Pramāṇa · Search · About · API

Bhukhanda 12: atha dvādaśo'dhyāyaḥ

Bhūkhaṇḍa 12

Language
Sanskrit

Contents

atha dvādaśo'dhyāyaḥ

12.2

sumanovāca—
ṛṇaṃ yasya gṛhītvā yaḥ prayāti maraṇaṃ kila | arthadātā suto bhūtvā bhrātā vātha pitā priyā 1
mitrarūpeṇa varteta hyatiduṣṭaḥ sadaiva saḥ | guṇaṃ naiva prapaśyeta sa krūro niṣṭhurākṛtiḥ

12.3

jalpate niṣṭhuraṃ vākyaṃ sadaiva svajaneṣu ca | miṣṭaṃ miṣṭaṃ samaśnāti bhogānbhunakti nityaśaḥ

12.4

dyūtakarmarato nityaṃ caurakarmāṇi saspṛhaḥ | gṛhadravyaṃ balāddhṛṅge vāryamāṇaḥ sa kupyati

12.5

pitaraṃ mātaraṃ caiva kutsate ca dine dine | drāvakastrāsakaścaiva bahuniṣṭhurajalpakaḥ

12.6

evaṃ bhuktvā'tha taddravyaṃ sukhena saṃpratiṣṭhati | jātakaudibhirbālyairdravyaṃ gṛhṇāti dāruṇaḥ
punarvivāhasaṃbandhānnānābhedairanekatā

12.7

evaṃ saṃjāyate dravyamevametadadātyapi | gṛhakṣetrādikaṃ sarvaṃ mamaiva hi na saṃśayaḥ

12.8

pitaraṃ mātaraṃ caiva hinastyeva dine dine | sudaṇḍairmusalaiścaiva sarvaghātaistu dāruṇaiḥ

12.9

mṛte tu tasminpitari mātaryevātiniṣṭhuraḥ | niḥsneho niṣṭhuraścaiva jāyate nātra saṃśayaḥ

12.10

śrāddhakarmāṇi [ dānāni na karoti kadaiva saḥ | evaṃvidhāśca vai putrāḥ prabhavanti mahītale

12.11

ripuṃ putraṃ pravakṣyāmi] tavāgre dvijapuṅgava | bālye vayasi saṃprāpte riputve vartate sadā

12.13

pitaraṃ mātaraṃ caiva krīḍamāno hi tāḍayet | tāḍayitvā prayātyeva prahasyaiva punaḥ punaḥ 12
punarāyāti saṃtrastaḥ pitaraṃ mātaraṃ prati | sakrodho vardhate nityaṃ vairakarmaṇi sarvadā

12.14

pitaraṃ mārayitvā ca mātaraṃ ca tataḥ punaḥ | prayātyevaṃ suduṣṭātmā pūrvavairānubhāvataḥ

12.15

athātaḥ saṃpravakṣyāmi yasmāllabdhaṃ bhavetpriyam | mātaraṃ ca priyaṃ kuryādbālye lālanamānanaiḥ

12.16

vayaḥ prāpya priyaṃ kuryānmātā pitroranantaram | bhaktyā saṃtoṣayennityaṃ tāvubhau paritoṣayet

12.17

snehena vacasā caiva priyasaṃbhāṣaṇena ca | mṛte gurau samājñāya snehena rudate punaḥ

12.19

śrāddhakarmāṇi sarvāṇi piṇḍadānādikāṃ kriyām | karotyeva suduḥkhārtastebhyo yātrāṃ prayacchati
ṛṇatrayānvitaḥ snehādbhuṅkñāpayati nityaśaḥ | yasmāllabdhaṃ bhavetkānta prayacchati na saṃśayaḥ

12.20

putro bhūtvā mahāprājña anena vidhinā kila | udāsīnaṃ pravakṣyāmi tavāgre priya sāṃpratam

12.21

udāsīnena bhāvena sadaiva parivartate | dadāti naiva gṛhṇāti na ca kupyati tuṣyati

12.22

no vā dadāti saṃtyajya hyudāsīno dvijottama | tavāgre kathitaṃ sarvaṃ putrāṇāṃ gatirīdṛśī

12.23

yathā putrāstathā bhāryā pitā mātā'tha bāndhavāḥ | bhṛtyāścānye samākhyātāḥ paśavasturagāstathā

12.24

gajā mahiṣyo dāsāśca ṛṇasaṃbandhinastvamī | gṛhītaṃ na ṛṇaṃ tena āvābhyāṃ tu na kasyacit

12.25

nyāsaścaiva na kasyāpi hṛtto vai pūrvajanmani | dhārayāvo na kasyāpi ṛṇaṃ kānta śṛṇuṣva hi

12.26

na vairamasti kenāpi pūrvajanmani vai kṛtam | āvābhyāṃ hi na viprendra gṛhītaṃ kasyacitpate

12.28

evaṃ jñātvā śamaṃ gaccha tyaja cintāmanarthikām | kasya putrāḥ priyā bhāryāḥ kasya svajanabāndhavāḥ 27
hṛtaṃ na caiva kasyāpi naiva dattaṃ tvayā punaḥ | kathaṃ hi dhanamāyāti vismayaṃ vraja mā dhava

12.29

prāptavyameva yasyaiva bhaveddravyaṃ dvijottama | anāyāsena hastena tasyaiva parijāyate

12.30

yatnena mahatā caitaddravyaṃ rakṣati mānavaḥ | vrajamāne vrajatyevaṃ taṃ vinā hi na tiṣṭhati

12.31

evaṃ jñātvā śamaṃ gaccha jahi cintāmanarthikām | mahāmohena saṃmūḍhā mānavāḥ pāpacetasaḥ

12.32

idaṃ gṛhamayaṃ putra imā nāryo mamaiva hi | anṛtaṃ dṛśyate kānta saṃsārasya hi bandhanam

12.33

evaṃ saṃbodhitā devyā bhāryayā priyayā tadā | punaḥ prāha priyāṃ bhāryāṃ suhitāṃ jñānavādinīm

12.34

somaśarmovācasatyamuktaṃ tvayā bhadre sarvasaṃdehanāśanam | tathā'pi vaṃśamicchanti sādhavaḥ satyapaṇḍitāḥ

12.35

yathā putrasya me cintā dhanasya ca tathā priye | yena kenāpyupāyena putramutpādayāmyaham

12.36

sumanovāca -
putreṇa lokāñjayati putrastārayate kulam | satputreṇa mahābhāga pitā mātā ca jantavaḥ

12.37

ekaḥ putro varaṃ vidvānvahubhirnirgaṇaistu kim | ekastārayate vaṃśamanye saṃtāpakārakāḥ

12.38

pūrvameva mayā proktamanye saṃbandhagāminaḥ | puṇyena prāpyate putraḥ puṇyena prāpyate kulam

12.39

sugarbhaḥ prāpyate puṇyaistasmātpuṇyaṃ samācara | jātasya mṛtyurevāsti janma eva mṛtasya ca

12.40

sujanma prāpyate puṇyairmaraṇaṃ tu tathaiva ca | sukhānāṃ nicayaḥ kānta bhujyate puṇyakarmabhiḥ

12.41

somaśarmovāca -
puṇyasyā''caraṇaṃ brūhi tathā janmānyapi priye | supuṇyaḥ kīdṛśo bhadre vada puṇyasya lakṣaṇam

12.42

sumanovāca -
ādau puṇyaṃ pravakṣyāmi yathā pūrvaṃ śrutaṃ mayā | puruṣo vā'tha vā nārī yathā nityaṃ ca vartate

12.43

yathā puṇyaiḥ samāpnoti kīrtiṃ putrānpriyāṃ dhanam | puṇyasya lakṣaṇaṃ kānta sarvameva vadāmyaham

12.44

brahmacaryeṇa tapasā makhapañcakavartanaiḥ | dānena niyamaiścāpi kṣamāśaucena vallabha

12.45

ahiṃsayā suśaktyā ca hyasteyenāpi vartanaiḥ | etairdaśabhiraṅgaistu dharmameva prapūrayet

12.46

saṃpūrṇo jāyate dharmo grāsairbhogo yathodare | dharme sṛjati dharmātmā trividhenaiva karmaṇā

12.47

tasya dharmaḥ prasannātmā puṇyamevaṃ tu prāpayet | yaṃ yaṃ cintayate prājñastaṃ taṃ prāpnoti durlabham

12.48

somaśarmovāca -kīdṛśī dharmamūrtiḥ syātkānyaṅgāni ca bhāmini | prītyā kathaya me kānte śrotuṃ śraddhā pravartate

12.49

sumanovāca -
loke dharmasya vai mūrtiḥ kairdṛṣṭā na dvijottama | adṛśyavartmā satyātmā na dṛṣṭo devadānavaiḥ

12.50

atrivaṃśasamutpanno yo'nasūyātmajo dvija | tena dṛṣṭaḥ sa vai dharmo dattātreyeṇa vai sadā

12.51

dvāvetau tu mahātmānau kurvāṇau tapa uttamam | dharmeṇa vartamānau tau tapasā ca balena ca

12.52

indrādhikena rūpeṇa praśastena bhaviṣyataḥ | [ daśavarṣasahasraṃ tu yāvattau vanasaṃsthitau

12.53

vāyubhakṣau nirāhārau saṃjātau śubhadarśanau ] | daśavarṣasahasraṃ tu tāvatkālaṃ tapo'rjitam

12.54

susādhyamānayoścaiva tatra dharmaḥ pradṛśyate | pañcāgniḥ sādhyate dvābhyāṃ tāvatkālaṃ dvijottama

12.55

trikālaṃ saṃsthitau tāvannirāhāravrataṃ tathā | jalamadhye sthitau tāvaddattātreyo yatistathā

12.56

durvāsāstu muniśreṣṭhastapasā caiva karṣitaḥ | dharme prati sa dharmātmā cukrodha munipuṅgavaḥ

12.57

kruddhe sati mahābhāga tasminmunivare tadā | atha dharmaḥ samāyātaḥ svarūpeṇa dvijottamaḥ

12.58

brahmacaryādibhiryuktastapobhiśca sa buddhimān | satyaṃ brāhmaṇarūpeṇa brahmacaryaṃ tathaiva ca

12.59

tapastu dvijavaryo'sti damaḥ prājño dvijottamaḥ | [†niyamastu mahāprājño dānameva tathaiva ca

12.60

agnihotrasvarūpeṇa hvātreyaṃ hi samāgataḥ | kṣamā śāntistathā lajjā cāhaṃsā ca hyakalpanā

12.61

etāḥ sarvāḥ samāyātā strīrūpāstu dvijottama]| buddhiḥ prajñā dayā śraddhā medhāsatkṛtiśāntayaḥ

12.62

pañcāgnayastathā puṇyāḥ sāṅgā vedāstu te tadāṃ | svasvarūpadharāścaite sarve siddhiṃ samāgatāḥ

12.63

agnyādhānādayaḥ puṇyā aśvamedhādayastathā | rūpalāvaṇyasaṃyuktāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ

12.64

divyamaulāmbaradharā divyagandhānulepanāḥ | kirīṭakuṇḍalopetā divyābharaṇabhūṣitāḥ
dīptimantaḥ svarūpāste tenojvālābhirāvṛtāḥ

12.65

evaṃ dharmaḥ samāyātaḥ parivārasamanvitaḥ | yatra tiṣṭhati durvāsāḥ krodhanaḥ kālavattathā

12.66

dharma uvāca —
kasmātkopaḥ kṛto vipra bhavāṃstapaḥsamanvitaḥ | krodho hi nāśayecchreyastapa eva na saṃśayaḥ

12.67

sarvanāśakaraṃ tasmātkrodhaṃ tapasi varjayet | svastho bhava dvijaśreṣṭha utkṛṣṭaṃ tapasaḥ phalam

12.68

durvāsā uvāca —
bhavānko hi samāyāta etairdvijavaraiḥ saha | aitā nāryaḥ pratiṣṭhanti surūpāḥ samalaṃkṛtāḥ
kathayasva mamāgre tvaṃ vistareṇa mahāmate

12.69

dharma uvāca —
ayaṃ brāhmaṇarūpeṇa sarvatejaḥsamanvitaḥ | daṇḍahastaḥ suprasannaḥ kamaṇḍaludharastathā

12.70

tavāgre brahmacaryākhyaḥ so'yaṃ paśya samāgataḥ | anyaṃ paśya tvamevaṃ ca dīptimantaṃ dvijottamam

12.71

kapilaṃ piṅgalākṣaṃ ca satyamenaṃ dvijottama | tādṛśaṃ paśya dharmātmanvaiśvadevasamaprabham

12.72

yattapo hi tvayā vipra sarvadaiva samāśritam | enaṃ paśya mahābhāga tava pārśvaṃ samāgatam

12.73

prasannavāgdīptiyuktaḥ sarvajīvadyāparaḥ | daiṃma eva tathā''yāto yaḥ poṣayati sarvadā

12.74

jaṭilaḥ karkaśaḥ piṅgo hyatitīvro mahāprabhuḥ | nāśako hi sa pāpānāṃ khaḍgahasto dvijottamaḥ

12.75

[ dama eṣa samāyātaḥ paśya paśya dvijottamaḥ]| am̐bhiśānto mahāpuṇyo nityakriyāsamanvitaḥ

12.76

niyamastu samāyātastava pārśve dvijottamaḥ | atiśuklo mahādīptaḥ śuddhasphaṭikasaṃnibhaḥ

12.77

payaḥkamaṇḍalukam̐ro dantakāṣṭhadharo dvijaḥ | śauca eṣa samāyāto bhavataḥ saṃnidhāviha

12.78

atisādhvī mahābhāgā satyabhūṣaṇabhūṣitā | sarvābharaṇaśobhāṅgī śuśrūṣeyaṃ samāgatā

12.79

atidhīrā prasannāṅgī gaurī prahasitānanā | padmahastā iyaṃ dhātrī padmanetrā supadminī

12.80

divyairābharaṇairyuktā kṣamā prāptā dvijottama | atiśāntā supratiṣṭhā bahumaṅgalasaṃyutāḥ

12.81

divyaratnakṛtāśobhā divyābharaṇabhūṣitā | tava śāntirmahāprājña jñānarūpā samāgatā

12.82

paropakārakaraṇā bahusatyasamākulā | mitabhāṣā sadaivausau prajñeyaṃ te samāgatā

12.83

prasannā sā kṣamāyuktā saṃrvābharaṇabhūṣaṇā | paidmāsanā surūpā sā śyāmavarṇā yaśasvinī

12.84

[ †ahiṃseyaṃ mahābhāgā bhavantaṃ tu samāgatā | taptakāñcanavarṇāṅgī raktāmbaravilāsinī ]

12.84.p1

suprasannā subhitrā ca yatra tatra na paśyati | jñānabhāvasamākrāntā puṇyahastā tapasvinī

12.84.p2

[ muktābharaṇaśobhāḍhyā nirmalā cāruhāsinī ]

12.87

iyaṃ śraddhā mahābhāga paśya paśya samāgatā | bahubuddhisamākrāntā bahujñānasamākulā
subhogā sattarūpā sā susthitā cārumaṅgalā | sarvāvadhyānasaṃyuktā lokamātā yaśasvinī

12.91

sarvābharaṇaśobhāḍhyā pīnaśroṇipayodharā | gauravarṇā samāyātā nīlavastravibhūṣaṇā
iyaṃ medhā mahāprājña tavaiva parisaṃsthitā | haṃsacandrapratīkāśā muktāhāravilambinī
sarvāvaraṇasaṃbhūṣā suprasannā manasvinī | śvetavastreṇa saṃvītā śatapatraṃ kare kṛtam
pustakākṣaṃ kare yasyā rājamānaṃ sadaiva hi | [+ eṣā prajñā mahābhāgā bhāgyavantaṃ samāgatā

12.94

lākṣārasasamāmarṇā suprasannā sadaiva hi ] | pītapuṣpakṛtāmālā hārakeyūrabhūṣaṇā
mudrikākaṅkaṇopetā ratnakuṇḍalamaṇḍitā | pītena vāsasā devī sadaiva parirājate
trailokyasyopakārāya poṣaṇārthādvitīyakā | yasyāḥ śīlaṃ dvijaśreṣṭha sadaiva parikīrtitam

12.97

seyaṃ dayā susaṃprāptā tava pārśvaṃ dvijottama | iyaṃ vṛddhā mahāprājñā bhāvabhāryā tapasvinī
mama mātā dvijaśreṣṭha dharmo'haṃ tava suvrata | iti jñātvā samaṃ gaccha māmevaṃ paripālaya
durvāsā uvāca—
yadi dharmaḥ samāyāto matsamīpaṃ tu sāṃpratam | etanme kāraṇaṃ brūhi kiṃ te dharmaṃ karomyaham

12.98

dharma uvāca—
kasmātkruddho'si viprendra kimetairvipriyaṃ kṛtam | tanme tvaṃ kāraṇaṃ brūhi durvāso yadi manyase

12.101

durvāsā uvāca-yenāhaṃ kupito deva tadidaṃ kāraṇaṃ śṛṇu | damaśaucaiḥ susaṃkleśaiḥ śodhitaṃ kāyamātmanaḥ
lakṣavarṣapramāṇaṃ vai tapaścaryā mayā kṛtā | evaṃ paśyāmi māmeva na dayā te pravartate
tasmātkruddho'smi te'dyaiva śāpatrayaṃ dadāmyaham| evaṃ jñātvā tadā dharmastamuvāca mahāmatiḥ

12.104

dharma uvāca—
mayi naṣṭe mahāprājña loko nāśaṃ sameṣyati | duḥkhamūlamahaṃ tāta nikarṣāmi bhṛśaṃ dvija
saukhyaṃ paścādahaṃ dadmi yadi satyaṃ na muñcati| [ upāyo'yaṃ sukhamūlasya puṇyaṃ duḥkhena labhyate 103
puṇyamevaṃ prakurvāṇaḥ prāṇī prāṇānvimuñcati] | mahatsaukhyaṃ dadāmīha paratra ca na saṃśayaḥ

12.105

durvāsā uvāca—
sukhaṃ yenā''pyate tena paraṃ duḥkhaṃ prapadyate | tattu martyaḥ parityajya hyanyenāpi bhunakti ca

12.106

[⁺ tacchreyo naiva paśyāmi tvanyāyaṃ hi kṛtaṃ tava| yena kāyena kriyate bhujyate tena tatsukham

12.107

anyena kriyate kleśamanyenāpi prabhujyate] | tatsukhaṃ ko vijānāti cānyāyaṃ dharmameva vā

12.108

[ anyena kriyate kleśamanyenāpi sukhaṃ punaḥ] | bhunakti puruṣo dharmaṃ tatsarvaṃ śreyasā yutam

12.109

puṇyaṃ caiva hyanenāpi hyanena phalamaśnute | priyaṃ kṛtvā punaḥ puṇyamanena paribhujyate

12.110

tatsarvaṃ hi sukhaṃ proktaṃ yattathā yasya lakṣaṇam | dharmaśāstroditaṃ caiva kṛtaṃ sarvatra nānyathā

12.111

yena kāyena kurvanti tena duḥkhaṃ sahanti te | paratra tena bhuñjanti hyanenāpi tathaiva vā
iti jñātvā sa dharmātmā caivānsamavalokayet

12.114

yathā caurā mahāpāpāḥ svakāyena sahanti te | duḥkhaṃ ca dāruṇaṃ tīvraṃ tathā sukhaṃ kathaṃ na hi 112
dharma uvāca —
yena kāyena ye pāpā ācaranti hi pātakam | tena pīḍāṃ sahantyeva pātakasya hi tatphalam113
daṇḍamekaṃ paraṃ dṛṣṭaṃ dharmaśāstreṣu paṇḍitaiḥ | taṃ dharmapūrvakaṃ viddhi hyaitannyāyaistvameva hi

12.115

durvāsā uvāca —
evaṃ nyāyaṃ na manye'haṃ tathaiva śṛṇu dharmarāṭ | śāpatrayaṃ pradāsyāmi kruddho'haṃ tava nānyathā

12.116

dharma uvāca —
yadā kruddho mahāprājña māmeva hi kṣamasva ca| [ naiva kṣamasi viprendra dāsīputraṃ hi māṃ kuru

12.117

rājānaṃ tu na kartavyaṃ cāṇḍālaṃ ca mahāmune | prasādasumukho vipra praṇatasya sadaiva hi]
durvāsāśca tataḥ kruddho dharmaṃ caiva śaśāpa ha

12.119

durvāsā uvāca —
rājā bhava tvaṃ dharmādya dāsīputraśca nānyathā| gaccha cāṇḍālayoniṃ ca dharma tvaṃ svecchayā vraja 118
evaṃ śāpatrayaṃ dattvā gato'sau dvijasattamaḥ | anenāpi prasaṅgena dṛṣṭo dharmaḥ purā kila

12.121

somaśarmovāca-dharmastu kīdṛśo jātastena śapto mahātmanā | tadbhogaṃ tasya me brūhi yadi jānāsi bhāmini 120
sumanovāca....
bharatānāṃ kule jāto dharmo bhūtvā yudhiṣṭhiraḥ | vidurā dāsiputrastu anyaccaiva vadāmyaham

12.122

yadā rājā hariścandro viśvāmitreṇa karṣitaḥ | tadā cāṇḍālatāṃ prāptaḥ sa hi dharmo mahāmatiḥ
durvāsaso hi śāpādvai satyamuktaṃ tavāgrataḥ

12.122.p1

iti śrīmahāpurāṇe pādme bhūmikhaṇḍe somaśarmasumanārṇasaṃvāde dvādaśo'dhyāyaḥ || 12

Linked texts (3)