Bhagavatapurana 7
Bhāgavatacandrikā 7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.13 — 4 parts
7.1
niṣkṛṣya tyājyopādeyavibhāga māha - tvanviti | anāsannamaraṇānāṃ tu santyupāyā, āsannamaraṇastvaṃ iti tuśabdābhiprāyaḥ| he rājan, mariṣye ityevaṃvidhāṃ paśubuddhi mavivekaṃ jahi, ahampratyayavedyasyātmano nityatvāt maraṇābhāvāditi bhāvaḥ| tadāha - na jāta iti | na tvaṃ dehavat prāgbhūto'vidyamāna., adya na jāta, notpanna, nāpi naṅkṣyasi na mariṣyasītyarthaḥ |
7.2
bhūtvā utpadya punarbījāṅkuravat putrapautrādirūpavān na bhaviṣyasi, tatra hetutvena viśinaṣṭi - dehāt vyatirikta iti | tatra dṛṣṭāntaḥ - yathā'nala iti, kāṣṭhāditi śeṣaḥ | yathā kāṣṭhādagni vyatirikta tathetyarthaḥ |
7.3
svapnadehādivat jāgraddehādapi ātmā vilakṣaṇa ityāha - svapna iti| svapne yathā ātmana śiraśchedaṃ svayaṃ paśyati evaṃ jāgaraṇe'pi, tatra yathā draṣṭā chidyamānāddehādvilakṣaṇa, evaṃ jāgaraṇe'pīti bhāva | yasmānnu dehasya pañcatvādikaṃ maraṇādikaṃ paśyati, tataḥ ātmā dehādvilakṣaṇa (dehadvyatirikta ) ato na jāyata iti tathā'mara maraṇarahitaśca |
7.4
śrīvīrarāghavaviduṣā likhitā bhāgavatacandracandrikā evaṃ bhāgavatīṃ saṃhitāṃ saṃśrāvya atha smartavyaṃ prādhānyena pratipādyaṃ niṣkṛṣya darśayan dehātmayāthātmyavimarśanapūrvakaṃ svaśarīrakaparabrahmānusaṃdhānaniṣṭho'spṛṣṭalaukikaduḥkho mukto bhaviṣyasītyāha pañcamena - atretyādinā - atra asyāṃ saṃhitāyāṃ harirāśritabandhaharo bhagavānanuvarṇyate, tataḥ kimata ityatra tasyaiva- 'kāraṇaṃ tu dhyeya " (atha śikhā.3.2-17) ityuktarītyā avaśyadhyeyatvakhyāpanāya sarvakāraṇatvamāha - yasyeti | yasya hare , so'nuvarṇyata iti sambandhaḥ |
nanu, jāto mṛto'hamiti buddhervikriyāyāḥ kathaṃ cetanasya pariṇāmādyavasthābhāva ityāśaṅkya siṃhāvalokananyāyena tasyāvikāritvamāha - tvañceti | 'ṇīṣyeti sandhibhāvena | ghaṭādināśavailakṣaṇyaṃ dehaviyogasya darśayati vailakṣaṇyameva darśayati - neti | 'na jāyate mriyate vā kadācit' ityādeḥ dehavadityetad pratyekarmābhasambadhyate neti ca tvaddehavat na jātaḥ tarhi prāgāsannetyāha, prāgiti | dehavatprāgabhūto'numanna adya dehavanna pariṇamasi |
dehāntaravat na bhaviṣyasi putrapautrādirūpavān bhūtvā tvaṃ dehavat na naṅkṣyasi kathamiva putrādirūpavāniti tatrāha - bījeti | bījāṅkuraparamparā yathā tathā kasmānnāśābhāva iti tatrāha, dehāderiti | hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ, atrāpi nidarśanaṃ yathā'nala iti | dāvadiriti śeṣaḥ | putrādirūpatve tu abhedo'pi prāpta ityato vā''ha, yathā bījaparamparāyā bhedaḥ pramitaḥ tathā prakṛta iti śeṣaḥ prāgvat |
nanu, jāto mṛta ityabhedapratīteḥ tadvyatirekaḥ kathamanaladṛṣṭāntaḥ paramātmani saṅgata iti tatrāha-svapna iti | ātmano jīvasya svapne svaśiraśchedo yathā mithyā pañcatvādi, idaṃ svānubhavasiddhamityāha, yasmāditi | tvaṃ dehasya pañcatvādi paśyasīti yasmānnata ātmā ajo na jāto'maro na mṛtaśceti tasmāddehasyaiva janmādayo na cetanasyeti siddham |
7.8
vīra0 astvevaṃ, tataḥ kimityatraivaṃvidhavivekayuktasya muktireva syādityāha - ghaṭa iti| yathā''kāśaḥ ghaṭopahitākāśaḥ ghaṭe bhinne sati yathāpurā ākāśaḥ syāt pūrvavannirupādhika ākāśa syādeva jīvo'pi dehe mṛte paramātmopāsanayā niravaśeṣaṃ, prakṛtisambandhavigame sati brahma sampadyate, saṃśuddhāvastho bhavatītyarthaḥ| brahmaśabdo'tra muktātmavācī| "brahmabhūyāya kalpate" (bha.gī.18-53), "brahmaṇo hi pratiṣṭhāham" (bha.gī. 14-27) iti prayogāt |
kathamanāderbandhasya nivṛttirityatraupādhikatvādityabhipretya tadupapādayati mana iti| guṇān sattvādiguṇamayān ātmano jīvasya dehān sṛjati, manaso dehasṛṣṭihetutvaṃ puṇyapāpadvāretyāha, karmāṇīti| tanmanaḥ karma māyā sṛjati, tato māyā mano dehakarmabhyaḥ jīvasya saṃsṛti rbhavati |
etadeva sadṛṣṭāntamupapādayati - sārdhena sneheti| dīpasya jyotiṣaḥ, dīpatvaṃ jvalārūpa pariṇāmaḥ, tatra tailasthānīyaṃ karma, tadadhiṣṭhānasthānīyaṃ manaḥ, vartisthānīyo dehaḥ agnisaṃyogasthānīyo dehātmābhimānaḥ, dīpasthānīya saṃsāraḥ iti yojyam| evaṃ bhavaḥ saṃsāraḥ dehakṛtaḥ karmārabdhadehendriyāvadhibhoga ityarthaḥ| ato rajassattvatamovṛttyā guṇatrayasaṃsargāt upādherātmano janmamaraṇādi, svatastu, tadrahito'stītyarthaḥ| tadevāha-neti| tatra dehe jāyamāne naśyati ca sati ātmā na jāyate na naśyati ca tatra hetuḥ-
vyaktāvyaktayoḥ paraḥ vyaktaṃ śarīramavyaktaṃ mūlaprakṛtiḥ tābhyāṃ paro'nyaḥ | tatra hetuḥ - svayaṃ jyotiḥ | svayaṃ prakāśaḥ vijātīyatvāditi bhāvaḥ ||7-8||
7.13.1
vīra0 tatra dṛṣṭāntaḥ ākāśa iveti | yathā ghaṭādyupādheḥ ākāśaḥ paraḥ taddadādhāraḥ, dehasya dhārakaḥ anantaḥ svabhāvato'paricchinnaḥ, avyayaḥ svarūpato vikārarahitaḥ | tataḥ kimata āha - evamiti | evaṃ vidhamātmasthaṃ paramātmasthaṃ dehasthaṃ vā ātmānaṃ ātmanaivāmṛśa vicārya pratyakṣatvā dātmanevetyuktiḥ | buddhayeti - anumānagarbhiṇyā anumīyate'nena sūkṣmārtha ityanumānam | śāstraṃ tadgarbhiṇyā śāstrajanyajñānayuktayetyarthaḥ | buddhyā ātmavimarśanātmikayā vāsudevānucintayā ca vāsudevānucintārūpayā buddhyā vā upalakṣitaṃ tvāṃ vipravākyena pracodito'pi takṣakaḥ na dhakṣyati tava vedanāṃ na janayiṣyati ityarthaḥ | mṛtyava iti | īśvaro hi mṛtyūnāṃ mṛtyuḥ atastaṃ mṛtyavaḥ mṛtyuhetavaḥ na dhakṣyanti, evaṃ tadbhāvamarpātyabhiprāyaḥ | ahamiti | ahaṃ brahmeti, brahmāhamahamiti ca tātparyabhedena viśeṣaṇapradhāno viśeṣyapradhānaśca nirdeśabhedaḥ, paraṃdhāma paraṃ padamiti ca brahma viśeṣaṇaṃ, paraṃ padaṃ paraṃ prāpyaṃ evamitthaṃ samīkṣan sandadhānaḥ niṣkale prākṛtaśarīrarahite ātmani paramātmanyātmānaṃ pratyagātmānamādhāya paramātmaśeṣataikarāsaṃ dhyātvetyarthaḥ | yadvā anādimāyāvidyayā jatadehātmabuddhyabhibhūtanijasvarūpaṃ rājānaṃ nityaṃ śrībhagavaccheṣabhūtamātmānaṃ dehadvayavilakṣaṇaṃ guṇatrayātītaṃ jaḍavilakṣaṇaṃ sadaiva cetanaṃ nityaṃ sadā paramātmasvarūpādhīna sattāsvarūpaṃ vidvītyupadiśati - ahaṃ brahmetyādinā |
7.13.2
dhāma nirupadhikacetanaṃ prakāśabahulaṃ tejomayaṃ jyotissvarūpaṃ paraṃ śreṣṭhaṃ jaḍavilakṣaṇaṃ ata eva jaḍavargādatiśreṣṭhamapi padaṃ svarūpaṃ yasya tat, ahaṃ ahaṃtattvaṃ, jīvasvarūpaṃ brahmaparaṃ, pradhānaṃ śreṣṭhaṃ, mānyaṃ pūjyaṃ sevyaṃ, yasya tat ata eva brahvāhaṃ brahmaṇaḥ ahaṃ brahvāhaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ śeṣiṇa evāhaṃ śeṣo nānyasya taditarasya sarvasyāpi cetanācetanasya śeṣarūpatvāditi tadabhiprāyaḥ, mama ca śeṣī brahmaiva paramātmaiva nānyaḥ | tathā sati sarvepi śeṣiṇa eva syuḥ, ato na śeṣasya śeṣīti śrutāveka eva śeṣī varṇitaḥ 'eka mevādvitīyaṃ brahma, (chāndo.3.6-2-1) neha nānāsti kiñcana" ( bṛha.u. 4-4-5) "na tatsamo'bhyādhikaśca dṛśyate" ityādiśrutiḥ | "na tvatsamostyabhyadhikaḥ kuto'nyaḥ" (bhagī. 11-43) ityādi śrīgītopaniṣatsu ca śeṣī eka eva śrīmannārāyaṇaḥ, śeṣāstu bahava eveti sarvaśeṣiṇo niyantuḥ ājñā śeṣabhūtaissadaiva pālanīyeti sūkṣmadṛśātu avadhāraṇīyaḥ | anyathā śeṣasvarūpameva na siddhyatīti dik | evañca sarvasya śeṣī parabrahma śrīmannārāyaṇa eva nānya iti | yathā rājapuruṣa
7.13.3
ityādau ṣaṣṭhīsamāsaghaṭitapuruṣasya aprādhānyaṃ prasiddhaṃ, tatra bhedavādinaḥ bhrāntā eveti parabrahma parādhīnametādṛśasvarūpaṃ jīvatattva yattasmin svasvarūpe niṣkale ātmani jīvasvarūpe ātmānamantaryāmiṇaṃ paramātmānaṃ śrīmannārāyaṇaṃ nijasvāminaṃ śrīramānāthaṃ nijanāthaṃ (paramātmasvarūpe vā ātmānaṃ vyāpya śeṣabhūtaṃ) samīkṣan samyak paśyan nityasvāmisevakabhāvena samyagālokayan dhyānena dṛśā pratyakṣāmeva kurvan viśvāsaśraddhāvairāgyajñānānurāgabhaktinayaneḥ pratyakṣameva kurvannapyahaṃ jaḍadehādivilakṣaṇo nirguṇaḥ śuddho muktasvarūpa cidātmāpyahaṃ na svayaṃ brahma brahmāhamasmi kintu svayaṃ brahmaṇa sarvaśeṣiṇaḥ śrīsvāmino dāsa evāha masmi iti sarva śrutiśāstrārthasāro'yamarthaḥ | etādṛśabodhapūrvakaṃ śrībhagavaddhyānānurāgī tvaṃ dehaṃ sthūladehaṃ daśantaṃ takṣakaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca śarīramubhayadehotpādakamavidyāpradhānādikaṃ sarvaṃ jagadviśvaṃ ca tannāśādikaṃ kālaṃ ca na drakṣyasītyanena śrībhagavadvyatiriktaṃ kimapi na vetsyasi paramātmānameva nityamātmanyantaryāmiṇaṃ paramātmani vyāpake śrīsvāmini vā nityavyāpyabhūtaṃ sadā śeṣarūpanijasvarūpaṃ samyagālocayiṣyasīti sarvamaṅgalamanavadyam | daśantamiti | viṣayuktai rānane mukhe lelihānamāsvādyamāna daśanta ca takṣakamātmana paramātmana pṛthaksiddhaṃ śarīraṃ viśvaṃ ca na drakṣyasi bhagavatsmṛtyāhlāde magnatayā duḥkhādi hetubhūta manyanna vetsyasītyartha |
7.13.4
akhilapraśnottaraṃ nigamayati - etaditi | he tāta ! he nṛpa ! hīṃśceṣṭā prati yadyat ātmā tva pṛṣṭavān tatsarvaṃ te tubhyaṃ kathitaṃ, kṛtārthatāparīkṣāyai pṛcchati - kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasīti | bhūya puna | iti śrīmadbhāgavate dvādaśaskandhe śrīvīrarāghavaviduṣā likhitāyāṃ bhāgavatacandracandrikāyā vyākhyāyāṃ pañcamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit