśiṣṭā kriyā ityarthaḥ | yayā kriyayā hari rbahudhoktaḥ dravyādi śarīrakatvāditi bhāvaḥ | vivakṣitamarthantāvatsaṅgraheṇā''ha - madhvādiṣviti| madhvādiṣu caitrādiṣu dvādaśasu māseṣu kālarūpadhṛt (k) kālāva cchedakarūpadhṛt (k) bhagavān sūryaḥ lokatantrāya lokayātrā nirvāhakāya pṛthagdvādaśabhirgaṇaissaha carati| ekaikasmin māse ekaiko gaṇaḥ pratigaṇaṃ gaṇinastu sapta sametyarthaḥ | yadyapi pañcame skandhe caturdaśoktā tathā''pi tatra pradhānāḥ sapta saptaiveti tatra evocyante iti bhāvaḥ |

14.37

indra sūryaḥ viśvāvasurgandharvaḥ śrotā yakṣaḥ, elā(pa) putro nāgaḥ, aṅgirā ṛṣiḥ, pramlocā apsarāḥ, caryo rākṣasaḥ nabhomāsaṃ śrāvaṇamāsam

14.40

vīra0 ke punaste pratigaṇaṃ saptagaṇina indraśro''ha - dhātetyādinā| dhātā ādityaḥ, kṛtasthalī apsarāḥ, hetī rākṣasaḥ, vāsukiḥ bhujaṅgaḥ, rathakṛdyakṣa , hemune! śaunaka! pulastya ṛṣiḥ, tumbururgandharvaḥ ityevaṃ sapta madhumāsaṃ caitramāsaṃ nayanti svasvakarmabhiḥ sūryaṃ gamayantītyartha | madhumāsamityatyantasaṃyoge dvitīyā| evamagre'pi jñeyam |
aryameti| aryamā sūryaḥ, pulahaḥ ṛṣi , ratho jāḥ yakṣaḥ, prahetiḥ rākṣasaḥ, puñjikasthalī apsarāḥ, nārado yakṣaḥ gandharvaḥ kacchanīgaṃ nāgaḥ, etaṃ mādhavaṃ vaiśākhamāsam |
mitraḥ sūryaḥ, atri ṛṣi , pauruṣeyo rākṣasaḥ, takṣako nāgaḥ, menakā apsarāḥ, hāhāḥ gandharvaḥ, rathasvano yakṣaḥ, śukramāsaṃ jyeṣṭhamāsam |
vasiṣṭhaḥ ṛṣi , varuṇaḥ sūryaḥ, rambhā apsarāḥ, sahajanyo yakṣaḥ, hūhūrgandharvaḥ, śuko nāgaḥ, citrasvano rākṣasaḥ, śucimāsam āṣāḍhamāsam |
vivasvān sūrya , ugraseno gandharva , vyāghro rākṣasaḥ, āsāraṇo yakṣaḥ, bhṛguḥ ṛṣiḥ, anumlocā apsarāḥ śaṅkhapālo nāgaḥ, nabhasyākhyaṃ bhādrapadaṃ māsam |
pūṣā sūryaḥ, dhanañjayo nāgaḥ, vāto rākṣasaḥ, suṣeṇo gandharvaḥ, suruciryakṣaḥ, ghṛtācī apsarāḥ, gautama ṛṣiḥ, tapomāsaṃ māghamāsam| māsakramavilaṅghanantu kūrmmoktādityakramānusāreṇa, yadvā, māsakramo na vivakṣitaḥ, yathā gaṇināṃ, athavā arthakramānurodhena pūṣetyādiślokadvayaṃ tadanantara ślokadvayātparato yojyaṃ, tvaṣṭetyādi ślokadvayantu tatpūrvaślokadvayātpūrvaṃ yojyam |
ṛtuvarcā rākṣasaḥ, bharadvājaḥ ṛṣiḥ, parjanyaḥ sūryaḥ, senajit apsarāḥ, viśvo gandharvaḥ airāvato nāgaḥ, tapasyākhyaṃ phālgunaṃ māsam |
nāgaḥ, rathakṛttakṣā, pulastyaḥ ṛṣiḥ, tumbururgandharvaḥ, amī dhātrādayo madhumāsaṃ nayanti, te uktakriyāpravartakatvena tanmāsa matipārayanti |
aryamā sūryaḥ pulahaḥ ṛṣiḥ-, athaujāḥ takṣā, prahetiḥ rākṣasaḥ, puñjakasthalī apsarāḥ, nārado gandharvaḥ, kacchanīro nāgaḥ, ete mādhavamāsādhipatiṃ mādhavanāmānaṃ nayanti śaraṇaṃ prāpyopāsate| eva muttaratrā'pyanusandheyam |
mitraḥ sūryaḥ, atriḥ ṛṣiḥ, pauruṣeyo rākṣasaḥ, takṣako nāgaḥ, menakā apsarā, hāhā gandharvaḥ, rathasvana stakṣā |
vasiṣṭha ṛṣiḥ, varuṇaḥ sūryaḥ, rambhā apsarāḥ, sahajanyo rākṣasaḥ hūhū rgandharvaḥ, śukronāgaḥ, citrasvana stakṣā |
indraḥ sūryaḥ, viśvāvasu rgandharvaḥ, srotā takṣā, elāpatro nāgaḥ, aṅgirā ṛṣiḥ, pramlocā apsarāḥ, varyo nāgaḥ rākṣasaḥ |
vivasvānādityaḥ, ugraseno gandharvaḥ, vyāghro rākṣasaḥ, āsāragaṇastakṣā, bhṛguḥ ṛṣiḥ, anumlocā apsarāḥ śaṅkhapālo nāgaḥ |
pūṣā ādityaḥ, dhanañjayo nāgaḥ, vāto rākṣasaḥ, suṣeṇastakṣā, surucirgandharvaḥ, ghṛtācī apsarā, gautama ṛṣiḥ |
ṛtu rapsarāḥ varcā gandharvaḥ, bharadvāja ṛṣiḥ, parjanya āditya, senajittakṣā, viśvo rākṣasaḥ, airāvato nāgaḥ |

14.48

vīra0 aṃśumān sūryaḥ, kaśyapaḥ ṛṣiḥ, tārkṣyo yakṣaḥ, ṛtumeno gandharvaḥ, urvaśī apsarāḥ, vidyucchatruḥ rākṣasaḥ, mahāśaṅkho nāgaḥ, sahomāsaṃ mārgaśīrṣaṃ nayanti |
bhagassūryaḥ, sphūrjo rākṣasaḥ, ariṣṭanemirgandharvaḥ, ūrṇo yakṣaḥ, āyuḥ ṛṣiḥ, karkoṭakau nāgaḥ, pūrvacittiḥ apsarāḥ, puṣyamasaṃ pauṣamāsaṃ nayanti |
tvaṣṭā sūryaḥ, ṛcīkatanayaḥ jamadagniḥ ṛṣiḥ, kambalāśvau nāgau, tilottamā apsarāḥ, brahmopeto rākṣasaḥ, śatajidyakṣaḥ, dhṛtarāṣṭro gandharvaḥ, iṣambharāḥ - ete āśvinamāsanirvāhakāḥ |
viṣṇurādityaḥ, aśvataro nāgaḥ, rambhā apsarāḥ, sūryavarcā gandharvaḥ, satyājidyakṣaḥ, viśvāmitraḥ ṛṣiḥ, makhapeto rākṣasaḥ ūrjamāsaṃ kārtikamāsaṃ nayanti |
atha vyūhasamūha (nirūpaṇa) mupasaṃharan tatsmaraṇa phalamāha - etā iti | he vipra ! ādityasvarūpiṇo bhagavata etāḥ ssamākhyātāḥ vibhūtayaḥ tāḥ sandhyayoḥ smaratāṃ nṛṇāmaṃhaḥ pāpaṃ haranti |
athaiṣāṃ pṛthakkamāṃṇyāha tribhiḥ - dvādaśasvapīti | asāvādityarūpo devo dvādaśasvapi māseṣvebhi ruktaiḥ ṣaḍbhiḥ pratigaṇamādityena vinā ṣaḍ bhavantīti ṣaḍbhi rityuktam | tena saha sapta bhavantīti tadabhiprāyeṇa "bhānāvahati saptakaḥ" ityuktaṃ purastāt | yadvā vālakhilyagaṇena saha saptatvamiti tena vinā'tra ṣaḍbhi rityuktam | pratigaṇamādityakīrtanāt nāmabhedavivakṣayā prādhānyavivakṣayā vā vigrahāntareṇa svāntarātmabhūtabhagavadupāmakatvavivakṣayā veti vibhāvanīyam | samantātparitaḥ caran asya janasya iha loke paratra ca loke sadgatiṃ śubhāṃ gatiṃ tanute | manmatimiti pāṭhe ihā'mutra śreyoviṣayāṃ matiṃ tanute ityarthaḥ |

14.49

upasaṃharati - evamiti | anādinidhanaḥ ādyantarahitaḥ nityo yo bhagavānitthaṃ pratikalpaṃ svamātmānaṃ prakṛtipuruṣa śarīrakaṃ svamātmānaṃ vyūhya ekādaśagaṇarūpeṇa vibhajya lokāntrayati sve sve karmaṇi pravartayati |

14.50

vīra0 bālakhilyā iti| purato'bhimukhaṃ sūryamāvṛtya sthitvā tena saha yānti gacchanti vibhuṃ sūrya stutibhiḥ stuvanti stutīḥ kurvanti cetyarthaḥ |
iti śrīmadbhāgavate dvādaśaskandhe śrīvīrarāghavaviduṣā likhitāyāṃ bhāgavatacandracandrikāyāṃ vyākhyāyāṃ ekādaśo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)