Bhukhanda 38: athaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Bhūkhaṇḍa 38
- Language
- Sanskrit
athaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
38.1
vena uvāca —
kālasya tasya me brūhi lakṣaṇaṃ buddhipūrvakam | [ tīrthasyāpi ca yadrūpaṃ pātrasyāpi sulakṣaṇam]
38.2
dānasyāpi jagannātha vidhiṃ vistarato vada | prasādasumukho bhūtvā śraddhā śrotuṃ pravarttate
38.3
viṣṇuruvāca-dānakālaṃ pravakṣyāmi nityanaimittikaṃ nṛpa | kāmyaṃ cāpi mahārāja caturthaṃ prāyikaṃ punaḥ
38.4
sūryasyodayavelāyāṃ pāpaṃ naśyati sarvataḥ | andhakārādikānāṃ ca ghorāṇāṃ nāśakārakaḥ
38.5
divi sūryo mamāṃśo'yaṃ tejasāṃ kalpito nidhiḥ | tasyaiva tejasā dagdhaṃ bhasmatāṃ yāti kilviṣam
38.6
udyantaṃ mamāṃśaṃ yo dṛṣṭvā datte tu vāryapi | tasya kiṃ kathyate bhūpa nityaṃ puṇyavivardhakam
38.8
prāptāyāṃ hi suvelāyāṃ tasyāṃ dānaṃ karoti yaḥ | snātvā'bhyarcya pitṝndevāñchraddhābhaktisamanvitaḥ
yathāśaktiprabhāvena dayāyuktena cetasā | annaṃ phalaṃ payaḥ puṣpaṃ vastraṃ tāmbūlabhūṣaṇam
38.9
hemaratnādikaṃ caiva tasya puṇyamanantakam | madhyāhne ca tathā rājannaparāhne tathaiva ca
38.10
māmuddiśya hi yo dadyāttasya puṇyamanantakam | khānapānādikaṃ sarvamiṣṭaṃ lepanakuṅkumam
38.11
karpūro(rā)dikamevāpi vastrālaṃkārabhūṣaṇam | avicchinnaṃ dadātyevaṃ bhogasaukhyapradāyakam
38.13
nityakālo mayā''khyāto dānapūjārthināṃ śubhaḥ | athātaḥ saṃpravakṣyāmi naimittikamanuttamam 12
trikāleṣvapi dātavyaṃ dānameva na saṃśayaḥ | śūnyaṃ dinaṃ na kartavyamātmano hitamicchatā
38.14
yasminkāle pradattaṃ hi kiṃciddānaṃ narādhipa | tatprabhāvānmahāprājño bahusāmarthyasaṃyutaḥ
38.15
dhanāḍhyo guṇavānyuktaḥ paṇḍito'tivicakṣaṇaḥ | pakṣamāsadinaṃ yāvanna dattaṃ vai yadā'śanam
38.16
tāvadvai vārayāmyenaṃ bhakṣyāccaiva narottamam | svamalaṃ bhakṣitaṃ caiva hyadattvā dānamuttamam
38.17
utpādayāmyahaṃ rogaṃ sarvabhoganivāraṇam | teṣāṃ kāyeṣu saṃsṛṣṭaṃ bahupīḍāpradāyakam
38.18
[†mandānalena saṃyuktaṃ jvaraṃ saṃtāpakārakam |] trikāleṣu na datte yo brāhmaṇeṣu sureṣu ca
38.19
svayamaśnāti miṣṭaṃ tu tena pāpaṃ mahatkṛtam | prāyaścittena raudreṇa tamevaṃ pariśoṣayet
38.20
upavāsairmahārāja kāyaśoṣakarādibhiḥ | carmakāro yathā carma kuṇḍasyopari nirghṛṇaḥ
38.21
śodhayecca kaṣāyaiśca taiścarma sphoṭayatyatha | tathā'haṃ pāpakarttāraṃ śodhayāmi na saṃśayaḥ
38.22
oṣadhīnāṃ prayogaiśca kaṣāyaiḥ kaṭukairbhṛvam | uṣṇodakaiśca saṃtāpairvāyusūveṇa nānyathā
38.23
sukhaṃ bhuṅkte tataḥ so'gre bhogānpuṇyānmanogatān | na karoti samarthaḥ sansarvadānamanuttamam
38.24
mahatā pāparogeṇa tamevaṃ paritāpaye | nityakāle hi yaddattamātmārthe dānamarthine
38.25
na taddattaṃ hi rājendra śraddhāpūtena cetasā | tathā tāṃstārayāmyetānupāyairdāruṇaiḥ kila
38.26
vāsudeva uvāca —
naimittikāṃstathā kālānpuṇyāṃścaiva tavāgrataḥ | pravakṣyāmi naraśreṣṭha svabuddhyā śṛṇu tattvataḥ
38.27
amāvāsyā mahārāja paurṇamāsī tathaiva ca | yadā bhavati saṃkrāntirvyatīpāto nareśvara
38.29
vaidhṛtiśca tathā proktā hyekādaśī tathā bhavet | mahāmāghī tathā''ṣāḍhī vaiśākhī kārttikī tathā 28
amāsomasamāyoge manvādiṣu yugādiṣu | gajacchāyā tathā proktā pitṛkṣayatithistathā
38.30
ete naimittikāḥ proktāstavāre nṛpasattama | eteṣu dīyate dānaṃ tasya dānasya yatphalam
38.31
tatphalaṃ tu pravakṣyāmi śrūyatāṃ nṛpasattama | māmuddiśya tu yo bhaktyā brāhmaṇāya prayacchati
38.32
tasyāhaṃ nirvikalpena prayacchāmi na saṃśayaḥ | mahatsaukhyaṃ mahārāja svargamokṣādikaṃ bahu
38.33
kāmyaṃ kālaṃ pravakṣyāmi dānasya phaladāyakam | vratānāmeva sarveṣāṃ [ devādīnāṃ tathaiva ca
38.34
dānasya puṇyakālaṃ taṃ saṃproktaṃ dvijasattamaiḥ | ābhyudayikamevāpi kālaṃ vakṣyāmi te nṛpa
38.35
śubhānāmeva sarveṣāṃ ] vaivāhikamanuttamam | putrasya jātamātrasya caulamauñjyādikaṃ tathā
38.36
prāsādadhvajadevānāṃ pratiṣṭhādikakarmaṇi | vāpīkūpataḍāgānāṃ gṛhārāmasya yatnataḥ
38.37
tadā''bhyudayikaṃ proktaṃ mātṛṇāṃ yatra pūjanam | tasminkāle dadeddānaṃ sarvasiddhipradāyakam
38.38
trividho ya stu te kālaḥ proktaścaiva nṛpottama | anyaccaiva pravakṣyāmi pāpapīḍānivāraṇam
38.39
mṛtyukāle ca saṃprāpte kṣayaṃ jñātvā nṛpottama | tatra dānaṃ pradātavyaṃ yamamārgasukhapradam
38.40
nityanaimittikātkālātkāmyābhyudayikāttathā | antyaḥ kālaḥ samākhyāto mahārāja tavāgrataḥ
38.41
ete kālāḥ samākhyātāḥ svakarmaphaladāyakāḥ | tīrthasya lakṣaṇaṃ rājanpravakṣyāmi tavāgrataḥ
38.42
sutīrthānāmidaṃ gaṅgā bhāti puṇyā sarasvatī | revā ca yamunā tāpī tathā carmaṇvatī nadī
38.43
sarayūrghargharā veṇā puṇyā pāpapraṇāśinī | kāverī kapilā cānyā viśālā viśvapāvanī
38.44
godāvarī samākhyātā tuṅgabhadrā narottama | [†pāpānāṃ bhītidā nityaṃ bhīmarathī prapaṭhyate
38.45
vedikā kṛṣṇagaṅgā ca hyanyāḥ saridvarottamāḥ ] | etāsāṃ puṇyakāleṣu santi tīrthānyanekaṃśaḥ
38.47
grāme vā yadi vā'raṇye nadyaḥ sarvatra pāvanāḥ | tatra tatra prakarttavyāḥ snānadānādikāḥ kriyāḥ
yadā na jñāyate nāma tāsāṃ tīrthasya sattama | nāma caitra prakarttavyaṃ viṣṇutīrthamidaṃ nṛpa
38.48
tīrtheṣu tadgadevo'haṃ tīrthaṃ cāpi na saṃśayaḥ | māmevoccārayedyo vai tīrthadeveṣu sādhakaḥ
38.49
tasya puṇyaphalaṃ jātaṃ mannāmnā nṛpanandana | ajñātānāṃ ca tīrthānāṃ devānāṃ nṛpasattamai
38.50
snāne dāne mahārāja mannāmaiva samuccaret | tīrthānāmeva rājendra dhātrā nāma idaṃ kṛtam
38.51
sindhavaḥ sapta puṇyākhyāḥ sarvasthāḥ kṣitimaṇḍale | yatra tatra prakarttavyaṃ snānadānādikaṃ nṛpa
38.52
akṣayaṃ phalamāpnoti sutīrthānāṃ prasādataḥ
38.53
tīrtharūpā mahārūpāḥ sāgarāḥ sapta eva ca | mānasādyāstathā rājansarasyaśca prakīrtitāḥ
38.55
nirjalā api tāḥ proktāstīrtharūpā na saṃśayaḥ | svalpā nadyo mahārāja tāsu tīrthaṃ pratiṣṭhitam
khāteṣveva ca sarveṣu varjayitvā ca kūpakam | parvatāstīrtharūpāśca [ mervādadyāśca mahītale
38.56
yajñabhūmiśca yajñaśca ] agnihotre yathā sthitaḥ | śrāddhabhūmistathā śuddhā devaśālā tathā punaḥ
38.57
homaśālā tathā proktā vedādhyayanaveśma ca | gṛheṣu puṇyasaṃyuktaṃ gosthānaṃ varamuttamam
38.58
somapāyī vasedyatra tīrthaṃ tatra pratiṣṭhitam | ārāmā yatra vai puṇyā aśvattho yatra tiṣṭhati
38.59
brahmavṛkṣo bhavedyatra vaṭavṛkṣastathaiva ca | [†anye ca vanyasaṃghāte tathā tīrthaṃ pratiṣṭhitam]
38.60
[ ete tīrthāḥ samākhyātāḥ pitā mātā tathaiva ca] | purāṇaṃ paṭhyate yatra gururyatra ca tiṣṭhati
subhāryā vidyate yatra tatra tīrthaṃ na saṃśayaḥ
38.61
pitā caiva suputraśca vidyate yatra tīrthakam | etānyapi ca tīrthāni rājaveśma tathaiva ca
38.62
pātrasya lakṣaṇaṃ brūhi yasmai deyaṃ surottama | prasādasumukho bhūtvā kṛpāṃ kṛtvā ca mādhava
38.63
śṛṇu rājanmahāprājña pātrasyāpi sulakṣaṇam | yasmai deyaṃ tu dānaṃ ca śraddhāpūtairmahātmabhiḥ
38.64
brāhmaṇaṃ sukulopetaṃ vedādhyayanatatparam | śāṃtaṃ dāntaṃ dayopetaṃ śuddhameva viśeṣataḥ
38.65
prajñāvantaṃ jñānavantaṃ devapūjanatatparam | tapasyantaṃ mahābhāgaṃ vaiṣṇavaṃ jñānapaṇḍitam
38.66
dharmajñaṃ ca suśīlaṃ ca pākhaṇḍaistu vivarjitam | evaṃ pātraṃ samāsādya deyamanyadvadāmyaham
38.67
evametairguṇairyuktaṃ svasṛputraṃ tathaiva ca | evaṃ pātraṃ vijānīhi duhitātanayaṃ tataḥ
38.68
jāmātaraṃ mahārāja bhāvairetaistu saṃyutam | guruṃ ca dīkṣitaṃ caiva pātrabhūtaṃ narottama
38.69
etānyeva supātrāṇi dānayogyāni sattama | vedācārasamopetaḥ pātratvaṃ caiva gacchati
38.70
varjayetkitavaṃ vipraṃ tathā kāṇaṃ ca varjayet | atikṛṣṇaṃ mahārāja kapilaṃ parivarjayet
38.71
karkaṭākṣaṃ sunīlaṃ ca śyāvadantaṃ vivarjayet | nīladantaṃ tathā rājanpītadantaṃ tathaiva ca
38.72
godantaṃ kṛṣṇadantaṃ ca barbaraṃ vātarogiṇam | hīnāṅgamadhikāṅgaṃ ca kuṣṭhinaṃ kunakhaṃ tathā
38.73
duścarmāṇaṃ mahārāja khalvāṭaṃ parivarjayet | anyāyeṣu ratā yasya jāyā viprasya bhūpate
38.74
tasya dānaṃ na dātavyaṃ yadi brahmasamo bhavet | strījitāya na dātavyaṃ śokārtāya mahāmate
38.75
vyādhitāya na dātavyaṃ mṛtabhojiṣu bhūpate | caurāya ca na dātavyaṃ sadyaḥ stenasamo bhavet
38.76
atistabdhāya no deyaṃ śaṭhāya ca viśeṣataḥ| vedaśāstrasamāyuktaḥ sadācāreṇa varjitaḥ
śrāddhe dāne ca rājendra naiva yuktaḥ kadācana
38.77
atha dānaṃ pravakṣyāmi yatphalaṃ puṇyadāyakam| kāle tīrtheṣu pātrāṇāṃ śraddhāyogācca jāyate
38.79
nāsti śraddhāsamaṃ puṇyaṃ nāsti śraddhāsamaṃ sukham| nāsti śraddhāsamaṃ tīrthaṃ saṃsāre prāṇināṃ nṛpa
śraddhābhāvena saṃyukto māmeva parisaṃsmaret | pātrahaste pradātavyaṃ dravyameva nṛpottama
38.80
evaṃvidhasya dānasya vidhiyuktasya yatphalam | anantaṃ tadavāpnoti matprasādātsukhī bhavet
Linked texts (2)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhūmikhaṇḍa — Sanskrit