Pramāṇa · Search · About · API

Bhukhanda 52: atha tripañcāśattamo'dhyāyaḥ

Bhūkhaṇḍa 52

Language
Sanskrit

atha tripañcāśattamo'dhyāyaḥ

52.1

sukalovācaevaṃ dharmaṃ śrutaṃ pūrvaṃ purāṇeṣu mayā tadā | patihīnā kathaṃ bhogaṃ kariṣye pāpaniścayā

52.2

kāntena tu vinā tena jīvaṃ kāye na dhāraye | evamuktvā paraṃ dharmaṃ pativratamanuttamam

52.3

tāstu satyaparā nāryo harṣeṇa mahatā'nvitāḥ | śrutvā dharmaṃ paraṃ puṇyaṃ nārīṇāṃ gatidāyakam

52.4

stuvanti tāṃ mahābhāgāṃ sukalāṃ dharmavatsalām | brāhma̍ṇāḥ susva̍rāḥ sarve puṇyastriyo narottama

52.5

viṣṇuruvāca —
tasyā dhyānaprabhāvaṃ tu patikāmaprabhāvatām | atyarthaṃ dṛṣṭavānindraḥ suvicintya sureśvaraḥ

52.6

sukalāyāḥ paraṃ bhāvaṃ suvicārya nareśvara | acalaṃ dhairyamasyāśca patiṣye'haṃ na saṃśayaḥ

52.7

sasmāra manmathaṃ devaṃ tvaramāṇaḥ surādhipaḥ | puṣpacāpaṃ sa saṃgṛhya mīnaketuḥ samāgataḥ

52.8

priyayā tayā samāyukto ratyā dṛṣṭo mahābalaḥ | baddhāñjalipuṭo bhūtvā sahasrākṣamṛvāca saḥ

52.9

kasmādahaṃ tvayā nātha adhunā saṃsmṛto vibho | ādeśo dīyatāṃ me'dya sarvabhāvena mānada

52.10

indra uvāca —
sukaleyaṃ mahābhāgā pativrataparāyaṇā | śṛṇuṣva kāmadeva tvaṃ kuru sāhāyyamuttamam

52.12

nirdharṣiṣye mahābhāgāṃ sukalāṃ puṇyamaṅgalām | [ tacchrutvā vacanaṃ tasya śakrasya tamathābravīt] 11
evamastu sahasrākṣa kariṣyāmi na saṃśayaḥ | sāhāyyaṃ devadeveśa tava kautukakāraṇāt

52.13

evamuktvā mahātejāḥ kandarpo munidurjayaḥ | devānjetuṃ samartho'haṃ samunīnṛṣisattamān

52.15

kiṃ punaḥ kāminīṃ deva yasyāṅge nāsti vai balam | kāminīnāma̱haṃ deva aṅgeṣu nivasāmyaham 14
bhāle kaceṣu netreṣu kucāgreṣu ca sarvadā | nābhau kaṭau pṛṣṭhadeśe jaghane yonimaṇḍale

52.16

adhare dantabhāgeṣu kakṣāyāṃ hi na saṃśayaḥ | [ aṅgeṣvevaṃ pratyaṅgeṣu sarvatra nivasāmyaham

52.17

nārī mama gṛhaṃ deva sadā tatra vasāmyaham | tatrasthaḥ puruṣānsarvān‍mārayāmi na saṃśayaḥ

52.18

svabhāvenābalā nārī saṃtaptā mama mārgaṇaiḥ | bhrātaraṃ pitaraṃ dṛṣṭvā anyaṃ svajanabāndhavam

52.19

sarūpaṃ saguṇaṃ deva mama bāṇāhatā satī | ] calate nātra saṃdeho vipākaṃ naiva cintayet

52.20

yoniḥ spandati nārīṇāṃ stanau caiva sureśvara | nāsti dhairyaṃ sureśāna sukalāṃ nāśayāmyaham

52.21

indra uvāca—
puruṣo'haṃ bhaviṣyāmi rūpavānguṇavāndhanī | kautukārthamimāṃ nārīṃ cālayāmi manojdbhava

52.23

[†naiva kāmānna saṃtrāsānna vā lobhānna kāraṇāt | na vai mohānna vai krodhātsatyaṃ satyaṃ ratipriya 22
kathaṃ me dṛśyate tasyā mahatsatyaṃ pativratam | niṣkarṣiṣya ito gatvā bhavanmoho'tra kāraṇam

52.24

evaṃ kāmaṃ ca saṃdiśya jagāma surarāṭ svayam ]| manmathākṛtiḥ saṃbhūto rūpavānguṇavānsvayam

52.25

sarvābharaṇaśobhāṅgaḥ sarvabhogasamanvitaḥ | bhogalīlāsamākīrṇaḥ sarvairdaudāryasaṃyutaḥ

52.26

yatra sā tiṣṭhate devī kṛkalasya priyā nṛpa | ātmalīlāṃ ca rūpaṃ ca guṇabhāvaṃ pradarśayet

52.27

naiva paśyati sā taṃ tuṃ puruṣaṃ rūpasaṃpadam | yatra yatra vrajetsā hi tatrai tāṃ paśyate nṛpa

52.28

sābhilāṣeṇa manasā tāmevaṃ paripaśyati | kāmaceṣṭāṃ sahasrākṣo darśayansarvabhāvakaiḥ

52.29

catuṣpathe pathe tīrthe yatra devī prayāti sā | tatra tatra sahasrākṣastāmeva paripaśyati

52.30

indreṇa preṣitā dūtī tatpārśvaṃ prati sā gatā | sukalāṃ ca mahābhāgāṃ pratyuvāca prahasya vai

52.31

aho satyamaho dhairyamaho kīrtiraho kṣamā | asyā rūpeṇa saṃsāre nāsti nārī varānanā

52.33

kā tvaṃ bhavasi kalyāṇi kasya bhāryā bhaviṣyasi | yasya tvaṃ saguṇā bhāryā sa dhanyaḥ puṇyabhāgbhuvi
tasyāstu vacanaṃ śrutvā tāmuvāca manasvinī | vaiśyajātyāṃ samutpanno dharmātmā satyavatsalaḥ

52.34

tasyāhaṃ hi priyā bhāryā satyasaṃdhasya dhīmataḥ | kṛkalasyāpi vaiśyasya satyameva vadāmi te

52.35

mama bhartā sa dharmātmā tīrthayātrāṃ gataḥ sudhīḥ | tasmingate mahābhāge mama bhartari sāṃpratam

52.37

atikrāntāḥ śṛṇuṣva tvaṃ trayaścaivāpi vatsarāḥ | tato'haṃ duḥkhitā jātā vinā tena mahātmanā 36
etatte sarvamākhyātamātmavṛttāntameva ca | bhavatī pṛcchatī kā māṃ bhaviṣyati vadasva me

52.38

sukalāyā vacaḥ śrutvā dūtyā ābhāṣitaṃ punaḥ | māmevaṃ pṛcchase bhadre tatte sarvaṃ vadāmyaham

52.39

ahaṃ tvāntikaṃ prāptā kāryārthaṃ varavarṇini | śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā caivāvadhāryatām

52.42

gataste nirghṛṇo bhartā tvāṃ tyaktvā tu varānane | kiṃ kariṣyasi tenāpi [ priyāghātakareṇa ca
yastvāṃ tyaktvā gataḥ pāpī sādhvyācārasamanvitām | kiṃ vā sa te gato bāle tatra jīvati vai mṛtaḥ
kiṃ kariṣyati tenāpi] bhavatī khidyate vṛthā | kasmānnāśayase tvaṃ ca dehaṃ hemasamaprabham

52.43

bālye vayasi saṃprāpte mānavo na ca vindati | ekaṃ sukhaṃ mahābhāge bālakrīḍāṃ vinā śubhe

52.44

vārdhakye duḥkhasaṃprāptirjarā kāryaṃ prahārayet | tāruṇye bhujyatāṃ bhogāḥ sukhānsarvānvarānane

52.45

yāvattiṣṭhati tāruṇye tāvadbhuñjati mānavaḥ | sukhabhogādikaṃ sarvaṃ svecchayā sevate naraḥ

52.46

yāvattiṣṭhati tāruṇyaṃ tāvadbhogānprabhuñjate | vayasyapi gate bhadre tāruṇye kiṃ kariṣyasi

52.47

saṃprāpte vārdhake devi kiṃcitkāryaṃ na sidhyati | sthaviraśca tapaḥ kartuṃ sukhakāryaṃ na gacchati

52.48

va(pa)yasyapi gate bāle kriyate setubandhanam | tādṛśo'yaṃ bhavetkāyastāruṇye tu gate śubhe

52.49

tasmātsusaṃmukhenāpi pibasva madhumādhavīm | kāma eṣa dahatyaṅgaṃ tavedaṃ cārulocane

52.50

ayamekaḥ samāyātaḥ puruṣo rūpavānguṇī | ayaṃ hi puruṣavyāghraḥ sarvajño guṇavāndhanī

52.51

tavārthe nityasaṃyuktaḥ snehena varavarṇini | vṛddhatvaṃ nāsti caivāsya svayaṃ siddhaḥ susiddhidaḥ

52.52

ajaro nirjaro vyāpī susiddhaḥ sarvavittamaḥ | akāmaḥ kāmado loka ātmarūpeṇa vartate

52.53

yathā gehasya saṃsthānaṃ tathā gehasya dṛśyate | yathā vārdhakinā kāyo yathā sūtreṇa mandiram

52.54

aśmakāṣṭhasusaṃpannairnānādārusamudbhavaiḥ | mṛttikāṣṭho(?)dkenāpi pramātā parimāṇayet

52.55

lepitaṃ lepanaiḥ kāṣṭhaṃ citraṃ bhavati citrakaiḥ | prathamaṃ rūpamāyāti gṛhaṃ sūtreṇa mūlataḥ

52.56

puṣṇanti(ṣṇāti) ca svayaṃ tantu lepanādvai dine dine | vāyunā dolitaṃ nityaṃ gṛhaṃ ca malināyate

52.57

madhyamo vārdhutaḥ(?) kālo gṛhasya parikathyate | rūpahānirbhavettasya gṛhasvāmī vilepayet

52.58

svecchayā ca gṛhasvāmī rūpavantaṃ nayedgṛham | saṃpanne(?) tasya gehasya dūtike parikathyate

52.60

kāṣṭhaśilpasya śīrṇatvaṃ bahukālaiḥ prayāti(?) te
sukalovācabālyaṃ nāstyapi jīvasya tāruṇyaṃ nāsti jīvite | sthānabhraṣṭā prajāyante mūlāgraṃ pracalanti te59
na sahellepanābhāramādhāreṇa pratiṣṭhati | etadgṛhasya vārdhakyaṃ kathitaṃ śṛṇu dūtike

52.61

patamānaṃ gṛhaṃ gatvā gṛhasvāmī parityajet | gehamanyaṃ pravindedyaḥ prayātyevaṃ hi satvaram

52.62

tathā bālyaṃ ca tāruṇyaṃ nṛṇāṃ vṛddhatvameva cam̐ | sa bālye bālarūpaśca jñānahīnaṃ prakārayet

52.63

cintayetkāmamevāpi vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ | lepanaiścandanaiścānyaistāmbūlaprabhavādibhiḥ

52.64

kāryastāruṇyatāṃ yāti atirūpo vijāyate | bāhyābhyantaramevāpi rasaiḥ sarvaiḥ prapoṣayet

52.65

tena poṣaṇabhāvena paripuṣṭaḥ prajāyate | jāyate māṃsavṛddhistu rasaiścāpi nṛpottama

52.66

yāti vistaratāṃ rājannaṅgānyapyāyitānyapi | pratyaṅgāni rasaiścaiva svaṃ svaṃ rūpaṃ prayānti vai

52.67

dantādharau stanau bāhū kaṭipṛṣṭhe ūrū ubhe | hastapādatalau tadvadvṛddhitattvaṃ tu ca prapedire

52.68

ubhābhyāmapi tānyeva vṛddhimāyānti tāni vai| aṅgāni rasamāṃsābhyāṃ svarūpāṇi bhavanti te

52.69

taiḥ svarūpairbhavenmartyo rasavṛddhaśca dūtike | svarūpaḥ kathyate martyo loke kenam̐ priyo bhavet

52.70

viṣṭhāmūtrasya vai kośaḥ kāya eṣa ca dūtike | apavitraṃ śarīre'yaṃ sadā sravati nirguṇaḥ

52.71

tasya kiṃ varṇyate rūpaṃ jalabudbudvacchubhe | yāvatpañcāśadvarṣāṇi tāvattiṣṭhati vai dṛḍhaḥ

52.72

paścācca jāyate hānirasyaivāpi dine dine | dantāḥ śithilatāṃ yānti lālāyate tathā mukham

52.74

cakṣurbhyāmapi na paśyetkarṇābhyāṃ na śṛṇoti ca | gantuṃ kartuṃ na śaknoti hastapādaiśca dūtike 73
akṣamo jāyate kāyo jarākālena pīḍitaḥ | tadrasaḥ śoṣamāyāti tadā'gninā praśoṣitaḥ
akṣamo jāyate dūti kena rūpamiheṣyate

52.75

yathā jīrṇe gṛhe yāti kṣayameva na saṃśayaḥ | tathā saṃkṣayamāyāti vārdhakye tu kalevaram

52.76

mama rūpaṃ samaṃ jātaṃ varṇasyevaṃ dine dine | kenāhaṃ rūpasaṃyuktā kena rūpatvamiṣyate

52.77

yathā jīrṇo gṛho yāti kenāsau puruṣo balī | yasyārthamāgatā dūti bhavati kena saṃśayaḥ

52.78

kimatraiva tvayā dṛṣṭaṃ mamāṅge vad sāṃpratam | tasyāṅgādiha me dūti nāsti cādhikameva ca

52.79

yathā tvaṃ ca tathā'sau vai tathā'haṃ nātra saṃśayaḥ | kasya rūpaṃ na vidyeta rūpaṃ strī nāsti bhūtale

52.80

ucchrayāḥ patanāntāśca nagāstu girayaḥ śubhe | kālena pīḍitā yānti taddbhūtāni nānyathā

52.81

arūpo rūpavāndivya ātmā sarvagataḥ śubhe | sthāvareṣu ca sarveṣu jaṅgameṣveva dūtike
eko nivasate śuddho ghaṭeṣveva yathodakam

52.82

ghaṭanāśādyathātyekamekatvaṃ tatra budhyase | piṇḍanāśāya paścātmā ekarūpo'pi jāyate

52.83

ekaṃ rūpaṃ mayā dṛṣṭaṃ saṃsāre vasatāṃ sadā | evaṃ vadasva taṃ gatvā yasyārthamiha cā''gatā

52.85

darśayasva apūrvaṃ me yadi māṃ bhoktumicchasi | vyādhinā pīḍyamānasya kaphenāpi [ vṛtasya ca 84
aṅgādvica(li)te śoṇe sthānabhraṣṭo'bhijāyate | aṅgasaṃdhiṣu sarvāsu palitatvaṃ cāntaraṅgataḥ
ekato nāśamāyāti svaṃ hi rūpaṃ parityajet

52.86

viṣṭhātvaṃ jāyate śīghraṃ krimibhiśca bhavetkila | tadduḥkhakare vā'pi nijarūpaṃ] parityajet

52.87

rūpatvaṃ yāti vai paścātkṛmidurgandhisaṃkulaḥ | jāyante tatra vai yūkāḥ kṛmitvaṃ vā na saṃśayaḥ

52.88

sa kṛmiḥ kurute sphoṭaṃ kaṇḍūśca paridāruṇā | vyathāmutpādayetpūyaḥ sarvāṅgaṃ paricālayet

52.89

nakhāgrairghṛṣyamāṇā sā kaṇḍūśāntiḥ prajāyate | [† taddūtaiśca śṛṇuṣvaiva suratasya na saṃśayaḥ

52.90

bhuñjantyeva rasānmartyaiḥ subhikṣānpivate punaḥ | vāyunā tena prāṇena pākasthānaṃ praṇīyate

52.91

yaduktaṃ prāṇibhirdūti pākasthānaṃ gataṃ punaḥ | sarvaṃ tavehitaṃ tatra mayā vai pātayenmalam

52.92

sārabhūto rasastatra tadraktaśca prajāyate] | nirmalaḥ śuddhavīryaṃ ca brahmasthānaṃ prayāti ca

52.93

ākṛṣṭaḥ sa samānena nītastenāpi vāyunā | sthānaṃ na labhate vīryaṃ cañcalatvena vartate

52.94

prāṇināṃ ca kapāleṣu krimayaḥ santi pañca vai | dvāvetau karṇamūle tu netrasthāne tataḥ punaḥ

52.95

kaniṣṭhāṅgulimānena raktapucchāśca dūtike | atasīpuṣpavarṇena kṛṣṇapucchā na saṃśayaḥ
teṣāṃ nāmāni bhadraṃ te mattò nigadataḥ śṛṇu

52.96

piṅgalā śṛṅkhalī nāma dvau kṛmī karṇamūlayoḥ | capalaḥ pippalaścaiva dvāvetau nāsikāgrayoḥ

52.97

śṛṅkhalī jaṅgalī cānye netrayorantarasthitau | kṛmīṇāṃ śatapañcāśattādṛgrūpā na saṃśayaḥ

52.99

[ bhālāṃnte'vasthitāḥ sarve rājikāyāḥ pramāṇataḥ | kapālarogiṇaḥ sarve vikurvanti na saṃśayaḥ
anyamevaṃ pravakṣyāmi putrotpattyaṃ mahākrimiy | taṇḍulasya pramāṇena tadvarṇo na saṃśayaḥ

52.100

keśadvayaṃ mukhe tasya vidyate śṛṇu dūtiye | prāṇināṃ saṃśayaṃ viddhi tatkṣaṇe hi na saṃśayaḥ]

52.101

svasthāne saṃsthitasyāpi prājāpatyasya vai mukhe | tadvīryarasarūpeṇa patatenātra saṃśayaḥ

52.102

pivate mukhena tadvīryaṃ tena mattaḥ prajāyate | tālusthāne pratodyaiva cañcalatvena vartate

52.103

iḍā ca piṅgalā nāḍī sūkṣmātāvavasaṃsthitā | sum̐calenāpi tasyaiva nāḍikā jāla(laṃ)kampate

52.104

kāmakaṇḍūrbhaveddhati sarveṣāṃ prāṇināṃ kila | puṃsaśca sphuṭate liṅgaṃ nāryā yoniśca dūtiye

52.105

strīpuṃsau prasaṃpannau tau vrajete saṃgamaṃ tataḥ | kāyena kāyaḥ saṃdhṛṣya maithunena hi jāyate

52.106

kṣaṇamātraṃ ca vai saukhyaṃ punaḥ kaṇḍūśca tādṛśī | sarvatra dṛśyate dūti bhāvamevaṃvidhaṃ kila

52.107

vraja tvamātmanaḥ sthānaṃ naivāstyatra apūrvatā | apūrvaṃ nāsti me kiṃcitkaromyevaṃ na saṃśayaḥ

Linked texts (2)