Bhukhanda 52: atha tripañcāśattamo'dhyāyaḥ
Bhūkhaṇḍa 52
- Language
- Sanskrit
atha tripañcāśattamo'dhyāyaḥ
52.1
sukalovācaevaṃ dharmaṃ śrutaṃ pūrvaṃ purāṇeṣu mayā tadā | patihīnā kathaṃ bhogaṃ kariṣye pāpaniścayā
52.2
kāntena tu vinā tena jīvaṃ kāye na dhāraye | evamuktvā paraṃ dharmaṃ pativratamanuttamam
52.3
tāstu satyaparā nāryo harṣeṇa mahatā'nvitāḥ | śrutvā dharmaṃ paraṃ puṇyaṃ nārīṇāṃ gatidāyakam
52.4
stuvanti tāṃ mahābhāgāṃ sukalāṃ dharmavatsalām | brāhma̍ṇāḥ susva̍rāḥ sarve puṇyastriyo narottama
52.5
viṣṇuruvāca —
tasyā dhyānaprabhāvaṃ tu patikāmaprabhāvatām | atyarthaṃ dṛṣṭavānindraḥ suvicintya sureśvaraḥ
52.6
sukalāyāḥ paraṃ bhāvaṃ suvicārya nareśvara | acalaṃ dhairyamasyāśca patiṣye'haṃ na saṃśayaḥ
52.7
sasmāra manmathaṃ devaṃ tvaramāṇaḥ surādhipaḥ | puṣpacāpaṃ sa saṃgṛhya mīnaketuḥ samāgataḥ
52.8
priyayā tayā samāyukto ratyā dṛṣṭo mahābalaḥ | baddhāñjalipuṭo bhūtvā sahasrākṣamṛvāca saḥ
52.9
kasmādahaṃ tvayā nātha adhunā saṃsmṛto vibho | ādeśo dīyatāṃ me'dya sarvabhāvena mānada
52.10
indra uvāca —
sukaleyaṃ mahābhāgā pativrataparāyaṇā | śṛṇuṣva kāmadeva tvaṃ kuru sāhāyyamuttamam
52.12
nirdharṣiṣye mahābhāgāṃ sukalāṃ puṇyamaṅgalām | [ tacchrutvā vacanaṃ tasya śakrasya tamathābravīt] 11
evamastu sahasrākṣa kariṣyāmi na saṃśayaḥ | sāhāyyaṃ devadeveśa tava kautukakāraṇāt
52.13
evamuktvā mahātejāḥ kandarpo munidurjayaḥ | devānjetuṃ samartho'haṃ samunīnṛṣisattamān
52.15
kiṃ punaḥ kāminīṃ deva yasyāṅge nāsti vai balam | kāminīnāma̱haṃ deva aṅgeṣu nivasāmyaham 14
bhāle kaceṣu netreṣu kucāgreṣu ca sarvadā | nābhau kaṭau pṛṣṭhadeśe jaghane yonimaṇḍale
52.16
adhare dantabhāgeṣu kakṣāyāṃ hi na saṃśayaḥ | [ aṅgeṣvevaṃ pratyaṅgeṣu sarvatra nivasāmyaham
52.17
nārī mama gṛhaṃ deva sadā tatra vasāmyaham | tatrasthaḥ puruṣānsarvānmārayāmi na saṃśayaḥ
52.18
svabhāvenābalā nārī saṃtaptā mama mārgaṇaiḥ | bhrātaraṃ pitaraṃ dṛṣṭvā anyaṃ svajanabāndhavam
52.19
sarūpaṃ saguṇaṃ deva mama bāṇāhatā satī | ] calate nātra saṃdeho vipākaṃ naiva cintayet
52.20
yoniḥ spandati nārīṇāṃ stanau caiva sureśvara | nāsti dhairyaṃ sureśāna sukalāṃ nāśayāmyaham
52.21
indra uvāca—
puruṣo'haṃ bhaviṣyāmi rūpavānguṇavāndhanī | kautukārthamimāṃ nārīṃ cālayāmi manojdbhava
52.23
[†naiva kāmānna saṃtrāsānna vā lobhānna kāraṇāt | na vai mohānna vai krodhātsatyaṃ satyaṃ ratipriya 22
kathaṃ me dṛśyate tasyā mahatsatyaṃ pativratam | niṣkarṣiṣya ito gatvā bhavanmoho'tra kāraṇam
52.24
evaṃ kāmaṃ ca saṃdiśya jagāma surarāṭ svayam ]| manmathākṛtiḥ saṃbhūto rūpavānguṇavānsvayam
52.25
sarvābharaṇaśobhāṅgaḥ sarvabhogasamanvitaḥ | bhogalīlāsamākīrṇaḥ sarvairdaudāryasaṃyutaḥ
52.26
yatra sā tiṣṭhate devī kṛkalasya priyā nṛpa | ātmalīlāṃ ca rūpaṃ ca guṇabhāvaṃ pradarśayet
52.27
naiva paśyati sā taṃ tuṃ puruṣaṃ rūpasaṃpadam | yatra yatra vrajetsā hi tatrai tāṃ paśyate nṛpa
52.28
sābhilāṣeṇa manasā tāmevaṃ paripaśyati | kāmaceṣṭāṃ sahasrākṣo darśayansarvabhāvakaiḥ
52.29
catuṣpathe pathe tīrthe yatra devī prayāti sā | tatra tatra sahasrākṣastāmeva paripaśyati
52.30
indreṇa preṣitā dūtī tatpārśvaṃ prati sā gatā | sukalāṃ ca mahābhāgāṃ pratyuvāca prahasya vai
52.31
aho satyamaho dhairyamaho kīrtiraho kṣamā | asyā rūpeṇa saṃsāre nāsti nārī varānanā
52.33
kā tvaṃ bhavasi kalyāṇi kasya bhāryā bhaviṣyasi | yasya tvaṃ saguṇā bhāryā sa dhanyaḥ puṇyabhāgbhuvi
tasyāstu vacanaṃ śrutvā tāmuvāca manasvinī | vaiśyajātyāṃ samutpanno dharmātmā satyavatsalaḥ
52.34
tasyāhaṃ hi priyā bhāryā satyasaṃdhasya dhīmataḥ | kṛkalasyāpi vaiśyasya satyameva vadāmi te
52.35
mama bhartā sa dharmātmā tīrthayātrāṃ gataḥ sudhīḥ | tasmingate mahābhāge mama bhartari sāṃpratam
52.37
atikrāntāḥ śṛṇuṣva tvaṃ trayaścaivāpi vatsarāḥ | tato'haṃ duḥkhitā jātā vinā tena mahātmanā 36
etatte sarvamākhyātamātmavṛttāntameva ca | bhavatī pṛcchatī kā māṃ bhaviṣyati vadasva me
52.38
sukalāyā vacaḥ śrutvā dūtyā ābhāṣitaṃ punaḥ | māmevaṃ pṛcchase bhadre tatte sarvaṃ vadāmyaham
52.39
ahaṃ tvāntikaṃ prāptā kāryārthaṃ varavarṇini | śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā caivāvadhāryatām
52.42
gataste nirghṛṇo bhartā tvāṃ tyaktvā tu varānane | kiṃ kariṣyasi tenāpi [ priyāghātakareṇa ca
yastvāṃ tyaktvā gataḥ pāpī sādhvyācārasamanvitām | kiṃ vā sa te gato bāle tatra jīvati vai mṛtaḥ
kiṃ kariṣyati tenāpi] bhavatī khidyate vṛthā | kasmānnāśayase tvaṃ ca dehaṃ hemasamaprabham
52.43
bālye vayasi saṃprāpte mānavo na ca vindati | ekaṃ sukhaṃ mahābhāge bālakrīḍāṃ vinā śubhe
52.44
vārdhakye duḥkhasaṃprāptirjarā kāryaṃ prahārayet | tāruṇye bhujyatāṃ bhogāḥ sukhānsarvānvarānane
52.45
yāvattiṣṭhati tāruṇye tāvadbhuñjati mānavaḥ | sukhabhogādikaṃ sarvaṃ svecchayā sevate naraḥ
52.46
yāvattiṣṭhati tāruṇyaṃ tāvadbhogānprabhuñjate | vayasyapi gate bhadre tāruṇye kiṃ kariṣyasi
52.47
saṃprāpte vārdhake devi kiṃcitkāryaṃ na sidhyati | sthaviraśca tapaḥ kartuṃ sukhakāryaṃ na gacchati
52.48
va(pa)yasyapi gate bāle kriyate setubandhanam | tādṛśo'yaṃ bhavetkāyastāruṇye tu gate śubhe
52.49
tasmātsusaṃmukhenāpi pibasva madhumādhavīm | kāma eṣa dahatyaṅgaṃ tavedaṃ cārulocane
52.50
ayamekaḥ samāyātaḥ puruṣo rūpavānguṇī | ayaṃ hi puruṣavyāghraḥ sarvajño guṇavāndhanī
52.51
tavārthe nityasaṃyuktaḥ snehena varavarṇini | vṛddhatvaṃ nāsti caivāsya svayaṃ siddhaḥ susiddhidaḥ
52.52
ajaro nirjaro vyāpī susiddhaḥ sarvavittamaḥ | akāmaḥ kāmado loka ātmarūpeṇa vartate
52.53
yathā gehasya saṃsthānaṃ tathā gehasya dṛśyate | yathā vārdhakinā kāyo yathā sūtreṇa mandiram
52.54
aśmakāṣṭhasusaṃpannairnānādārusamudbhavaiḥ | mṛttikāṣṭho(?)dkenāpi pramātā parimāṇayet
52.55
lepitaṃ lepanaiḥ kāṣṭhaṃ citraṃ bhavati citrakaiḥ | prathamaṃ rūpamāyāti gṛhaṃ sūtreṇa mūlataḥ
52.56
puṣṇanti(ṣṇāti) ca svayaṃ tantu lepanādvai dine dine | vāyunā dolitaṃ nityaṃ gṛhaṃ ca malināyate
52.57
madhyamo vārdhutaḥ(?) kālo gṛhasya parikathyate | rūpahānirbhavettasya gṛhasvāmī vilepayet
52.58
svecchayā ca gṛhasvāmī rūpavantaṃ nayedgṛham | saṃpanne(?) tasya gehasya dūtike parikathyate
52.60
kāṣṭhaśilpasya śīrṇatvaṃ bahukālaiḥ prayāti(?) te
sukalovācabālyaṃ nāstyapi jīvasya tāruṇyaṃ nāsti jīvite | sthānabhraṣṭā prajāyante mūlāgraṃ pracalanti te59
na sahellepanābhāramādhāreṇa pratiṣṭhati | etadgṛhasya vārdhakyaṃ kathitaṃ śṛṇu dūtike
52.61
patamānaṃ gṛhaṃ gatvā gṛhasvāmī parityajet | gehamanyaṃ pravindedyaḥ prayātyevaṃ hi satvaram
52.62
tathā bālyaṃ ca tāruṇyaṃ nṛṇāṃ vṛddhatvameva cam̐ | sa bālye bālarūpaśca jñānahīnaṃ prakārayet
52.63
cintayetkāmamevāpi vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ | lepanaiścandanaiścānyaistāmbūlaprabhavādibhiḥ
52.64
kāryastāruṇyatāṃ yāti atirūpo vijāyate | bāhyābhyantaramevāpi rasaiḥ sarvaiḥ prapoṣayet
52.65
tena poṣaṇabhāvena paripuṣṭaḥ prajāyate | jāyate māṃsavṛddhistu rasaiścāpi nṛpottama
52.66
yāti vistaratāṃ rājannaṅgānyapyāyitānyapi | pratyaṅgāni rasaiścaiva svaṃ svaṃ rūpaṃ prayānti vai
52.67
dantādharau stanau bāhū kaṭipṛṣṭhe ūrū ubhe | hastapādatalau tadvadvṛddhitattvaṃ tu ca prapedire
52.68
ubhābhyāmapi tānyeva vṛddhimāyānti tāni vai| aṅgāni rasamāṃsābhyāṃ svarūpāṇi bhavanti te
52.69
taiḥ svarūpairbhavenmartyo rasavṛddhaśca dūtike | svarūpaḥ kathyate martyo loke kenam̐ priyo bhavet
52.70
viṣṭhāmūtrasya vai kośaḥ kāya eṣa ca dūtike | apavitraṃ śarīre'yaṃ sadā sravati nirguṇaḥ
52.71
tasya kiṃ varṇyate rūpaṃ jalabudbudvacchubhe | yāvatpañcāśadvarṣāṇi tāvattiṣṭhati vai dṛḍhaḥ
52.72
paścācca jāyate hānirasyaivāpi dine dine | dantāḥ śithilatāṃ yānti lālāyate tathā mukham
52.74
cakṣurbhyāmapi na paśyetkarṇābhyāṃ na śṛṇoti ca | gantuṃ kartuṃ na śaknoti hastapādaiśca dūtike 73
akṣamo jāyate kāyo jarākālena pīḍitaḥ | tadrasaḥ śoṣamāyāti tadā'gninā praśoṣitaḥ
akṣamo jāyate dūti kena rūpamiheṣyate
52.75
yathā jīrṇe gṛhe yāti kṣayameva na saṃśayaḥ | tathā saṃkṣayamāyāti vārdhakye tu kalevaram
52.76
mama rūpaṃ samaṃ jātaṃ varṇasyevaṃ dine dine | kenāhaṃ rūpasaṃyuktā kena rūpatvamiṣyate
52.77
yathā jīrṇo gṛho yāti kenāsau puruṣo balī | yasyārthamāgatā dūti bhavati kena saṃśayaḥ
52.78
kimatraiva tvayā dṛṣṭaṃ mamāṅge vad sāṃpratam | tasyāṅgādiha me dūti nāsti cādhikameva ca
52.79
yathā tvaṃ ca tathā'sau vai tathā'haṃ nātra saṃśayaḥ | kasya rūpaṃ na vidyeta rūpaṃ strī nāsti bhūtale
52.80
ucchrayāḥ patanāntāśca nagāstu girayaḥ śubhe | kālena pīḍitā yānti taddbhūtāni nānyathā
52.81
arūpo rūpavāndivya ātmā sarvagataḥ śubhe | sthāvareṣu ca sarveṣu jaṅgameṣveva dūtike
eko nivasate śuddho ghaṭeṣveva yathodakam
52.82
ghaṭanāśādyathātyekamekatvaṃ tatra budhyase | piṇḍanāśāya paścātmā ekarūpo'pi jāyate
52.83
ekaṃ rūpaṃ mayā dṛṣṭaṃ saṃsāre vasatāṃ sadā | evaṃ vadasva taṃ gatvā yasyārthamiha cā''gatā
52.85
darśayasva apūrvaṃ me yadi māṃ bhoktumicchasi | vyādhinā pīḍyamānasya kaphenāpi [ vṛtasya ca 84
aṅgādvica(li)te śoṇe sthānabhraṣṭo'bhijāyate | aṅgasaṃdhiṣu sarvāsu palitatvaṃ cāntaraṅgataḥ
ekato nāśamāyāti svaṃ hi rūpaṃ parityajet
52.86
viṣṭhātvaṃ jāyate śīghraṃ krimibhiśca bhavetkila | tadduḥkhakare vā'pi nijarūpaṃ] parityajet
52.87
rūpatvaṃ yāti vai paścātkṛmidurgandhisaṃkulaḥ | jāyante tatra vai yūkāḥ kṛmitvaṃ vā na saṃśayaḥ
52.88
sa kṛmiḥ kurute sphoṭaṃ kaṇḍūśca paridāruṇā | vyathāmutpādayetpūyaḥ sarvāṅgaṃ paricālayet
52.89
nakhāgrairghṛṣyamāṇā sā kaṇḍūśāntiḥ prajāyate | [† taddūtaiśca śṛṇuṣvaiva suratasya na saṃśayaḥ
52.90
bhuñjantyeva rasānmartyaiḥ subhikṣānpivate punaḥ | vāyunā tena prāṇena pākasthānaṃ praṇīyate
52.91
yaduktaṃ prāṇibhirdūti pākasthānaṃ gataṃ punaḥ | sarvaṃ tavehitaṃ tatra mayā vai pātayenmalam
52.92
sārabhūto rasastatra tadraktaśca prajāyate] | nirmalaḥ śuddhavīryaṃ ca brahmasthānaṃ prayāti ca
52.93
ākṛṣṭaḥ sa samānena nītastenāpi vāyunā | sthānaṃ na labhate vīryaṃ cañcalatvena vartate
52.94
prāṇināṃ ca kapāleṣu krimayaḥ santi pañca vai | dvāvetau karṇamūle tu netrasthāne tataḥ punaḥ
52.95
kaniṣṭhāṅgulimānena raktapucchāśca dūtike | atasīpuṣpavarṇena kṛṣṇapucchā na saṃśayaḥ
teṣāṃ nāmāni bhadraṃ te mattò nigadataḥ śṛṇu
52.96
piṅgalā śṛṅkhalī nāma dvau kṛmī karṇamūlayoḥ | capalaḥ pippalaścaiva dvāvetau nāsikāgrayoḥ
52.97
śṛṅkhalī jaṅgalī cānye netrayorantarasthitau | kṛmīṇāṃ śatapañcāśattādṛgrūpā na saṃśayaḥ
52.99
[ bhālāṃnte'vasthitāḥ sarve rājikāyāḥ pramāṇataḥ | kapālarogiṇaḥ sarve vikurvanti na saṃśayaḥ
anyamevaṃ pravakṣyāmi putrotpattyaṃ mahākrimiy | taṇḍulasya pramāṇena tadvarṇo na saṃśayaḥ
52.100
keśadvayaṃ mukhe tasya vidyate śṛṇu dūtiye | prāṇināṃ saṃśayaṃ viddhi tatkṣaṇe hi na saṃśayaḥ]
52.101
svasthāne saṃsthitasyāpi prājāpatyasya vai mukhe | tadvīryarasarūpeṇa patatenātra saṃśayaḥ
52.102
pivate mukhena tadvīryaṃ tena mattaḥ prajāyate | tālusthāne pratodyaiva cañcalatvena vartate
52.103
iḍā ca piṅgalā nāḍī sūkṣmātāvavasaṃsthitā | sum̐calenāpi tasyaiva nāḍikā jāla(laṃ)kampate
52.104
kāmakaṇḍūrbhaveddhati sarveṣāṃ prāṇināṃ kila | puṃsaśca sphuṭate liṅgaṃ nāryā yoniśca dūtiye
52.105
strīpuṃsau prasaṃpannau tau vrajete saṃgamaṃ tataḥ | kāyena kāyaḥ saṃdhṛṣya maithunena hi jāyate
52.106
kṣaṇamātraṃ ca vai saukhyaṃ punaḥ kaṇḍūśca tādṛśī | sarvatra dṛśyate dūti bhāvamevaṃvidhaṃ kila
52.107
vraja tvamātmanaḥ sthānaṃ naivāstyatra apūrvatā | apūrvaṃ nāsti me kiṃcitkaromyevaṃ na saṃśayaḥ
Linked texts (2)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhūmikhaṇḍa — Sanskrit