Bhukhanda 40
Bhūkhaṇḍa 40
- Language
- Sanskrit
40.1
vena uvāca-putro bhāryā kathaṃ tīrthaṃ mātā pitā kathaṃ vada | guruścaiva kathaṃ tīrthaṃ tanme vistarato vada
40.2
viṣṇuruvāca -
asti vārāṇasī ramyā gaṅgāyuktā mahāpurī | tasyāṃ vasati vaiśyo hi kṛkalo nāma nāmataḥ
40.3
tasya bhāryā mahāsādhvī sādhuvrataparāyaṇā | dharmācāraparā nityaṃ sā vai patiparāyaṇā
40.4
sukalā nāma puṇyāṅgī suputrā cārumaṅgalā | satyaṃvadā śubhā śuddhā priyākārā priyavratā
40.5
evaṃguṇasamāyuktā subhagā cāruhāsinī | sa vaiśya uttamo vāgmī dharmajño jñānavānguṇī
40.6
purāṇe śrautadharme ca sadā śravaṇatatparaḥ | tīrthayātrāprasaṅgena bahupuṇyapradāyakam
40.7
śraddhayā nirgato yātrāṃ tīrthānāṃ puṇyamaṅgalam | brāhmaṇānāṃ prasaṅgena sārthavāhena tena vai
40.8
prasthito dharmamārgaṃ tu tamuvāca pativratā | patisnehena saṃmugdhā bhartāraṃ vākyamabravīt
40.9
sukalovācaahaṃ te dharmataḥ patnī sahapuṇyakarā priya | patimārge prayātā'haṃ patidevaṃ yajāmyaham
40.10
kadā naivaṃ bhavāṃstyājyaḥ sadbhāvācca dvijottama | tava chāyāṃ samāśritya kariṣye vratamuttamam
40.11
pativratākhyaṃ pāpaghnaṃ nārīṇāṃ gatidāyakam | puṇyā strī kathyate loke yā syātpatiparāyaṇā
40.12
yuvatīnāṃ pṛthaktīrthaṃ vinā bharturdvijottama | sukhadaṃ nāsti vai loke svargamokṣapradāyakam
40.13
savyaṃ pādaṃ svabhartuśca prayāgaṃ viddhi sattama | vāmaṃ ca puṣkaraṃ tasya yā nārī parikalpayet
40.14
tasya pādodakasnānāttatpuṇyaṃ parijāyate | prayāgapuṣkarasamaṃ snānaṃ strīṇāṃ na saṃśayaḥ
40.15
sarvatīrthasamo bhartā sarvadharmamayaḥ patiḥ | makhānāṃ yajanātpuṇyaṃ yadvai bhavati dīkṣite
tatpuṇyaṃ samavāpnoti bhartuścaiva hi sāṃpratam
40.16
prayāgaṃ puṣkaraṃ caiva yātrāṃ kṛtvā hi yadbhavet | tatphalaṃ samavāpnoti bhartuḥ śuśrūṣaṇādapi
40.17
samāsena pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu | nāstyasyā hi pṛthagdharmaḥ patiśuśrūṣaṇaṃ vinā
40.19
tasmātkānta sahāyaṃ te kurvāṇā sukhadāyinī | tava cchāyāṃ samāśritya tvāgamiṣyāmi nānyathā 18
viṣṇuruvāca —
rūpaṃ śīlaṃ guṇaṃ bhaktiṃ samālokya ca sarvathā | saukumāryaṃ vicāryaiva kṛkalaḥ sa punaḥ punaḥ
40.20
yadyevaṃ syādgamiṣyāmi durgamārgaṃ suduḥkhadam | rūpameva bhaveccāsyāḥ śītātapavilo1ḍitam
40.21
padmapatrapratīkāśamasyāścāṅgaṃ pravarṇakam | mahāvātena śītena kṛṣṇavarṇaṃ bhaviṣyati
40.22
pathi karkaśasugrāvaiḥ pādau cāsyāḥ sukomalau | eṣyete vedanāṃ tīvrāṃ ryathā gantuṃ na ca kṣamā
40.23
kṣuttṛṣṇābhiḥ parītāṅgī kīdṛkveyaṃ bhaviṣyati | vāmāṅgī mama ca sthānaṃ dharmasthānaṃ varānanā
40.24
mama prāṇapriyā nityaṃ nityaṃ dharmasya cā''śrayaḥ| nāśameti yadā bālā mama nāśo bhavediha
40.25
iyaṃ me jīvikā nityamiyaṃ prāṇasya ceśvarī | na nayiṣye ca tattārthamekaścaiva vrajāmyaham
40.26
cintayitvā kṣaṇaṃ tena kṛkalena mahātmanā | tasya cittānugo bhāvastayā jñāto nṛpottama
40.27
punaścovāca sukalā bhartāraṃ prasthitaṃ tadā | ॲnaghā naiva saṃtyājyā puruṣaiḥ śṛṇu sattama
40.28
mūlameva hi dharmasya puruṣasya mahāmate | jñātvā caivaṃ mahābhāga naya māmapi sāṃpratam
40.29
viṣṇuruvāca —
śrutvā sarvaṃ hi tenāpi priyayā bahubhāṣitam | prahasyaiva vaco brūte mā maivaṃ kṛpaṇaṃ vada
40.30
naiva tyājyā bhavedbhāryā prāptā dharmeṇa vai priye | yena bhāryā parityaktā sunītā dharmacāriṇī
40.31
daśāṅgaradharmastenāpi parityakto varānane | tasmāttvāmeva bhadraṃ te naiva tyakṣye kadā priye
40.32
evamābhāṣya tāṃ bhāryāṃ saṃbodhya ca punaḥ punaḥ | tayā cājñātamātreṇa sārthena sa tu saṃgataḥ
40.33
gate tasminmahābhāge kṛkale puṇyakarmaṇi | devakarmasuvelāyāṃ kāle puṇye śubhānanā
40.34
naiva paśyati bhartāramāgataṃ mandiraṃ nijam | samutthāya tvarāyuktā rudantī sukalā tadau
40.37
pṛcchati smārtha sā bālā bhartuḥ śokātipīḍitā | yuṣmābhirvai mahābhāgā dṛṣṭo'sau kṛkalo mama 35
prāṇeśvaro gataḥ kvāpi bhavanto mama bāndhavāḥ | [ yadi dṛṣṭo mahābhāgāḥ kṛkalo mama sāṃpratam 36
bhartā me puṇyakartā vai sarvajñaḥ satyapaṇḍitaḥ ] | kathayantu mahātmāno yadi dṛṣṭo mahāmatiḥ
40.38
tasyāstadbhāṣitaṃ śrutvā tāmūcuste mahāmatim | dharmayātrāprasaṅgena nāthaste kṛkalaḥ śubhe
40.39
tīrthayātrāṃ gato bhadre kasmācchocasi suvrate | sādhayitvā mahātīrthaṃ punareṣyati śobhane
40.40
evamāśvāsitām̐ rbharuḥ puruṣairāptakāribhiḥ | punargehaṃ gatā rājansuklā cārubhāṣiṇī
40.41
ruroda karuṇaṃ duḥkhaṃ sukalā'pi parāyaṇā | yāvadāyāti me bhartā bhūmau svapsyāmi saṃstare
40.42
ghṛtaṃ tailaṃ na bhokṣye'haṃ dadhi kṣīraṃ tathaiva ca | lavaṇaṃ ca parityaktaṃ tāmbūlaṃ hi tathaiva ca
40.43
madhuraṃ ca tathā rājaṃstyaktaṃ guḍādikaṃ tathā | ekāhārā nirādhārā tāvatsthāsye na saṃśayaḥ
40.44
[† yāvaccā''gamanaṃ bhartuḥ punareva bhaviṣyati | evaṃ duḥkhānvitā bhūtvā ekaveṇīdharā punaḥ]
40.45
ekakañcukasaṃvītaum̐ malinā ca babhūva sā | malinenāpi vastreṇa tvekenaiva sthitā punaḥ
40.46
hāhākāraṃ pramuñcantī niḥśvasantī suduḥkhitā | viyogavahninā dagdhā kṛṣṇāṅgī maladhāriṇī
40.47
evaṃ duḥkhasamācārā sukṛśā vihvalā tadā | rodamānā divārātrau nidrāṃ lebhe na vai niśi
40.48
kṣudhā na vindate rājanduḥkhena vidalī kṛtā| atha sakhyaḥ samāyātāḥ papracchuḥ sukalāṃ tadā
40.49
sakhya ūcuḥ —
sukale cārusarvāṅge kasmādrodiṣi sāṃpratam | tato naḥ kāraṇaṃ brūhi duḥkhasya ca varānane
40.50
sukalovāca —
sa māṃ tyaktvā gato bharttā dharmārthaṃ dharmatatparaḥ | tīrthayātrāprasaṅgena tvaṭate medinīṃ tataḥ
40.52
māṃ tyaktvā sa gataḥ svāmī nirdoṣāṃ pāpavarjitām | ahaṃ sādhvī samācārā sadāpuṇyā pativratā51
māṃ tyaktvā sa gato bharttā tīrthasādhanatatparaḥ| tenāhaṃ duḥkhitā sakhyo viyogenāpi pīḍitā
40.53
jīvanāśo varaṃ śreṣṭhaṃ varaṃ vai viṣabhakṣaṇam | varamagnipraveśo vai varaṃ kāyavināśanam
40.54
nārīṃ priyāṃ parityajya bharttā yāti suniṣṭhuraḥ | bhartṛtyāgo varaṃ naiva prāṇatyāgo varaṃ sakhi
40.55
viyogaṃ na samarthā'haṃ sahituṃ nityadāruṇam | tenāhaṃ duḥkhitā sakhyo viyogenāpi nityaśaḥ
40.56
sakhya ūcuḥ —
tīrthayātrāṃ gato bharttā punareṣyati te patiḥ | vṛthā śoṣayase kāyaṃ vṛthā śokaṃ karoṣi vai
40.57
vṛthā tvaṃ tapase bāle vṛthā bhogānparityajeḥ | pibasva cānnaṃ bhuṅkṣva svaṃ yaddattaṃ pūrvajanmani
40.59
kasya bharttā sutāḥ kasya kasya svajanabāndhavāḥ| kaḥ kasya nāsti saṃsāre saṃbandhaṃ kena vai na hi
bhakṣyate bhujyate bāle saṃsārasya hi tatphalam | mṛte prāṇini ko'śnāti ko hi paśyati tatphalam
pīyate bhujyate bāla etatsaṃsārasatphalam
40.60
sukalovāca —
bhavatībhiḥ prayuktaṃ tanna syādbhedena saṃmatam | [ svabharturvā pṛthagbhūtā tiṣṭhatyekā sadaiva hi
40.61
pāparūpā bhavennārī tāṃ na manyanti sajjanāḥ| ] bhartuḥ sārdhaṃ sadā sakhyo dṛṣṭo vedeṣu sarvadā
40.62
saṃbandhaḥ puṇyasaṃsargājjāyate nānyakāraṇāt | nārīṇāṃ ca sadā tīrthaṃ bharttā śāstreṣu paṭhyate
40.63
yamevā''vāhayennityaṃ vācā kāyena karmabhiḥ | manasā pūjayennityaṃ satyabhāvena tatparā
40.64
etatpārśve mahātīrthaṃ dakṣiṇāṅgaṃ sadaiva hi | tamāśritya yadā nārī gṛhasthā parivartate
40.65
yajate dānapuṇyaiśca tasya dānasya yatphalam | vārāṇasyāṃ ca gaṅgāyāṃ yatphalaṃ na ca puṣkare
40.66
dvārakāyāṃ na cāvantyāṃ kedāre śaśibhūṣaṇe | labhate naiva sā nārī yajamānā sadā kila
40.67
tādṛśaṃ phalamevaṃ sā na prāpnoti kadā sakhi | susukhaṃ putrasaubhāgyaṃ snānaṃ dānaṃ ca bhūṣaṇam
40.68
vastrālaṃkārasaubhāgyaṃ rūpaṃ tejaḥphalaṃ sadā | yaśaḥ kīrtimavāpnoti guṇaṃ ca varavarṇini
bhartuḥ prasādācca sarvaṃ labhate nātra saṃśayaḥ
40.69
vidyamāne yadā kānte anyadharmaṃ karoti yā | niṣphalaṃ jāyate tasyāḥ puṃścalī parikathyate
40.70
nārīṇāṃ yauvanaṃ rūpamavatāraṃ smṛtaṃ dhruvam | ekaścāpi hi bhartuśca tasyārthe bhūmamaṇḍale
40.71
suputrā suyaśā nārī parikathyeta vai sadā | tuṣṭe bhartari saṃsāre dṛśyā nārī na saṃśayaḥ
40.72
patihīnā yadā nārī bhavetsā bhūmimaṇḍale| kutastasyāḥ sukhaṃ rūpaṃ yaśaḥ kīrtiḥ sutā bhuvi
40.73
sudaurbhāgyaṃ mahāduḥkhaṃ saṃsāre paribhujyate| pāpabhāgā bhavetsā ca duḥkhācārā sadaiva hi
40.74
tuṣṭe bhartari tasyāstu tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ| tuṣṭe bhartari tuṣyanti ṛṣayo devamānavāḥ
40.75
bhartā nātho gururbhartā devatā daivataiḥ saha| bhartā tīrthaśca puṇyaśca nārīṇāṃ nṛpanandana
40.76
śṛṅgāraṃ bhūṣaṇaṃ rūpaṃ varṇasaugandhyameva ca| kṛtvā saṃtiṣṭhate nityaṃ varjayitvā suparvasu
40.77
śṛṅgārairbhūṣaṇaiḥ sā tu śuśubhe sā yadā patiḥ| [ patyā vinā bhavetyevaṃ kṣīraṃ sarpamukhe yathā
40.78
bharturarthe mahābhāgā suvratā cārumaṅgalā| gate bhartari yā nārī śṛṅgāraṃ kurute yadi
40.79
rūpaṃ varṇaṃ ca tatsarvaṃ śramarūpeṇa jāyate| vadanti bhūtale lokāḥ puṃścalīyaṃ na saṃśayaḥ]
tasmādbharturviyuktāyā nāryāḥ śṛṇuta bhūtale
40.80
icchantyā vai mahāsaukhyaṃ bhavitavyaṃ kadācana| sutāpāyāḥ paro dharmo bhartā śāstreṣu gīyate
40.81
tasmādvai śāśvato dharmo na tyājyo bhāryayā kila| evaṃ dharmaṃ vijānāmi kathaṃ bhartā parityajet
40.82
ityarthe śrūyate sakhya itihāsa prācīnam| sudevāyāśca caritaṃ supuṇyaṃ pāpanāśanam
Linked texts (3)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhūmikhaṇḍa — Sanskrit
- Puruṣārthasudhānidhi — Sāyaṇācārya, Sanskrit