Pramāṇa · Search · About · API

Bhavishyapurana 3.4

Bhaviṣyapurāṇa 3.4

Language
Sanskrit

3.4.p1

praṇavārthasāvitrīmāhātmyopanayanavidhivarṇanañca

3.4.1

sumanturuvāca
keśāntaḥ ṣoḍaśe varṣe brāhmaṇasya vidhīyate .
rājanyabandhordvāviṃśe vaiśyasya tryadhike tataḥ . . 1

3.4.2

amantrikā sadā kāryā strīṇāṃ cūḍā mahīpate .
saṃskārahetoḥ kāyasya yathākālaṃ vibhāgaśaḥ . . 2

3.4.3

vaivāhiko vidhiḥ strīṇāṃ saṃskāro naigamaḥ smṛtaḥ .
nivasedvā gurorvāpi gṛhe vāgniparikriyā . . 3

3.4.4

eṣa te kathito rājannaupanāyaniko vidhiḥ .
dvijātīnāṃ mahābāho utpattivyañjakaḥ paraḥ . . 4

3.4.5

karmayogamidānīṃ te kathayāmi mahābala .
upanīya guruḥ śiṣyaṃ prathamaṃ śaucamādiśet . . 5

3.4.6

ācāramagnikāryaṃ ca sandhyopāsanameva ca .
adhyāpayettu sacchiṣyānsadācānta udaṅmukhaḥ . . 6

3.4.7

brahmāñjalikaro nityamadhyāpyo vijitendriyaḥ .
laghuvāsāstathaikāgraḥ sumanā supratiṣṭhitaḥ . . 7

3.4.8

brahmārambhe'vasāne ca pādau pūjyau guroḥ sadā .
saṃhatya hastāvadhyeyaṃ sa hi brahmāñjaliḥ smṛtaḥ . . 8

3.4.9

vyatyastapāṇinā kāryamupasaṅgrahaṇaṃ guroḥ .
savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena tu dakṣiṇaḥ . . 9

3.4.11

adhyeṣyamāṇaṃ tu gururnityakālamatandritaḥ .
adhīṣva bho iti brūyādvirāmo'stviti vārayet . . 1.4.10
brahmaṇaḥ praṇavaṃ kuryādādāvante ca sarvadā .
sravatyanoṅkṛtaṃ pūrvaṃ parastācca viśīryate . . 11

3.4.12

śrūyatāṃ cāpi rājendra yathoṅkāraṃ dvijo'rhati .
prākkūlānparyupāsīnaḥ pavitraiścaiva pāvitaḥ . . 12

3.4.13

prāṇāyāmaistribhiḥ pūtastatastvoṅkāramarhati .
oṃkāralakṣaṇaṃ cāpi śṛṇuṣva kurunandana . . 13

3.4.14

akāraṃ cāpyukāraṃ ca makāraṃ ca prajāpatiḥ .
vedatrayāttu nirgṛhya bhūrbhuvaḥ svaritīti ca . . 14

3.4.15

tribhya eva tu vedebhyaḥ pādaṃpādamadūduhat .
tadityṛco'syāḥ sāvitryāḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ . . 15

3.4.16

etadakṣarametāṃ ca japanvyāhṛtipūrvikām .
sandhyayorubhayorvipro veda puṇyena yujyate . . 16

3.4.17

sahasrakṛtvastvabhyasya bahiretattrikaṃ dvijaḥ .
mahato'pyenaso māsāttvacevāhirvimucyate . . 17

3.4.18

etayarcā visaṃyuktaḥ kāle ca kriyayā svayā .
viprakṣatriyaviḍyonirgarhaṇāṃ yāti sādhuṣu . . 18

3.4.19

śṛṇuṣvaikamanā rājanparamaṃ brahmaṇo mukham .
oṃkārapūrvikāstisro mahāvyāhṛtayo'vyayāḥ . . 19

3.4.21

tripadā caiva sāvitrī vijñeyā brahmaṇo mukham .
yo'dhīte'hanyahanyetāṃ trīṇi varṣāṇyatandritaḥ . . 1.4.20
sa brahma paramabhyeti vāyubhūtaḥ khamūrtimān .
ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ parantapa . . 21

3.4.22

sāvitryāstu paraṃ nāsti maunātsatyaṃ viśiṣyate .
tapaḥ kiyā homakriyā tathā dānakriyā nṛpa . . 22

3.4.23

akṣayāntāḥ sadā rājanyathāha bhagavānmanuḥ .
avaraṃ svakṣaraṃ jñeyaṃ brahma caiva prajāpatiḥ . . 23

3.4.24

vidhiyajñātsadā rājañjapayajño viśiṣyate .
nānāvidhairguṇoddeśaiḥ sūkṣmākhyātairnṛpottama . . 24

3.4.25

pāṃśuḥ syāllakṣaguṇaḥ sahasro mānasaḥ smṛtaḥ .
ye pākayajñāścatvāro vidhiyajñena cānvitāḥ . . 25

3.4.26

sarve te japayajñasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm .
japādeva tu saṃsidhyeddbrāhmaṇo nātra saṃśayaḥ . . 26

3.4.27

kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate .
pūrvāṃ sandhyāṃ japaṃstiṣṭhetsāvitrīmārkadarśanāt . . 27

3.4.28

paścimāṃ tu samāsīnaḥ samyagṛkṣavibhāvanāt .
dinasyādau bhavetpūrvā śarvaryādau tathā parā . . 28

3.4.29

sanakṣatrā parā jñeyā aparā sadivākarā .
japaṃstiṣṭhanparāṃ sandhyāṃ naiśameno vyapohati . . 29

3.4.31

aparāṃ tu samāsīno malaṃ hanti divākṛtam .
nopatiṣṭhati yaḥ pūrvāṃ nopāste paścimāṃ nṛpa . . 1.4.30
sa śūdravadbahiṣkāryaḥ sarvasmāddvijakarmaṇaḥ .
apāṃ samīpe niyato naityakaṃ vidhimāsthitaḥ . . 31

3.4.32

sāvitrīmapyadhīyīta gatyā'raṇyaṃ samāhitaḥ .
vedopakaraṇe rājansvādhyāye caiva naityake . . 32

3.4.33

nātra doṣostyanadhyāye homamantreṣu vā vibho .
naityake nāstvanadhyāyo brahmasatraṃ hi tatkṛtam . . 33

3.4.34

brahmāhutihutaṃ puṣyamanadhyāyavaṣaṭkṛtam .
ṛgekāṃ yastvadhīyīta vidhinā niyato dvijaḥ . . 34

3.4.35

tasya nityaṃ kṣaratyeṣā payo medhyaṃ ghṛtaṃ madhu .
agniśuśrūṣaṇaṃ bhaikṣamadhaḥ śayyāṃ gurorhitam . . 35

3.4.36

āsamāvartanātkuryātkṛtopanayano dvijaḥ .
ācāryaputraśuśrūṣāṃ jñānado dhārmikaḥ śuciḥ . . 36

3.4.37

āptaḥ śaktonnadaḥ sādhuḥ svādhyāpyā daśa dharmataḥ .
nāpṛṣṭaḥ kasyacidbrūyānna cānyāyena pṛcchataḥ . . 37

3.4.38

jānannapi hi medhāvī jaḍavalloka ācaret .
adharmeṇa ca yaḥ prāha yaścādharmeṇa pṛcchati . . 38

3.4.39

tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ vā nigacchati .
dharmārthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā cāpi tadvidhā . .
na tatra vidyā vaptavyā śubhaṃ bījamivoṣare . . 39

3.4.42

vidyayaiva samaṃ kāmaṃ martavyaṃ brahmavādinā .
āpadyapi hi ghorāyāṃ na tvenāmīriṇe vapet . .1.4.4 0
vidyā brāhmaṇamityāha śevadhiste'smi rakṣa mām .
asūyakāya mā prādāstathā syāṃ vīryavattamā . .4 1
śevaṃ sukhamuśantīha kecijjñānaṃ pracakṣate .
tau dhārayati vai yasmācchevadhistena socyate . .42

3.4.44

yameva tu śuciṃ vidyānniyataṃ brahmacāriṇam .
tasmai māṃ brūhi viprāya nidhipāyāpramādine . .4 3
brahma yastvananujñātamadhīyānādavāpnuyāt . . 44

3.4.45

laukikaṃ vaidikaṃ vāpi tathādhyātmikameva ca .
sa yāti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ bhīmadarśanam . . 45

3.4.46

aṇumātrātmakaṃ dehaṃ ṣoḍaśārdhamiti smṛtam .
ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvamabhivādayet . . 46

3.4.47

sāvitrīsāramātro'pi varo vipraḥ suyantritaḥ .
nāyantritastrivedo'pi sarvāśī sarvavikrayī . . 47

3.4.48

śayyāsanedhyācarite śreyasā na samāviśet .
śayyāsanasthaścaivenaṃ pratyutthāyābhivādayet . . 48

3.4.49

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āgate .
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate . . 49

3.4.51

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ .
catvāri samyagvardhante āyuḥ prajñā yaśo balam . . 1.4.50
abhivādaparo vipro jyāyāṃsamabhivādayet .
asau nāmāhamasmīti svanāma parikīrtayet . . 51

3.4.52

nāmadheyasya ye kecidabhivādaṃ na jānate .
tānprājño'hamiti brūyātstriyaḥ sarvāstathaiva ca . . 52

3.4.53

bhoḥ śabdaṃ kīrtayedante svasya nāmnobhivādane .
nāmnaḥ svarūpabhāvo hi bho bhāva ṛṣibhiḥ smṛtaḥ . . 53

3.4.54

āyuṣmānbhava saumyeti vācyo vipro'bhivādane .
akāraścāsya nāmno'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ . . 54

3.4.55

yo na vettyabhivādasya vipraḥ pratyabhivādanam .
nābhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdrastathaiva saḥ . . 55

3.4.56

abhivāde kṛte yastu na karotyabhivādanam .
āśīrvā kuruśārdūla sa yāti narakaṃ dhruvam . . 56

3.4.57

abhīti bhagavānviṣṇuārvādayāmīti śaṅkaraḥ .
dvāveva pūjitau tena yaḥ karotyabhivādanam . . 57

3.4.58

brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchetkṣatrabandhumanāmayam .
vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdramārogyameva tu . . 58

3.4.59

na vācyo dīkṣito nāmnā yavīyānapi yo bhavet .
bho bhavatpūrvakatvena iti svāyambhuvo'bravīt . 59

3.4.61

parapatnī tu yā rājannasambaddhā tu yonitaḥ .
vaktavyā bhavatītyevaṃ subhage bhaganīti ca . . 1.4.60
pitṛvyānmātulānrājañchvaśurānṛtvijo gurūn .
asāvahamiti brūyātpratyutthāya jaghanyajaḥ . . 61

3.4.62

mātṛṣvasā mātulānī śvaśrūratha pitṛṣvasā .
sampūjyā gurupatnī ca samāstā gurubhāryayā . . 62

3.4.63

jyeṣṭhasya bhrāturyā bhāryā savarṇāhanyahanyapi .
2pūjayanprayato vipro yāti viṣṇusado nṛpa . . 63

3.4.64

pravāsādetya sampūjyā jñātisambandhiyoṣitaḥ .
pituryā bhaginī rājanmātuścāpi viśāmpate . . 64

3.4.65

ātmano bhaginī yā ca jyeṣṭhā kurukulodvaha .
sadā svamātṛvaddhṛttimātiṣṭhedbhāratottama . . 65

3.4.66

garīyasī tatastābhyo mātā jñeyā narādhipa .
putramitrabhāgineyā draṣṭavyā hyātmanā samāḥ . . 66

3.4.67

daśābdākhyaṃ paurasakhyaṃ pañcābdākhyaṃ kalābhṛtām .
abdapūrvaṃ śrotriyāṇāṃ svalpenāpi svayoniṣu . . 67

3.4.68

brāhmaṇaṃ daśavarṣaṃ ca śatavarṣaṃ ca bhūmipam .
pitāputrau vijānīyādbrāhmaṇastu tayoḥ pitā . . 68

3.4.69

ityevaṃ kṣatriyapitā vaiśyasyāpi pitāmahaḥ .
prapitāmahaśca śūdrasya prokto vipro manīṣibhiḥ . . 69

3.4.71

vittaṃ bandhurvayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī .
etāni mānyasthānāni garīyo yadyaduttaram . . 1.4.70
pañcānāṃ triṣu vargeṣu bhūyāṃsi guṇavanti ca .
yasya syuḥ so'tra mānārhaḥ śūdro'pi daśamīṃ gataḥ . . 71

3.4.72

cakriṇo daśamīsthasya rogiṇo bhāriṇaḥ 1 striyāḥ .
snātakasya tu rājñaśca panthā deyo varasya ca . . 72

3.4.73

eṣāṃ samāgame tāta pūjyau snātakapārthivau .
ābhyāṃ samāgame rājansnātako nṛpamānabhāk . . 73

3.4.74

adhyāpayedyastu śiṣyaṃ kṛtvopanayanaṃ dvijaḥ .
sarahasyaṃ sakalpaṃ ca vedaṃ bharatasattama . .
tamācāryaṃ mahābāho pravadanti manīṣiṇaḥ . . 74

3.4.75

ekadeśaṃ tu vedasya vedāṅgānyapi vā punaḥ .
yo'dhyāpayati vṛttyarthamupādhyāyaḥ sa ucyate . . 75

3.4.76

niṣekādīni kāryāṇi yaḥ karoti nṛpottama .
adhyāpayati cānyena sa vipro gururucyate . . 76

3.4.77

agnyādheyaṃ pākayajñānagniṣṭomādikānmakhān .
yaḥ karoti vṛto yasya sa tasyartvigihocyate . . 77

3.4.78

ya āvṛṇotyavitathaṃ brahmaṇā śravaṇāvubhau .
sa mātā sa pitā jñeyastaṃ na druhyetkathañcana 1 . . 78

3.4.79

upādhyāyāndaśācāryaṃ ācāryāṇāṃ śataṃ pitā .
sahasreṇa piturmātā gauraveṇātiricyate . . 79

3.4.81

utpādakabrahmadātrorgarīyānbrahmadaḥ pitā .
brahmajanma hi viprasya pretya ceha ca śāśvatam . . 1.4.80
kāmānmātā pitā cainaṃ yadutpādayato mithaḥ .
sambhūtiṃ tasya tāṃ vidyādyadyonāvabhijāyate . . 81

3.4.82

ācāryastasya tāṃ jātiṃ vidhidvedapāragaḥ .
utpādayati sāvitryā sā satyā sā'jarāmarā . . 82

3.4.83

upādhyāyamāditaḥ kṛtvā ye pūjyāḥ kathitāstava .
mahāgururmahābāho sarveṣāmadhikaḥ smṛtaḥ . . 83

3.4.84

sahasraśatasaṃkhyo'sāvācāryāṇāmidaṃ matam .
caturṇāmapi varṇānāṃ sa mahāgururucyate . . 84

3.4.85

śatānīka uvāca
ya ete bhavatā proktā upādhyāyamukhā dvijāḥ .
viditā eva me sarve na mahāgurureva hi . . 85

3.4.86

sumanturuvāca
jayopajīvī yo vipraḥ sa mahāgururucyate .
aṣṭādaśapurāṇāni rāmasya caritaṃ tathā . . 86

3.4.87

viṣṇudharmādayo dharmāḥ śivadharmāśca bhārata .
kārṣṇaṃ vedaṃ pañcamaṃ tu yanmahābhārataṃ smṛtam . . 87

3.4.88

śrautā 1 dharmāśca rājendra nāradoktā mahīpate .
jayeti nāma eteṣāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ . . 88

3.4.89

evaṃ viprakadambasya dhārakaḥ2 pravaraḥ smṛtaḥ .
yastvetāni samastāni purāṇānīha vindati . . 89

3.4.91

bhārataṃ ca mahābāho sa sarvajño mato nṛṇām .
tasmātsa pūjyo rājendra varṇairviprādibhiḥ sadā . . 1.4.90
kiṃ tvayā na śrutaṃ vākyaṃ yadāha bhagavānvibhuḥ .
alpaṃ vā bahu vā yasya śrutasyopakaroti yaḥ . .
tamapīha guruṃ vidyācchrutopakriyayā tayā3 . . 91

3.4.92

brāhmasya janmanaḥ kartā svadharmasya ca śāsitā .
bālo'pi vipro vṛddhasya pitā bhavati dharmataḥ 4 . . 92

3.4.93

adhyāpayāmāsa pitṝñchiśurāṅgirasaḥ kaviḥ .
putrakā iti hovāca jñānena parigṛhya tām . . 93

3.4.94

te tamarthamapṛcchanta devānāgatamanyavaḥ .
devāścaitānsametyocurnyāyyaṃ vai śiśuruktavān . . 94

3.4.95

ajño bhavati vai bālaḥ pitā bhavati mantradaḥ .
ajñaṃ hi bālamityāhuḥ pitetyeva tu mantradam . . 95

3.4.96

pitāmaheti jayadamityūcuste divaukasaḥ .
jayo mantrāstathā vedā dehamekaṃ tridhā kṛtam . . 96

3.4.97

nahāyanairna palitairna mitreṇa na bandhubhiḥ .
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān . . 97

3.4.98

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca viśāṃpate .
jyeṣṭhaṃ vandanti rājendra sandehaṃ śṛṇu vai yathā . . 98

3.4.99

jñānato vīryato rājandhanato janmatastathā .
śīlatastu pradhānā ye te pradhānā matā mama . . 99

3.4.101

na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ .
yo vai yuvāpyadhīyānastaṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ . . 1.4.100
yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ .
yaśca vipro'nadhīyānastrayaste nāma 1 bibhrati . . 101

3.4.102

yathā yoṣā'phalā strīṣu yathā gaurgavi cāphalā .
yathā cājñe'phalaṃ dānaṃ yathā vipro'nṛco'phalaḥ . . 102

3.4.103

vaiśvadevena ye hīnā ātithyena vivarjitāḥ .
sarve tu vṛṣalā jñeyāḥ prāptavedā api dvijāḥ . . 103

3.4.104

nānṛgbrāhmaṇo bhavati na vaṇiṅna kuśīlavaḥ .
na śūdraḥ preṣaṇaṃ kurvannasteno na cikitsakaḥ . . 104

3.4.105

avratā hyanadhīyānā yatra bhaikṣacarā dvijāḥ .
taṃ grāmaṃ daṇḍayedrājā corabhaktaprado hi saḥ . . 105

3.4.106

santuṣṭo yatra vai vipraḥ sāgnikaḥ kurunandana .
yāti sāphalyatāṃ vedairdevairevaṃ hi bhāṣitam . . 106

3.4.107

vedairuktaṃ yathā vīra surajyeṣṭhamupetya vai .
vepante brāhmaṇā bhūmāvabhyasyanti hyanagnikāḥ . .
kliśyante te kimarthaṃ hi mūḍhā vai phalakāmyayā . . 107

3.4.108

anuṣṭhānavihīnānāmasmānabhyasatāṃ bhuvi .
kleśo hi kevalaṃ deva nāsmadabhyasane phalam . . 108

3.4.109

anuṣṭhānaṃ paraṃ devamasmatsvabhyasanātsadā .
ityevaṃ rājaśārdūla vedā ūcurhi vedhasam . .
tasmācca vedābhyasanādanuṣṭhānaṃ paraṃ matam . . 109

3.4.111

catvāro vā trayo vāpi yadbrūyurvedapāragāḥ .
sa dharma iti vijñeyo netareṣāṃ sahasraśaḥ . . 1.4.110
yadvadanti tamomūḍhā mūrkhā dharmamajānataḥ 1 .
tatpāpaṃ śatadhā bhūtvā vaktṝnevānugacchati . . 111

3.4.112

śaucahīne vratabhraṣṭe vipre vedavivarjite .
dīyamānaṃ rudatyannaṃ ki mayā duṣkṛtaṃ kṛtam . . 112

3.4.113

japopajīvine dattaṃ yadātmānaṃ prapaśyati .
nṛtyati sma tadā rājankarāvuddhṛtya bhārata . . 113

3.4.114

vidyātapobhyāṃ sampanne brāhmaṇe gṛhamāgate .
krīḍantyauṣadhayaḥ sarvā yāsyāmaḥ paramāṃ gatim . . 114

3.4.115

1avratānāmamantrāṇāmajapānāṃ ca bhārata .
pratigraho na dātavyo na śilā tārayecchilām . . 115

3.4.116

śrotriyāyaiva deyāni havyakavyāni nityaśaḥ .
aśrotriyāya dattāni na pitṝnnāpi 2 devatāḥ . . 116

3.4.117

yasya caiva gṛhe mūrkho dūre cāpi bahuśrutaḥ .
bahuśrutāya dātavyaṃ nāsti mūrkhavyatikramaḥ . . 117

3.4.118

brāhmaṇātikramo nāsti mūrkhe japavivarjite .
jvalantamagnimutsṛjya na hi bhasmani hūyate . . 118

3.4.119

na caitadeva manyante .pitaro devatāstathā .
saguṇaṃ nirguṇaṃ vāpi brāhmaṇaṃ daivataṃ param . . 119

3.4.121

nātikramedgṛhāsīnaṃ brāhmaṇaṃ viprakarmaṇi 3 .
atikramanmahābāho rauravaṃ yāti bhārata . . 1.4.120
gāyatrīmātrasāro'pi brāhmaṇaḥ pūjyatāṃ gataḥ .
gṛhāsanno viśeṣeṇa na bhavetpatitastu saḥ . . 121

3.4.122

dhānyaśūnyo yathā grāmo yathā kūpaśca nirjalaḥ .
brāhmaṇaścānadhīyānastrayaste nāmadhārakāḥ . . 122

3.4.123

yastvekapaṅktyāṃ viṣamaṃ dadāti snehādbhayādvā yadi vārthahetoḥ .
vedeṣu dṛṣṭamṛṣibhiśca gītaṃ tāṃ brahmahatyāṃ munayo vadanti . . 123

3.4.124

ahiṃsayaiva bhūtānāṃ kāryaṃ śreyo'nuśāsanam .
vākcaiva madhurā ślakṣṇā prayojyā dharmamīpsatā . . 124

3.4.125

yasya vāṅmanasī śuddhe satyagupte ca bhārata .
sa vai sarvamavāpnoti vedāntopagataṃ phalam . . 125

3.4.126

nāruntudaḥ syādārto'pi na paradrohakarmadhīḥ .
yayāsyo dvijate loko na tāṃ vācamudīrayet . . 126

3.4.127

yatkaroti śubhaṃ vācā 1 procyamānā manīṣibhiḥ .
śrūyatāṃ kuruśārdūla sadā cāpi tathocyatām . . 127

3.4.128

na tathā śaśī na salilaṃ na candanaraso na śītalacchāyā .
prahlādayati ca puruṣaṃ yathā madhurabhāṣiṇī vāṇī . . 128

3.4.129

arhaṇādbrāhmaṇo nityamudvijeta viṣādiva .
amṛtasyeva cākāṃkṣedapamānasya sarvadā . . 129

3.4.131

sukhaṃ hyavamataḥ śete sukhaṃ ca pratibudhyate .
sukhaṃ carati lokesminnavamantā vinaśyati . . 1.4.130
anena vidhinā rājansaṃskṛtātmā dvijaḥ śanaiḥ .
gurau vasansecinuyādbrahmādhigamidaṃ tapaḥ . . 131

3.4.132

tapoviśeṣairvividhairvrataiśca vividhoditaiḥ .
vedaḥ kṛtsnodhigantavyaḥ sarahasyo dvijanmanā . . 132

3.4.133

vedamevābhyasennityaṃ tapastapyaṃ dvijottamaḥ .
vedābhyāso hi viprasya tapaḥ paramihocyate . . 133

3.4.134

āhaiva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ .
yaḥ supto'pi dvijo'dhīte svādhyāyaṃ śaktito'nvaham . . 134

3.4.135

yo'nadhītya dvijo vedamanyatra kurute śramam .
sa jīvanneva śūdratvamāśu gacchati sānvayaḥ . . 135

3.4.136

na yasya vedo na japo na vidyāśca viśāmpate .
sa śūdra eva mantavya ityāha bhagavānvibhuḥ . . 136

3.4.137

māturagre ca jananaṃ dvitīyo mauñjibandhanam .
tṛtīyo yajñadīkṣāyāṃ dvijasya vidhirīritaḥ . . 137

3.4.138

tatra yadbrahma janmāsya mauñjībandhanacihnitam . . 138

3.4.139

tatrāsya mātā sāvitrī pitā tvācārya ucyate .
vedapradānāttvācāryaṃ pitaraṃ manurabravīt . . 139

3.4.141

na hyasya vidyate karma kiñcidāmauñjibandhanāt .
nābhivyāhārayedbrahama svadhāninayanādṛte 1 . . 1.4.140
śūdreṇa tu samaṃ tāvadyāvadvede na jāyate .
kṛtopanayanasyāsya vratādeśanamiṣyate . .
brahmaṇo grahaṇaṃ caiva krameṇa vidhipūrvakam . . 141

3.4.142

yatsūtraṃ cāpi yaccarma yā yā cāsya ca mekhalā .
vasanaṃ cāpi yo daṇḍastadvai tasya vrateṣvapi . . 142

3.4.143

sevetemāṃstu niyamānbrahmacārī gurau vasan .
sanniyamyendriyagrāmaṃ tapovṛddhyarthamātmanaḥ . . 143

3.4.144

vṛndārakarṣipitṝṇāṃ kuryāttarpaṇameva hi .
narāṇāṃ ca mahābāho nityaṃ snātvā prayatnataḥ . . 144

3.4.145

puṣpaṃ toyaṃ phalaṃ cāpi samidādhānameva 3 ca .
nānāvidhāni kāṣṭhāni mṛttikāṃ ca tathā kuśān . . 145

3.4.146

varjayenmadhu māṃsaṃ ca gandhamālyarathānstriyaḥ .
śuklāni caiva sarvāṇi prāṇināṃ 1 caiva hiṃsanam . . 146

3.4.147

abhyaṅgamañjanaṃ cākṣṇorupānacchatradhāraṇam .
saṃkalpaṃ kāmajaṃ krodhaṃ lobhaṃ gītaṃ ca vādanam . . 147

3.4.148

nartanaṃ ca tathā dyūtaṃ janavādaṃ tathānṛtam .
parivādaṃ cāpi vibho dūrataḥ parivarjayet . . 148

3.4.149

strīṇāṃ ca prekṣaṇālambo rapavītaṃ2 parasya ca .
puṃścalībhistathā saṅgaṃ na kuryātkurunandana . . 149

3.4.151

ekaḥ śayīta sarvatra na retaḥ skandayetkvacit .
kāmāddhi skandayanreto hinasti vratameva tu . . 1.4.150
suptaḥ kṣaranbrahmacārī dvijaḥ śukramakāmataḥ .
snātvārkamarcayitvā tu punarmāmityṛcaṃ japet . . 151

3.4.152

manorapi tathā cātra śrūyate paramaṃ vacaḥ .
udakumbhaṃ sumanaso gośakṛnmṛttikāṃ kuśān . .
āharedyāvadarthānhi bhaikṣaṃ cāpi hi nityaśaḥ . . 152

3.4.153

gṛheṣu yeṣāṃ kartavyaṃ tāñchṛṇuṣva nṛpottama .
svakarmasu ratā ye vai tathā vedeṣu ye ratāḥ . .
yajñeṣu cāpi rājendra ye ca śraddhāsamāśritāḥ . . 153

3.4.154

brahmacāryā haredbhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato'nvaham .
guroḥ kule na bhikṣet svajñātikulabandhuṣu . . 154

3.4.155

alābhe tvanyagotrāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet .
sarvaṃ cāpi caredgrāmaṃ pūrvoktānāmasambhave . .
antyavarjaṃ mahābāho ityāha bhagavānvibhuḥ . . 155

3.4.156

vācaṃ niyamya prayatastvagniṃ śastraṃ ca varjayet .
cāturvarṇyaṃ caredbhaikṣamalābhe kurunandana . . 156

3.4.157

ārādāhṛtya samidhaḥ. sannidadhyād gṛhopari .
sāyaṃprātastu juhuyāttābhiragnimatandritaḥ . . 157

3.4.158

bhaikṣācaraṇamakṛtvā na tamagniṃ samidhya vai .
anāturaḥ saptarātramavakīrṇivrataṃ caret . . 158

3.4.159

vartanaṃ cāsya bhaikṣeṇa pravadanti manīṣiṇaḥ .
tasmādbhaikṣeṇa vai nityaṃ naikānnādī bhavedyatī . . 159

3.4.161

bhaikṣeṇa vratino vṛttirupavāsasamā smṛtā .
daivatye vratavadrājanpitrye karmaṇyatharṣivat . .
kāmamabhyarthito'śnīyādvratamasya na lupyate . . 1.4.160
brāhmaṇasya mahābāho karma yatsamudāhṛtam .
rājanyavaiśyayornaitatpaṇḍitaiḥ kurunandana . . 161

3.4.162

codito'codito 1 vāpi guruṇā nityameva hi .
kuryādadhyayane yogamācāryasya hiteṣu ca . . 162

3.4.163

buddhīndriyāṇi manasā śarīraṃ vācameva hi .
niyamya prāñjalistiṣṭhedvīkṣamāṇo gurormukham . . 163

3.4.164

nityamuddhṛtapāṇiḥ syātsādhvācārastu saṃyataḥ .
āsyatāmiti coktaḥ sannāsītābhimukhaṃ guroḥ . . 164

3.4.165

vastraveṣaistathānnaistu hīnaḥ syādgurusannidhau .
uttiṣṭhetprathamaṃ cāsya jaghanyaṃ cāpi saṃviśet . . 165

3.4.166

pratiśravaṇasambhāṣe talpastho na samācaret .
na cāsīno na bhuñjāno na tiṣṭhanna parāṅmukhaḥ . . 166

3.4.167

āsīnasya sthitaḥ kuryādabhigacchaṃśca tiṣṭhataḥ .
pratyudgantā tu vrajataḥ paścāddhāvaṃśca dhāvataḥ . . 167

3.4.168

parāṅmukhasyābhimukho dūrasthasyaitya cāntikam .
namaskṛtya śayānasya nideśe tiṣṭhetsarvadā . . 168

3.4.169

nīcaṃ śayyāsanaṃ cāsya sarvadā gurusannidhau .
gurośca cakṣurviṣaye na yatheṣṭāsano bhavet . . 169

3.4.171

nāmoccāraṇamevāsya parokṣamapi suvrata .
na cainamanukurvīta gatibhāṣaṇaceṣṭitaiḥ . . 1.4.170
parīvādastathā nindā guroryatra pravartate .
karṇau tatra pidhātavyo gantavyaṃ vā tato'nyataḥ . . 171

3.4.172

parīvādādrāsabhaḥ syātsārameyastu nindakaḥ .
paribhoktā kṛmirbhavati kīṭo bhavati matsarī . . 172

3.4.173

dūrastho nārcayedenaṃ na kruddho nāntike striyāḥ .
yānāsanagato rājannavaruhyābhivādayet . . 173

3.4.174

pratikūle samāne tu nāsīta guruṇā saha .
aśṛṇvaṃti gurau rājanna kiñcidapi kīrtayet . . 174

3.4.175

gośvoṣṭrayānaprāsādaprastareṣu kaṭeṣu ca .
āsīta guruṇā sārdhaṃ śilāphalaka nauṣu ca .. 175

3.4.176

gurorgurau sannihite guruvadvṛttimācaret .
guruputreṣu cāryeṣu guroścaiva svabandhuṣu .. 176

3.4.177

bālaḥ samānajanmā vā viśiṣṭo yajñakarmaṇi .
adhyāpayangurusuto guruvanmānamarhati .. 177

3.4.178

utsādanamathāṅgānāṃ snāpanocchiṣṭabhojane .
pādayornejana rājanguruputreṣu varjayet .. 178

3.4.179

guruvatpratipūjyāstu savarṇā guruyoṣitaḥ .
asavarṇāstu sampūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ .. 179

3.4.181

abhyañjanaṃ sa snapanaṃ gātrotsādanameva ca .
gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam .. 1.4.180
gurupatnīṃ tu yuvatīṃ nābhivādeta pādayoḥ .
pūrṇaviṃśativarṣeṇa guṇadoṣau vijānatā .. 181

3.4.182

svabhāva eva nārīṇāṃ narāṇāmiha dūṣaṇam .
atorthānna pramādyanti pratipādya vipaścitaḥ .. 182

3.4.183

avidvāṃsamalaṃ loke vidvāṃsamapi vā punaḥ .
pramadā hyutpathaṃ netuṃ kāmakrodhavaśānugam .. 183

3.4.184

mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet .
balavānindriyagrāmo vidvāṃsamapi karṣati .. 184

3.4.185

rājendra gurupatnīnāṃ yuvatīnāṃ yuvā bhuvi .
vidhivadvandanaṃ kuryādasāvahamiti bruvan .. 185

3.4.186

vipro'sya pādagrahaṇamanvahaṃ cābhivādanam .
gurudāreṣu kurvīta satāṃ dharmamanusmaran .. 186

3.4.187

yathā khanankhanitreṇa jalamāpnoti mānavaḥ .
tathā gurugatāṃ vidyāṃ śuśrūṣuradhigacchati .. 187

3.4.188

muṇḍo vā jaṭilo vā syādatha vā syācchikhī jaṭī .
nainaṃ grāme'bhinimlocedarko nābhyudiyātkvacit .. 188

3.4.189

taṃ cedabhyudiyātsūryaḥ śayānaṃ kāmakārataḥ .
nimlocedvāpyabhijñānājjapannupavaseddinam .. 189

3.4.191

sūryeṇa hyabhinirmuktaḥ śayānobhyuditaśca yaḥ .
prāyaścittamakurvāṇo yuktaḥ syānmahatainasā .. 1.4.190
upaspṛśya mahārāja ubhe sandhye samāhitaḥ .
śucau deśe japañjapyamupāsīta yathāvidhi .. 191

3.4.192

yadi strī yadyavarajaḥ śreyaḥ kiñcitsamācaret .
tatsarvamācaredyukto yatra vā ramate manaḥ .. 192

3.4.193

dharmārthāvucyate śreyaḥ kāmārthau dharmameva ca .
artha eveha vā śreyastrivarga iti saṃsthitiḥ .. 193

3.4.194

pitā mātā tathā bhrātā ācāryāḥ kurunandana .
nārtenāpyavamantavyā brāhmaṇena viśeṣataḥ .. 194

3.4.195

ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ .
mātāpyathāditermūrtirbhrātā syānmūrtirātmanaḥ .. 195

3.4.196

yanmātā pitarau kleśaṃ sahete sambhave nṛṇām .
na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatairapi . . 196

3.4.197

tayornityaṃ priyaṃ kuryādācāryasya ca bhārata .
teṣu hi triṣu tuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṃ samāpyate . . 197

3.4.198

teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate .
na tairanabhyanujñāto dharmamanyaṃ samācaret . . 198

3.4.199

ta eva hi trayo lokāsta eva traya āśramāḥ 1 .
ta eva ca trayo vedāsta evoktāstrayo'gnayaḥ . . 199

3.4.201

mātā vai gārhapatyāgniḥ pitā vai dakṣiṇaḥ smṛtaḥ .
gururāhavanīyaśca sāgnitretā garīyasī . . 1.4.200
triṣu tuṣṭeṣu caiteṣu trīṃllokāñjayate gṛhī .
dīpyamānaḥ svavapuṣā devavaddivi modate . . 201

3.4.202

imaṃ lokaṃ pitṛbhaktyā mātṛbhaktyā tu madhyamam .
guruśuśrūṣayā caiva gacchecchakrasalokatām . . 202

3.4.203

sarve tenādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ .
anādṛtāstu yenaite sarvāstasyāphalāḥ ..203

3.4.204

yāvattrayaste jīveyustāvannānyatsamācaret.
teṣveva nityaṃ śuśrūṣāṃ kuryātpriyahite rataḥ . . 204

3.4.205

teṣāmanuparodhena pārthakyaṃ 2 yadyadācaret .
tattannivedayettebhyo manovacanakarmabhiḥ . . 205

3.4.206

triṣveteṣviti kṛtyaṃ hi puruṣasya samāpyate .
eṣa dharmaḥ paraḥ sākṣādupadharmo'nya ucyate . . 206

3.4.207

śraddhadhānaḥ śubhāṃ vidyāmādadītāvarādapi .
antyādapi paraṃ dharmaṃ strīratnaṃ duṣkulādapi . . 207

3.4.208

viṣādapyamṛtaṃ grāhyaṃ bālādapi subhāṣitam .
amitrādapi sadvṛttamamedhyādapi kāñcanam . . 208

3.4.209

striyo ratnaṃ nayo vidyā dharmaḥ śaucaṃ subhāṣitam .
vividhāni ca śilpāni samādeyāni sarvaśaḥ . . 209

3.4.211

abrāhmaṇādadhyayanamāpatkāle vidhīyate .
anuvrajyā ca śuśrūṣā yāvadadhyayanaṃ guroḥ . . 1.4.210
nābrāhmaṇe gurau śiṣyo vāsamātyantikaṃ vaset .
brāhmaṇe cānanūcāne kāñkṣangatimanuttamām . . 211

3.4.212

yadi tvātyantiko vāso rocate ca guroḥ kule .
yuktaḥ paricaredenamāśarīravimokṣaṇāt . . 212

3.4.213

ā samāpteḥ śarīrasya yastu śuśrūṣate gurum .
sa gacchatyañjasā vipro brāhmaṇaḥ sadya śāśvatam . . 213

3.4.214

na pūrvaṃ gurave kiñcidupakurvīta dharmavit .
snānāya guruṇājñastaḥ śaktyā gurvarthamāharet . . 214

3.4.215

kṣetraṃ hiraṇyaṃ gāmaśvaṃ chatropānahameva ca .
dhānyaṃ vāsāṃsi śākaṃ vā gurave prītamāharet . . 215

3.4.216

svargate gāṃ parityajya gurau bharatasattama .
guṇānvite gurusute gurudāre'tha vā nṛpa . .
sapiṇḍe vā guroścāpi guruvadvṛttimācaret . . 216

3.4.217

eteṣvavidyamāneṣu sthānāsanavihāravān .
prayuñjāno'gniśuśrūṣāṃ sādhayeddehamātsanaḥ . .
vīrasya kurvañchuśrūṣāṃ yāti vīrasalokatām . . 217

3.4.218

caratyevaṃ hi yo vipro brahmacaryamaviplutaḥ .
sa gatvā brahmasadanaṃ brahmaṇā saha modate . . 218

3.4.219

ityeṣa kathito dharmaḥ prathamaṃ brahmacāriṇaḥ .
gṛhasthasyāpi rājendra śṛṇu dharmamaśeṣataḥ . . 219

3.4.221

kāle prāpya vrataṃ vipra ṛtuyogena bhārata .
prapālayanvrataṃ yāti brahmasālokyatāṃ vibho . . 1.4.220
sadopanayanaṃ śastaṃ vasante brāhmaṇasya tu .
kṣatriyasya tato grīṣme praśastaṃ manurabravīt . . 221

3.4.222

prāpte śaradi vaiśyasya sadopanayanaṃ param .
ityeṣa trividhaḥ kālaḥ kathito vratayojane . . 222

3.4.222_2

iti śrībhaviṣye mahāpurāṇe śatārddhasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ brāhme parvaṇi
upanayanavidhivarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ . 4 .

Linked texts (27)

Discussed in (1)