Bhukhanda 12: atha dvādaśo'dhyāyaḥ
Bhūkhaṇḍa 12
- Language
- Sanskrit
Contents
atha dvādaśo'dhyāyaḥ
12.2
sumanovāca—
ṛṇaṃ yasya gṛhītvā yaḥ prayāti maraṇaṃ kila | arthadātā suto bhūtvā bhrātā vātha pitā priyā 1
mitrarūpeṇa varteta hyatiduṣṭaḥ sadaiva saḥ | guṇaṃ naiva prapaśyeta sa krūro niṣṭhurākṛtiḥ
12.3
jalpate niṣṭhuraṃ vākyaṃ sadaiva svajaneṣu ca | miṣṭaṃ miṣṭaṃ samaśnāti bhogānbhunakti nityaśaḥ
12.4
dyūtakarmarato nityaṃ caurakarmāṇi saspṛhaḥ | gṛhadravyaṃ balāddhṛṅge vāryamāṇaḥ sa kupyati
12.5
pitaraṃ mātaraṃ caiva kutsate ca dine dine | drāvakastrāsakaścaiva bahuniṣṭhurajalpakaḥ
12.6
evaṃ bhuktvā'tha taddravyaṃ sukhena saṃpratiṣṭhati | jātakaudibhirbālyairdravyaṃ gṛhṇāti dāruṇaḥ
punarvivāhasaṃbandhānnānābhedairanekatā
12.7
evaṃ saṃjāyate dravyamevametadadātyapi | gṛhakṣetrādikaṃ sarvaṃ mamaiva hi na saṃśayaḥ
12.8
pitaraṃ mātaraṃ caiva hinastyeva dine dine | sudaṇḍairmusalaiścaiva sarvaghātaistu dāruṇaiḥ
12.9
mṛte tu tasminpitari mātaryevātiniṣṭhuraḥ | niḥsneho niṣṭhuraścaiva jāyate nātra saṃśayaḥ
12.10
śrāddhakarmāṇi [ dānāni na karoti kadaiva saḥ | evaṃvidhāśca vai putrāḥ prabhavanti mahītale
12.11
ripuṃ putraṃ pravakṣyāmi] tavāgre dvijapuṅgava | bālye vayasi saṃprāpte riputve vartate sadā
12.13
pitaraṃ mātaraṃ caiva krīḍamāno hi tāḍayet | tāḍayitvā prayātyeva prahasyaiva punaḥ punaḥ 12
punarāyāti saṃtrastaḥ pitaraṃ mātaraṃ prati | sakrodho vardhate nityaṃ vairakarmaṇi sarvadā
12.14
pitaraṃ mārayitvā ca mātaraṃ ca tataḥ punaḥ | prayātyevaṃ suduṣṭātmā pūrvavairānubhāvataḥ
12.15
athātaḥ saṃpravakṣyāmi yasmāllabdhaṃ bhavetpriyam | mātaraṃ ca priyaṃ kuryādbālye lālanamānanaiḥ
12.16
vayaḥ prāpya priyaṃ kuryānmātā pitroranantaram | bhaktyā saṃtoṣayennityaṃ tāvubhau paritoṣayet
12.17
snehena vacasā caiva priyasaṃbhāṣaṇena ca | mṛte gurau samājñāya snehena rudate punaḥ
12.19
śrāddhakarmāṇi sarvāṇi piṇḍadānādikāṃ kriyām | karotyeva suduḥkhārtastebhyo yātrāṃ prayacchati
ṛṇatrayānvitaḥ snehādbhuṅkñāpayati nityaśaḥ | yasmāllabdhaṃ bhavetkānta prayacchati na saṃśayaḥ
12.20
putro bhūtvā mahāprājña anena vidhinā kila | udāsīnaṃ pravakṣyāmi tavāgre priya sāṃpratam
12.21
udāsīnena bhāvena sadaiva parivartate | dadāti naiva gṛhṇāti na ca kupyati tuṣyati
12.22
no vā dadāti saṃtyajya hyudāsīno dvijottama | tavāgre kathitaṃ sarvaṃ putrāṇāṃ gatirīdṛśī
12.23
yathā putrāstathā bhāryā pitā mātā'tha bāndhavāḥ | bhṛtyāścānye samākhyātāḥ paśavasturagāstathā
12.24
gajā mahiṣyo dāsāśca ṛṇasaṃbandhinastvamī | gṛhītaṃ na ṛṇaṃ tena āvābhyāṃ tu na kasyacit
12.25
nyāsaścaiva na kasyāpi hṛtto vai pūrvajanmani | dhārayāvo na kasyāpi ṛṇaṃ kānta śṛṇuṣva hi
12.26
na vairamasti kenāpi pūrvajanmani vai kṛtam | āvābhyāṃ hi na viprendra gṛhītaṃ kasyacitpate
12.28
evaṃ jñātvā śamaṃ gaccha tyaja cintāmanarthikām | kasya putrāḥ priyā bhāryāḥ kasya svajanabāndhavāḥ 27
hṛtaṃ na caiva kasyāpi naiva dattaṃ tvayā punaḥ | kathaṃ hi dhanamāyāti vismayaṃ vraja mā dhava
12.29
prāptavyameva yasyaiva bhaveddravyaṃ dvijottama | anāyāsena hastena tasyaiva parijāyate
12.30
yatnena mahatā caitaddravyaṃ rakṣati mānavaḥ | vrajamāne vrajatyevaṃ taṃ vinā hi na tiṣṭhati
12.31
evaṃ jñātvā śamaṃ gaccha jahi cintāmanarthikām | mahāmohena saṃmūḍhā mānavāḥ pāpacetasaḥ
12.32
idaṃ gṛhamayaṃ putra imā nāryo mamaiva hi | anṛtaṃ dṛśyate kānta saṃsārasya hi bandhanam
12.33
evaṃ saṃbodhitā devyā bhāryayā priyayā tadā | punaḥ prāha priyāṃ bhāryāṃ suhitāṃ jñānavādinīm
12.34
somaśarmovācasatyamuktaṃ tvayā bhadre sarvasaṃdehanāśanam | tathā'pi vaṃśamicchanti sādhavaḥ satyapaṇḍitāḥ
12.35
yathā putrasya me cintā dhanasya ca tathā priye | yena kenāpyupāyena putramutpādayāmyaham
12.36
sumanovāca -
putreṇa lokāñjayati putrastārayate kulam | satputreṇa mahābhāga pitā mātā ca jantavaḥ
12.37
ekaḥ putro varaṃ vidvānvahubhirnirgaṇaistu kim | ekastārayate vaṃśamanye saṃtāpakārakāḥ
12.38
pūrvameva mayā proktamanye saṃbandhagāminaḥ | puṇyena prāpyate putraḥ puṇyena prāpyate kulam
12.39
sugarbhaḥ prāpyate puṇyaistasmātpuṇyaṃ samācara | jātasya mṛtyurevāsti janma eva mṛtasya ca
12.40
sujanma prāpyate puṇyairmaraṇaṃ tu tathaiva ca | sukhānāṃ nicayaḥ kānta bhujyate puṇyakarmabhiḥ
12.41
somaśarmovāca -
puṇyasyā''caraṇaṃ brūhi tathā janmānyapi priye | supuṇyaḥ kīdṛśo bhadre vada puṇyasya lakṣaṇam
12.42
sumanovāca -
ādau puṇyaṃ pravakṣyāmi yathā pūrvaṃ śrutaṃ mayā | puruṣo vā'tha vā nārī yathā nityaṃ ca vartate
12.43
yathā puṇyaiḥ samāpnoti kīrtiṃ putrānpriyāṃ dhanam | puṇyasya lakṣaṇaṃ kānta sarvameva vadāmyaham
12.44
brahmacaryeṇa tapasā makhapañcakavartanaiḥ | dānena niyamaiścāpi kṣamāśaucena vallabha
12.45
ahiṃsayā suśaktyā ca hyasteyenāpi vartanaiḥ | etairdaśabhiraṅgaistu dharmameva prapūrayet
12.46
saṃpūrṇo jāyate dharmo grāsairbhogo yathodare | dharme sṛjati dharmātmā trividhenaiva karmaṇā
12.47
tasya dharmaḥ prasannātmā puṇyamevaṃ tu prāpayet | yaṃ yaṃ cintayate prājñastaṃ taṃ prāpnoti durlabham
12.48
somaśarmovāca -kīdṛśī dharmamūrtiḥ syātkānyaṅgāni ca bhāmini | prītyā kathaya me kānte śrotuṃ śraddhā pravartate
12.49
sumanovāca -
loke dharmasya vai mūrtiḥ kairdṛṣṭā na dvijottama | adṛśyavartmā satyātmā na dṛṣṭo devadānavaiḥ
12.50
atrivaṃśasamutpanno yo'nasūyātmajo dvija | tena dṛṣṭaḥ sa vai dharmo dattātreyeṇa vai sadā
12.51
dvāvetau tu mahātmānau kurvāṇau tapa uttamam | dharmeṇa vartamānau tau tapasā ca balena ca
12.52
indrādhikena rūpeṇa praśastena bhaviṣyataḥ | [ daśavarṣasahasraṃ tu yāvattau vanasaṃsthitau
12.53
vāyubhakṣau nirāhārau saṃjātau śubhadarśanau ] | daśavarṣasahasraṃ tu tāvatkālaṃ tapo'rjitam
12.54
susādhyamānayoścaiva tatra dharmaḥ pradṛśyate | pañcāgniḥ sādhyate dvābhyāṃ tāvatkālaṃ dvijottama
12.55
trikālaṃ saṃsthitau tāvannirāhāravrataṃ tathā | jalamadhye sthitau tāvaddattātreyo yatistathā
12.56
durvāsāstu muniśreṣṭhastapasā caiva karṣitaḥ | dharme prati sa dharmātmā cukrodha munipuṅgavaḥ
12.57
kruddhe sati mahābhāga tasminmunivare tadā | atha dharmaḥ samāyātaḥ svarūpeṇa dvijottamaḥ
12.58
brahmacaryādibhiryuktastapobhiśca sa buddhimān | satyaṃ brāhmaṇarūpeṇa brahmacaryaṃ tathaiva ca
12.59
tapastu dvijavaryo'sti damaḥ prājño dvijottamaḥ | [†niyamastu mahāprājño dānameva tathaiva ca
12.60
agnihotrasvarūpeṇa hvātreyaṃ hi samāgataḥ | kṣamā śāntistathā lajjā cāhaṃsā ca hyakalpanā
12.61
etāḥ sarvāḥ samāyātā strīrūpāstu dvijottama]| buddhiḥ prajñā dayā śraddhā medhāsatkṛtiśāntayaḥ
12.62
pañcāgnayastathā puṇyāḥ sāṅgā vedāstu te tadāṃ | svasvarūpadharāścaite sarve siddhiṃ samāgatāḥ
12.63
agnyādhānādayaḥ puṇyā aśvamedhādayastathā | rūpalāvaṇyasaṃyuktāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ
12.64
divyamaulāmbaradharā divyagandhānulepanāḥ | kirīṭakuṇḍalopetā divyābharaṇabhūṣitāḥ
dīptimantaḥ svarūpāste tenojvālābhirāvṛtāḥ
12.65
evaṃ dharmaḥ samāyātaḥ parivārasamanvitaḥ | yatra tiṣṭhati durvāsāḥ krodhanaḥ kālavattathā
12.66
dharma uvāca —
kasmātkopaḥ kṛto vipra bhavāṃstapaḥsamanvitaḥ | krodho hi nāśayecchreyastapa eva na saṃśayaḥ
12.67
sarvanāśakaraṃ tasmātkrodhaṃ tapasi varjayet | svastho bhava dvijaśreṣṭha utkṛṣṭaṃ tapasaḥ phalam
12.68
durvāsā uvāca —
bhavānko hi samāyāta etairdvijavaraiḥ saha | aitā nāryaḥ pratiṣṭhanti surūpāḥ samalaṃkṛtāḥ
kathayasva mamāgre tvaṃ vistareṇa mahāmate
12.69
dharma uvāca —
ayaṃ brāhmaṇarūpeṇa sarvatejaḥsamanvitaḥ | daṇḍahastaḥ suprasannaḥ kamaṇḍaludharastathā
12.70
tavāgre brahmacaryākhyaḥ so'yaṃ paśya samāgataḥ | anyaṃ paśya tvamevaṃ ca dīptimantaṃ dvijottamam
12.71
kapilaṃ piṅgalākṣaṃ ca satyamenaṃ dvijottama | tādṛśaṃ paśya dharmātmanvaiśvadevasamaprabham
12.72
yattapo hi tvayā vipra sarvadaiva samāśritam | enaṃ paśya mahābhāga tava pārśvaṃ samāgatam
12.73
prasannavāgdīptiyuktaḥ sarvajīvadyāparaḥ | daiṃma eva tathā''yāto yaḥ poṣayati sarvadā
12.74
jaṭilaḥ karkaśaḥ piṅgo hyatitīvro mahāprabhuḥ | nāśako hi sa pāpānāṃ khaḍgahasto dvijottamaḥ
12.75
[ dama eṣa samāyātaḥ paśya paśya dvijottamaḥ]| am̐bhiśānto mahāpuṇyo nityakriyāsamanvitaḥ
12.76
niyamastu samāyātastava pārśve dvijottamaḥ | atiśuklo mahādīptaḥ śuddhasphaṭikasaṃnibhaḥ
12.77
payaḥkamaṇḍalukam̐ro dantakāṣṭhadharo dvijaḥ | śauca eṣa samāyāto bhavataḥ saṃnidhāviha
12.78
atisādhvī mahābhāgā satyabhūṣaṇabhūṣitā | sarvābharaṇaśobhāṅgī śuśrūṣeyaṃ samāgatā
12.79
atidhīrā prasannāṅgī gaurī prahasitānanā | padmahastā iyaṃ dhātrī padmanetrā supadminī
12.80
divyairābharaṇairyuktā kṣamā prāptā dvijottama | atiśāntā supratiṣṭhā bahumaṅgalasaṃyutāḥ
12.81
divyaratnakṛtāśobhā divyābharaṇabhūṣitā | tava śāntirmahāprājña jñānarūpā samāgatā
12.82
paropakārakaraṇā bahusatyasamākulā | mitabhāṣā sadaivausau prajñeyaṃ te samāgatā
12.83
prasannā sā kṣamāyuktā saṃrvābharaṇabhūṣaṇā | paidmāsanā surūpā sā śyāmavarṇā yaśasvinī
12.84
[ †ahiṃseyaṃ mahābhāgā bhavantaṃ tu samāgatā | taptakāñcanavarṇāṅgī raktāmbaravilāsinī ]
12.84.p1
suprasannā subhitrā ca yatra tatra na paśyati | jñānabhāvasamākrāntā puṇyahastā tapasvinī
12.84.p2
[ muktābharaṇaśobhāḍhyā nirmalā cāruhāsinī ]
12.87
iyaṃ śraddhā mahābhāga paśya paśya samāgatā | bahubuddhisamākrāntā bahujñānasamākulā
subhogā sattarūpā sā susthitā cārumaṅgalā | sarvāvadhyānasaṃyuktā lokamātā yaśasvinī
12.91
sarvābharaṇaśobhāḍhyā pīnaśroṇipayodharā | gauravarṇā samāyātā nīlavastravibhūṣaṇā
iyaṃ medhā mahāprājña tavaiva parisaṃsthitā | haṃsacandrapratīkāśā muktāhāravilambinī
sarvāvaraṇasaṃbhūṣā suprasannā manasvinī | śvetavastreṇa saṃvītā śatapatraṃ kare kṛtam
pustakākṣaṃ kare yasyā rājamānaṃ sadaiva hi | [+ eṣā prajñā mahābhāgā bhāgyavantaṃ samāgatā
12.94
lākṣārasasamāmarṇā suprasannā sadaiva hi ] | pītapuṣpakṛtāmālā hārakeyūrabhūṣaṇā
mudrikākaṅkaṇopetā ratnakuṇḍalamaṇḍitā | pītena vāsasā devī sadaiva parirājate
trailokyasyopakārāya poṣaṇārthādvitīyakā | yasyāḥ śīlaṃ dvijaśreṣṭha sadaiva parikīrtitam
12.97
seyaṃ dayā susaṃprāptā tava pārśvaṃ dvijottama | iyaṃ vṛddhā mahāprājñā bhāvabhāryā tapasvinī
mama mātā dvijaśreṣṭha dharmo'haṃ tava suvrata | iti jñātvā samaṃ gaccha māmevaṃ paripālaya
durvāsā uvāca—
yadi dharmaḥ samāyāto matsamīpaṃ tu sāṃpratam | etanme kāraṇaṃ brūhi kiṃ te dharmaṃ karomyaham
12.98
dharma uvāca—
kasmātkruddho'si viprendra kimetairvipriyaṃ kṛtam | tanme tvaṃ kāraṇaṃ brūhi durvāso yadi manyase
12.101
durvāsā uvāca-yenāhaṃ kupito deva tadidaṃ kāraṇaṃ śṛṇu | damaśaucaiḥ susaṃkleśaiḥ śodhitaṃ kāyamātmanaḥ
lakṣavarṣapramāṇaṃ vai tapaścaryā mayā kṛtā | evaṃ paśyāmi māmeva na dayā te pravartate
tasmātkruddho'smi te'dyaiva śāpatrayaṃ dadāmyaham| evaṃ jñātvā tadā dharmastamuvāca mahāmatiḥ
12.104
dharma uvāca—
mayi naṣṭe mahāprājña loko nāśaṃ sameṣyati | duḥkhamūlamahaṃ tāta nikarṣāmi bhṛśaṃ dvija
saukhyaṃ paścādahaṃ dadmi yadi satyaṃ na muñcati| [ upāyo'yaṃ sukhamūlasya puṇyaṃ duḥkhena labhyate 103
puṇyamevaṃ prakurvāṇaḥ prāṇī prāṇānvimuñcati] | mahatsaukhyaṃ dadāmīha paratra ca na saṃśayaḥ
12.105
durvāsā uvāca—
sukhaṃ yenā''pyate tena paraṃ duḥkhaṃ prapadyate | tattu martyaḥ parityajya hyanyenāpi bhunakti ca
12.106
[⁺ tacchreyo naiva paśyāmi tvanyāyaṃ hi kṛtaṃ tava| yena kāyena kriyate bhujyate tena tatsukham
12.107
anyena kriyate kleśamanyenāpi prabhujyate] | tatsukhaṃ ko vijānāti cānyāyaṃ dharmameva vā
12.108
[ anyena kriyate kleśamanyenāpi sukhaṃ punaḥ] | bhunakti puruṣo dharmaṃ tatsarvaṃ śreyasā yutam
12.109
puṇyaṃ caiva hyanenāpi hyanena phalamaśnute | priyaṃ kṛtvā punaḥ puṇyamanena paribhujyate
12.110
tatsarvaṃ hi sukhaṃ proktaṃ yattathā yasya lakṣaṇam | dharmaśāstroditaṃ caiva kṛtaṃ sarvatra nānyathā
12.111
yena kāyena kurvanti tena duḥkhaṃ sahanti te | paratra tena bhuñjanti hyanenāpi tathaiva vā
iti jñātvā sa dharmātmā caivānsamavalokayet
12.114
yathā caurā mahāpāpāḥ svakāyena sahanti te | duḥkhaṃ ca dāruṇaṃ tīvraṃ tathā sukhaṃ kathaṃ na hi 112
dharma uvāca —
yena kāyena ye pāpā ācaranti hi pātakam | tena pīḍāṃ sahantyeva pātakasya hi tatphalam113
daṇḍamekaṃ paraṃ dṛṣṭaṃ dharmaśāstreṣu paṇḍitaiḥ | taṃ dharmapūrvakaṃ viddhi hyaitannyāyaistvameva hi
12.115
durvāsā uvāca —
evaṃ nyāyaṃ na manye'haṃ tathaiva śṛṇu dharmarāṭ | śāpatrayaṃ pradāsyāmi kruddho'haṃ tava nānyathā
12.116
dharma uvāca —
yadā kruddho mahāprājña māmeva hi kṣamasva ca| [ naiva kṣamasi viprendra dāsīputraṃ hi māṃ kuru
12.117
rājānaṃ tu na kartavyaṃ cāṇḍālaṃ ca mahāmune | prasādasumukho vipra praṇatasya sadaiva hi]
durvāsāśca tataḥ kruddho dharmaṃ caiva śaśāpa ha
12.119
durvāsā uvāca —
rājā bhava tvaṃ dharmādya dāsīputraśca nānyathā| gaccha cāṇḍālayoniṃ ca dharma tvaṃ svecchayā vraja 118
evaṃ śāpatrayaṃ dattvā gato'sau dvijasattamaḥ | anenāpi prasaṅgena dṛṣṭo dharmaḥ purā kila
12.121
somaśarmovāca-dharmastu kīdṛśo jātastena śapto mahātmanā | tadbhogaṃ tasya me brūhi yadi jānāsi bhāmini 120
sumanovāca....
bharatānāṃ kule jāto dharmo bhūtvā yudhiṣṭhiraḥ | vidurā dāsiputrastu anyaccaiva vadāmyaham
12.122
yadā rājā hariścandro viśvāmitreṇa karṣitaḥ | tadā cāṇḍālatāṃ prāptaḥ sa hi dharmo mahāmatiḥ
durvāsaso hi śāpādvai satyamuktaṃ tavāgrataḥ
12.122.p1
iti śrīmahāpurāṇe pādme bhūmikhaṇḍe somaśarmasumanārṇasaṃvāde dvādaśo'dhyāyaḥ || 12
Linked texts (3)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Bhūmikhaṇḍa — Sanskrit