Bhukhanda 113: atha viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
Bhūkhaṇḍa 113
- Language
- Sanskrit
atha viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
113.1
kuñjala uvāca —
kāmodākhyaṃ puraṃ divyaṃ sarvadevasamākulam | sarvakāmasamṛddhyarthamapaśyannāradastataḥ
113.2
kāmodāyā gṛhaṃ prāpya praviveśa dvijottamaḥ | kāmodāṃ tu tato dṛṣṭvā sarvakāmasamākulām
113.4
tayā saṃpṛcchito vipraḥ suvākyaiḥ svāgatādibhiḥ | divyāune samārūḍhastāṃ papraccha dvijottamaḥ 3
sukhena sthīyate bhadre viṣṇutejaḥsamudbhave | anāmayaṃ ca papraccha āśīrbhirabhinandya tām
113.5
kāmodovācaprasādādbhavatāṃ viṣṇoḥ sukhena vartayāmyaham | kathayasva mahābhāga tvaṃ praśnottarakāraṇam
113.6
mahāmohaḥ samutpanno hyakasmānmunipuṃgava | vyāpakaḥ sarvalokānāṃ mamāṅgamavināśakaḥ
113.7
tasmānnidrā samutpannā yathā martye pravarttate | suptayā tu mayā dṛṣṭaḥ svapno vai dāruṇo mune
113.8
kenāpyuktaṃ sametyaivaṃ purato me dvijottama | avyakto yo hṛṣīkeśaḥ saṃsāraṃ sa gamiṣyati
113.9
tadāprabhṛti duḥkhena vyāpitā'smi mahāmate | tanme tvaṃ kāraṇaṃ brūhi bhavāñjñānavatāṃ varaḥ
113.10
nārada uvāca —
vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sāṃnipātikaḥ | svapnaḥ pravarttate bhadre mānaveṣu na saṃśayaḥ
113.11
na jāyate ca deveṣu svapno nidrā ca sundari | ādityodayavelāyāṃ dṛśyate svapna uttamaḥ
113.12
sa svapno mānavānāṃ ca puṇyasya phaladāyakaḥ | anyaccaiva pravakṣyāmi svapnasya kāraṇaṃ śubhe
113.13
mahāvātolbaṇe caiva calantyāpo varānane | truṭantyambukaṇāṃḥ sūkṣmāstasmādudakasaṃcayāt
113.14
bahireva patantyete nirmalāmbukaṇāḥ śubhe | punarlayaṃ prayāntyete dṛśyādṛśyā bhavanti te
113.15
tadbratsvamasya vai bhāvaḥ kathyate śṛṇu bhāmini | ātmā śuddho na raktastu rāgadveṣavivarjitaḥ
113.16
pañcabhūtātmakānāṃ ca muṣitavaiva suniścitaḥ | ṣaḍviṃśatisutattvānāṃ madhye caiṣa virājate
113.17
śuddhātmā kevalò nityaḥ prakṛteḥ saṃgatiṃ gataḥ | tadbhāvairvāyurūpaiśca calate sthānato yadā
113.18
ātmanastejasaścaiva pratitejaḥ prajāyate | antarātmā śubhaṃ nāma tasya eva prakathyate
113.19
payasaśca yathā bhinnā bhavantyambukaṇāḥ śubhe | ātmanastu tathā tejo hyantarātmā prakathyate
113.21
sa hi pṛthvī sa vai vāyuḥ sa cāpyākāśa eva hi | sa vai tejaśca divyaṃ tu ete pañca purā kṛtāḥ
ātmanastejaso bhūtā malarūpā mahātmanaḥ | tasyāpi saṃgatiṃ prāptā ekatvaṃ ca prayānti te
113.22
ātmābhāvapradoṣeṇa nāśayanti varānane | [ mṛtpiṇḍamanyamicchanti vāraṃ vāraṃ varānane]
113.23
teṣāṃ krīḍāvihāro'yaṃ sṛṣṭiṃsaṃbandhakāraṇam | udakasya taraṅgastu jāyate ca vilīyate
113.24
punarbhūtiḥ punarhānistathā dṛśyaḥ punaḥ punaḥ | apāṃ rūpasya dṛṣṭāntaṃ tadvadeṣāṃ na saṃśayaḥ
113.25
ātmā na naśyate devi tejo vāyurna naśyati | na naśyato dharākāśau na naśyantyāpa eva ca
113.26
pañcaiva ātmanā sārdhaṃ prabhavanti prayānti ca | ātmādayo hyamī bhadre nityarūpā na saṃśayaḥ
113.27
piṇḍa eva praṇaśyeta teṣāṃ saṃjāta eva ca | viṣayāṇāṃ sudoṣaiśca rāgadveṣādibhirhataiḥ
113.29
prāṇāḥ prayānti vai piṇḍālpañca paścātmakā dvijāḥ| piṇḍānte vasate ātmā pratirūpaḥ sthitaḥ saca
antarātmā yathā cāgneḥ sphuliṅgastu prakāśate | tathā prakāśamāyāti dṛśyādṛśyaḥ prajāyate
113.30
śuddhaścātmā paraṃ brahma sadām̐ jāgarti nityaśaḥ | antarātmā prabaddhastu prakṛteśca mahāguṇaiḥ
113.31
annāhāraistu saṃpuṣṭairantarātmā sukhaṃ vrajet | susukhañjāyate [†mohastasmānmanaḥ pramuhyati
113.32
paścātsaṃjāyate] nidrā tāmam̐sī layavardhinī | nāḍīmārgeṇa yaḥ sūryo merumullaṅghya gacchati
113.33
tadā rātriḥ prajāyeta yāvannodayate raviḥ | viṣayāndhakārairmuktastvantarātmā prakāśate
113.34
bhāvaistattvātmakānāṃ tu pañcairbhāvaistu preṣitaiḥ| pūrvajanmāsthitaiḥ piṇḍairantarātmā pragṛhyate
113.35
sa ca paśyati vai sthānamuccāvacaṃ śuṃbhānane | saṃsāre antarātmā vai doṣairbaddhaḥ praṇīyate
113.36
kāyaṃ rakṣati jīvātmā paścāttiṣṭhati nityaśaḥ
113.38
udānaḥ sphurate tīvrastasmācchabdaḥ prajāyate | [ oṃśuṣkā bhastrā yathā śvāsaṃ kurute vāyupūritā 37
tadvacchabdavaśācchvāsamudānaḥ kurute balāt | ātmanastu prabhāvena hyudāno balavānbhavet
113.39
evaṃ kāyaḥ pramugdhastu mṛtakalpaḥ prajāyate ] | tato nidrā mahāmāyā tasyāṅgeṣu prayāti sā
113.40
hṛdi kaṇṭhe tathā cā''sye nāsikāgre pratiṣṭhati | bāhū vikucya saṃtiṣṭhedvaddhatāṃ nābhimaṇḍale
113.41
ātmanastu prabhāvācca udāno nāma mārutaḥ | prajāyate mahātīvro baiṃlarodhaṃ karoti saḥ
113.42
yathā rajjupravandhastu dārukīledharaḥ sthitaḥ | tathā cā''tmā susaṃlagnaḥ prāṇavāyurna saṃśayaḥ
113.43
antarātmaprasaktastu prāṇavāyuḥ śubhānane | buddhividrohito bhadre antarātmā pradhāvati
113.44
pūrvajanmārjitānvāsānsmṛtvā tatra pradhāvati | tatra saṃstho mahāprājñaḥ svecchayā ramate punaḥ
113.45
evaṃ nānāvidhānsvapnānantarātmā prapaśyati | uttamāṃśca viruddhāṃśca karmayuktānavarānane
113.46
girīṃstathā sudurgāṃśca bahūnuccāvacāṃstathā | tadeva vātikaṃ viddhi [ kaphavattadvadāmyaham
113.47
jalaṃ nadīṃ taḍāgāṃśca payaḥsthānāni paśyati | agniṃ ca paśyate devi bahu kāñcanamuttamam
113.48
tadeva paittikaṃ viddhi ]bhāvyaṃ caiva vadāmyaham | prabhāte dṛśyate svapno bhavyo vā'bhavya eva ca
113.49
karmayukto varārohe lābhālābhaprakāśakaḥ | svapnasyāpi avasthānaṃ kathitaṃ varavarṇini
113.50
tadbhāvyaṃ tu varārohe viṣṇoścaiva bhaviṣyati | tannimittaṃ tvayā dṛṣṭo duḥsvapnaḥ sa tu prekṣitaḥ
113.18-2
īśvara uvāca—
satyamuktaṃ tvayā bhadre anena pāpakāriṇā | satyodyamaḥ parityaktaḥ kāmodārthaṃ kṛtaḥ purā
113.19-2
śokajāni praphullāni gaṅgātoyagatānyapi | ayameṣa pragṛhṇāti kāmākulitacetanaḥ
113.20
pūjayeccāpi duṣṭātmā śokasaṃtāpakārakaiḥ | duḥkhajaiḥ śokajaiḥ puṣpaistaistu śreyaḥ kathaṃ bhavet
113.21-2
[ yādṛśenāpi bhāvena māmeva paripūjayet ] | tādṛśenāpi bhāvena asya siddhirbhaviṣyati
113.22-2
manye dhyānavihīno'yaṃ kāmodānyastamānasaḥ | saṃjātaḥ pāpacāritro jahi devi svatejasā
113.23-2
evamākarṇya tadvākyaṃ śaṃbhoścaiva mahātmanaḥ | asyaiva saṃśayaṃ śaṃbho kariṣye tava śāsanāt
113.24-2
evamuktvā tato devī tasyāpi vadhakāṅkṣayā | vartate hi vihuṇḍasya vadhopāyaṃ vicintayet
113.25-2
[+ kṛtvā māyāmayaṃ rūpaṃ brāhmaṇasya mahātmanaḥ | pūjayecchaṃkaraṃ nāthaṃ supuṣpaiḥ pārijātakaiḥ ]
113.26-2
sametya dānavaḥ pāpo divyāṃ pūjāṃ vināśayet | kāmākulaḥ suduḥkhārtastadgato bhāvatatparaḥ
113.27-2
viṣṇoścaiva mahāmāyāṃ pūrvadṛṣṭāṃ sa dānavaḥ | sasmāra cāpi vai nityaṃ kāmabāṇaprapīḍitaḥ
113.28
tasyāḥ smaraṇamātreṇa kaṃdarpeṇa balīyasā | virahākuladuḥkhārto daivatairhi muhurmuhuḥ
113.29-2
kālakṛṣṭaḥ suduṣṭātmā śokajātāni tāni saḥ | parigṛhya samāyātaḥ pūjanārthaṃ maheśvaram
113.31-2
devyā kṛtāṃ hi tāṃ pūjāṃ supuṣpaiḥ pārijātakaiḥ | tāni nītvā tu lobhena śokajaiḥ paripūjayet 30
netrābhyāṃ tasya duṣṭasya vindavo'śrusamudbhavāḥ | aviralāstato vatsa patanti liṅgamastake
113.32-2
devī brāhmaṇarūpeṇa tamuvāca mahāmate | ko bhavānpūjayeddevaṃ śokākulamanāḥ sadā
113.33-2
patantyaśrūṇi devasya mastake śokajāni te | apavitrāṇi me brūhi etamarthaṃ mamāgrataḥ
113.34-2
vihuṇḍa uvāca—
pūrvaṃ dṛṣṭā mayā nārī sarvasaubhāgyasaṃpadā | [ sarvalakṣaṇasaṃpannā kāmasyā''yatanaṃ mahat ]
113.35-2
tasyā mohena saṃdagdhaḥ kāmenā''kulatāṃ gataḥ | tayā proktaṃ hi saṃbhoge dehi me dāyamuttamam
113.36-2
kāmodasaṃbhavaiḥ puṣpaiḥ pūjayasva maheśvaram | teṣāṃ puṣpakṛtāṃ mālāṃ mama kaṇṭhe parikṣipa
113.37
koṭibhiḥ saptasaṃkhyātaiḥ pūjayasva maheśvaram | tadarthaṃ pūjayāmyeva īśvaraṃ phaladāyakam
113.38-2
kāmodasaṃbhavaiḥ puṣpairdurlabhairdevadānavaiḥ
113.40-2
devyuvāca—
kva te bhāvaḥ kva te dhyānaṃ kṛte jñānaṃ durātmanaḥ | [+ īśvarasyāpi saṃbandho nāsti kiṃcittavaiva hi] 39
kāmodāyā varaṃ rūpaṃ kīdṛśaṃ vada sāṃpratam | kva labdhāni supuṣpāṇi hāsyāttasyā bhavāni ca
113.41-2
vihuṇḍa uvāca—
bhāvaṃ dhyānaṃ na jānāmi na dṛṣṭā sā mayā kadā | gaṅgātoyagatānyeva parigṛhṇāmi nityaśaḥ
113.42-2
tairahaṃ pūjayāmyekaṃ śaṃkaraṃ hi vadāmyaham | mamāgre kathitaṃ vipra śukreṇāpi mahātmanā
113.43-2
vacanāttasya devasya pūjayāmi dine dine | etatte sarvamākhyātaṃ yacca pṛṣṭo'smi sāṃpratam
113.44-2
devyuvāca—
kāmodārodanātpuṣpairduḥkhenārtha samudbhavaiḥ | liṅgamarcayase pāpa pāpabhāvena nityaśaḥ
113.45-2
yādṛśenāpi bhāvena puṣpaiśca yādṛśaistvayā | arcito devadeveśastādṛśaṃ phalamāpnuhi
113.46-2
[ divyapūjāṃ vināśayaivaṃ śokapuṣpaiḥ samarcayet | etaddoṣastavaivādya samutpannaḥ sudāruṇaḥ]
113.47-2
tasmāddaṇḍaṃ pradāsyāmi bhuṅkṣva svakarmajaṃ phalam | tasya vākyaṃ samākarṇya kālāṅguṣṭho'bhyabhāṣata
113.48-2
re re duṣṭa anācāra mama karmapradūṣaka | hanmi tvāmiha khaḍgena anenāpi na saṃśayaḥ
113.50-2
ityuktvā brāhmaṇaṃ taṃ sa niśitaṃ khaḍgamādade | hantukāmaḥ svaśaktyā ca abhyadhāvata dānavaḥ 49
sā devī viprarūpeṇa saṃkruddhā parameśvarī | svasthānamāgataṃ dṛṣṭvā huṃkāraṃ visasarja ha
113.51
tena huṃkāranādena patito dānavādhamaḥ | niśceṣṭaḥ kāmarūpeṇa vajrāhata ivācalaḥ
113.52
patite dānave tasminsarvalokavināśake | lokāḥ svāsthyaṃ gatāḥ sarve duḥkhatāpavivarjitāḥ
113.53
etasmātkāraṇātputra sā strī vai pariroditi | gaṅgātīre varārohā duḥkhavyākulamānasā
etatte sarvamākhyātaṃ yattvayā paripṛcchitam
113.54
evamuktvā svaputraṃ ca kuñjalaḥ pakṣiṇāṃ varaḥ | virarāma mahāprājñaḥ kiṃcinnovāca bhūpate
Linked texts (3)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhūmikhaṇḍa — Sanskrit
- Narmadāmāhātmya — Sanskrit