Bhukhanda 63
Bhūkhaṇḍa 63
- Language
- Sanskrit
Contents
- 63.92 — 1 part
63.10
pippala uvāca —
pituḥ prasādbhāvāddvai yadunā sukhamuttamam | kathaṃ prāptaṃ saṃbhuktaṃ ca [ tanme vistarato vada
kasmātpāpaprabhāvaṃ ca] pum̐treṇa tu dvijottama | tatsarvaṃ vistareṇāpi vada me kuṇḍalātmaja
sukarmovācaśrūyatāmabhidhāsyāmi caritraṃ pāpanāśanam | nahuṣasya supuṇyasya yayāteśca mahātmanaḥ
somavaṃśātsamutpūto vai nahuṣo medinīpatiḥ | dānadharmānanekāṃśca sa cakārāpyatulānapi
śataṃ caivāśvamedhānāmiyāja nṛpasattamaḥ | vājapeyaśataṃ cāpi anyānyajñānanekaṃśaḥ
ātmapuṇyaprabhāvena aindraṃ lokamavāpa saḥ | putraṃ dharmaguṇopetaṃ prajāpālaṃ vidhāya saḥ
yayātiṃ satyasaṃpannaṃ dharmavīryaṃ mahāmatim | aindraṃ padaṃ gato rājā yasya putraḥ paraṃtapaḥ
yayātiḥ satyasaṃpannaḥ prajā dharmeṇa pālayet | [ svayameva prapaśyedyaḥ prajākarmāṇi tānyapi]
iyāja yajñāndharmātmā śrutvā dharmamanuttamam | yajñatīrthādikaṃ sarvaṃ dānapuṇyaṃ cakāra saḥ
rājyaṃ cakāra medhāvī kṣatradharmeṇa pālayan
yāvadaśītisahasrāṇi varṣāṇi nṛpanandanaḥ | [ tāvatkālaṃ gataṃ tatra yayātestu mahātmanaḥ]
63.11
tasya putrāśca catvārastadvīryabalavikramāḥ | teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ
63.12
tasyā''sījjyeṣṭhaputrastuṃ rūrurnāma mahābalaiḥ | pururnāma dvitīyo'bhūttṛtīyaḥ kurukha ca
yaduścāpi sa dharmātmā caturtho nṛpanandana
63.13
[ † evaṃ catvāraḥ putrāśca yayātestu mahātmanaḥ ] | tejasā pauruṣeṇāpi pitṛtulyaparākramāḥ
63.14
evaṃ rājyaṃ kṛtaṃ tena dharmeṇāpi yayātinā | yaśaḥ kīrtiśca tasyāpi trailokye pracurā'bhavat
63.15
viṣṇuruvāca —
ekadā tu dvijaśreṣṭho nārado brahmanandanaḥ | indralokaṃ gato draṣṭuṃ devadevaṃ puraṃdaram
63.16
sahasrākṣastato'paśyaddhutāśanasamaprabham | devo vipraṃ samāyāntaṃ sarvajñaṃ jñānapaṇḍitam
63.17
pūjitaṃ madhuparkādyairbhaktyā namitakandharaḥ | niveśya svāsane puṇye taṃ papraccha mahāmunim
63.18
indra uvāca —
kasmādāgamanaṃ lokātkimarthamiha cā''gataḥ | kiṃ te'dya supriyaṃ vipra karomyatha mahāmate
63.19
nārada uvāca —
devarāja kṛtaṃ sarvaṃ bhaktyā yacca prabhāṣitam | saṃtuṣṭo'smi mahāprājña praśnottaraṃ vadāmyaham
63.20
mahīlokāttu saṃprāptaḥ sāṃprataṃ tava mandiram | tvāmanveṣṭuṃ samāyāto dṛṣṭvā nāhuṣamuttamam
63.21
indra uvāca —
satyadharmeṇa ko rājā prajāḥ pālayate sadā | sarvadharmasamāyuktaḥ śrutavāñjñānavānguṇī
63.22
pṛthivyāmasti ko rājā daivajño brāhmaṇapriyaḥ | brahmaṇyo vedavicchūro dātā yajvā subhaktimān
63.24
nārada uvāca —
ebhirguṇaistu saṃyukto nahuṣasyā''tmajo balī | yasya satyena vīryeṇa sarve lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 23
bhavādṛśo hi bhūrloke yayātirnahuṣātmajaḥ | bhavānsvarge sa caivāsti bhūtale bhūtivardhanaḥ
63.25
pituḥ śreṣṭho mahārāja hyaśvamedhaśataṃ tathā | vājapeyaśataṃ cakre yayātiḥ pṛthivīpatiḥ
63.26
dattānyanekarūpāṇi dānāni tena bhaktitaḥ | gavāṃ lakṣasahasrāṇi tathā koṭiśatāni ca
63.27
koṭihomāṃścakārātha lakṣahomāṃstathaiva ca | bhūmidānādikaṃ dānaṃ brāhmaṇebhyo'dadācca saḥ
63.28
sāṅgopāṅgaḥ svarūpo hi dharmastenaiva pālitaḥ | evaṃguṇaiḥ samāyukto yayātirnāhuṣo bhuvi
63.29
varṣāṇāṃ tu sahasrāṇi hyaśītirnṛpanandanaḥ | rājyaṃ cakāra satyena yathāvidhi bhavāniva
63.30
sukarmovācaevamākarṇya devendro nāradācca munīśvarāt | samālocya sa medhāvī saṃbhīto dharmapālanāt
63.31
śatayajñaprabhāvena nahuṣeṇa purā mama | aindraṃ padaṃ gṛhītaṃ ca devarājo'bhavattadā
śacībuddhiprabhāvena padabhraṣṭo vyajāyata
63.32
tādṛśo'yaṃ mahārājaḥ pitṛtulyaparākramaḥ | lakṣyate nātra saṃdehaḥ padamaindramavāpsyati
63.33
[ yena kenāpyupāyena taṃ bhūpaṃ divamānaye ] | ityevaṃ cintayāmāsa tasmādbhītaḥ sureśvaraḥ
63.34
[† bhūpālasya nṛpaśreṣṭhayayāteḥ sa mahaddhayāt ]| tamānaṃtuṃ tato dūtaṃ preṣayāmāsa devarāṭ
63.35
nāhuṣāya vimānaṃ tu sarvajñānasamanvitaḥ | sārathiṃ mātaliṃ caiva vimānena samanvitam
63.36
gato hi mātalistatra yatrāsau nahuṣātmajaḥ | prahitaḥ surarājena ānetuṃ taṃ mahāmatim
63.37
sabhāyāṃ vartamānastu yathācendraḥ prabhāsate | tathā yayātirdharmātmā svasabhāyāṃ virājate
63.38
tamuvāca mahātmānaṃ rājānaṃ satyabhūṣaṇam | sārathirdevarājasya śṛṇu rājanvaco mama
63.39
prahito devarājena sakāśaṃ tava sāṃpratam | yadbrūte devarājastu tatsarvaṃ sumanāḥ kuru
63.41
āgantavyaṃ tvayā'dyaiva aindraṃ lokaṃ hi nānyathā| putre rājyaṃ visṛjyaiva kṛtvā cānteṣṭimātmanaḥ
ilo rājā mahātejā vasate nahuṣātmaja | purūravā mahābāho vipracittiḥ pratāpavān
63.42
śivirvasati tatraiva manurikṣvākusattamaḥ | sagaro nāma medhāvī nahuṣaśca pitā tava
63.43
kṛtavīryaḥ kṛtajñaśca śāṃtanuśca mahāmanāḥ | bharato yuvanāśvaśca kārtavīryo nareśvaraḥ
yajñānāhṛtya bahudhā modante divi bhūbhṛtaḥ
63.45
anye ye cāpi rājāno yajvānaḥ sumahābalām̐ḥ | sevyante divi cendreṇa modante ca svakarmaṇā44
tvaṃ punaḥ sarvadharmeṣu saṃsthitaḥ sāṃprataṃ bhuvi | śakreṇa saha modasva svargaloke mahīpate
63.46
kiṃ mayā tatkṛtaṃ karma yena prārthayate bhavān | indrasya devarājasya tatsarvaṃ me vadasva ha
63.47
yāvam̐cchatasahasrāṇi varṣāṇi nṛpanandana | dānayajñādikaṃ karma tvayaiva parisādhitam
63.48
divaṃ gaccha mahārāja karmaṇā tena sāṃpratam | sakhyaṃ ca devarājena gatvā kuru mahāmate
63.50
pañcātmakaśarīrasya bhūmau tyāgaṃ kuruṣva hi | divyaṃ rūpaṃ samāsthāya bhuṅkṣva bhogānmanoramān
yathā yathā kṛtā bhūmau yajñā dānaṃ tapaśca te | tathā tathā svargabhogāḥ prārthayante nareśvara
63.51
yena kāyena sidhyeta sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ bhuvi | mātale tatkathaṃ tyajya gacchellokamupārjitam
63.52
yatraivopājitaṃ kāryaṃ pañcātmakaṃ mṛtaṃ nṛpa | tatraiva tatparityajyaṃ divyenaiva vrajanti te
63.53
īśvarā mānavāḥ sarve pāpapuṇyaprasādhakāḥ | te'pi kāryaṃ parityajya adhaḥ svargaṃ vrajanti ca
63.54
pañcātmakena kāyena sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ narāḥ | utpādyaiva prayāntyeva anyadrūpaṃ ca mātale
63.55
ko viśeṣo hi dharmajña bhūmau kāryaṃ parityajet | pāpapuṇyaprabhāvāddhi kāyasya patanaṃ bhavet
63.56
dṛṣṭānto dṛśyate sūta pratyahaṃ martyamaṇḍale | viśeṣaṃ naiva paśyāmi dharmapuṇyasya cādhikam
63.57
satyadharmādikaṃ puṇyaṃ yena kāyena mānavaḥ | saṃmarjayati vai martyastaṃ kasmādviprasarjayet
63.60
ātmā kāyaśca dvāvetau mitrarūpāvubhāvapi | kāryaṃ mitraṃ parityajya ātmā yāti suniścitam 58
mātaliruvāca —
satyamuktaṃ tvayā rājankāyaṃ tyaktvā prayāti saḥ | saṃbandho nāsti tenāpi samaṃ kāyena cā''tmanaḥ
yasmātpañcasvarūpo'yaṃ saṃdhijarjaritastadā | jarayā pīḍyamānastu sa jīvaṃ tyaktumicchati
63.62
jarādoṣaprabhagne ca tatra sthātuṃ sa necchati | ākulavyākulo bhūtvā jīvaṃ tyaktvā prayāti saḥ61
satyena dharmapuṇyaiśca dānairniyamasaṃyamaiḥ | aśvamedhādibhiryajñaistīrthaiḥ saṃyamanaistathā
63.63
sukṛtaiścaiva puṇyaiśca jarā naiva prabādhate | pātakaiśca mahārāja pacate kāyameva sā
63.64
yayātiruvāca —
kasmājjarā samutpannā kasmātkāyaṃ prapīḍayet | mama vistarataḥ sūta vaktumarhasi sattama
63.65
mātaliruvāca —
hanta te varṇayiṣyāmi jarāyāḥ parikāraṇam | yasmāccaivaṃ samudbhūtā kāyamadhye nṛpottama
63.66
pañcabhūtātmakaḥ kāyo viṣayaiḥ pañcabhirvṛtaḥ | yamātmā tyajate rājansa kāyaḥ paridhakṣyate
63.67
vahninā dīpyamānastu sarasaḥ prajvalennṛpa | tasmādvijāyate dhūmo dhūmānmeghaśca jāyate
63.68
meghātpravartate cāmbhastataḥ pṛthvī prajāyate | ūrdhvamāyāti sā pṛthvī yathā nārī rajasvalā
63.69
tasmātprajāyate gandho gandhādraso nṛpottama | rasātprabhavate cānnamānnācchukraṃ na saṃśayaḥ
63.70
śukrāddhi jāyate kāyaḥ kurūpaḥ kāya eva ca | yathā pṛthvī sṛjedgandhānsaraiścarati bhūtale
63.71
tathā kāyaścarennityaṃ rasādhāro hi sarvaśaḥ | gandhaśca jāyate tasmāddhādraso bhavetpunaḥ
63.72
tasmājjaṅge mahāvṛddhirdṛṣṭāntaṃ paśya bhūpate | yathā kāṣṭhādbhavedvahniḥ punaḥ kāṣṭhaṃ prakāśayet
63.73
kāyamadhye rasādagnistadvadeva prajāyate | tatra saṃcarate nityaṃ kāyaṃ puṣṇāti bhūpate
63.74
yāvadrasasya cā''dhikyaṃ tāvajjīvaḥ praśāntimān | caritvā tādṛśaṃ vahniḥ kṣudhārūpeṇa vartate
63.75
annamicchatyasau tīvraḥ payasā ca samanvitam | pradā(dhā)naṃ labhate cānnamudakaṃ cāpi bhūpate
63.76
śoṇitaṃ carate vahnistadvadvīryaṃ na saṃśayaḥ | yakṣmarogo bhavettasmātsarvakāyapraṇāśakaḥ
63.77
rasādhikyaṃ bhavedrājannatha vahniḥ praśāmyati | rasena pīḍyamānastu jvararūpo'bhijāyate
63.78
grīvāpṛṣṭhaṃ kaṭiṃ pāyuṃ sarvāsveva tu saṃdhiṣu | āruhya tiṣṭhate vahniḥ kāye vahniḥ pravartate
63.79
tasyā''dhikyaṃ carennityaṃ kāyaṃ puṣṇāti saṃmataḥ | rasastu vṛddhimāyāti balarūpo bhavettadā
63.80
atirikto balenaiva vīryānmarmāṇi cālayet | tenaiva jāyate kāmaiḥ śoṣavānpuruṣo bhavet
63.81
sa kāmāgniḥ samākhyāto balanāśakaro nṛpa | maithunasya prasaṅgena vināśatvaṃ kalevare
63.82
nārīṇāṃ saṃśrayetpāṇī pīḍitaḥ kāmavahninā | maithunasya prasaṅgena mūrcchate marma kṛntati
63.83
tejohīno bhavetkāyo balahīnaśca jāyate
63.85
balahīno yadā syādvai durbalo vahnineritaḥ | [ sa vahniḥ pracaretkāyaḥ(ye) śoṇitaṃ śukrameva ca 84
śukraśoṇitayornāśācchūnyadeho vijāyate | atīva jāyate vāyuḥ pracaṇḍo dāruṇākṛtiḥ
vivarṇo duḥkhasaṃtaptaḥ śūnyabuddhistato bhavet ]
63.86
dṛṣṭā śrutā ca yā nārī taccitto bhramate sadā | tṛptirna jāyate kāye [ lolupa cittavartmani
63.87
virūpaśca surūpaśca dhyānānmadhye prajāyate | balahīno yadā kāmī māṃsaśoṇitasaṃkṣayāt
63.88
palitaṃ jāyate] kāye nāśite kāmavahninā | tasmātsaṃjāyate kāmī vṛddho bhūtvā dine dine
63.89
surate cintate nārīṃ yathā vārdhuṣiko naraḥ | tathā tathā bhaveddhānistejaso'sya nareśvara
63.90
tasmātprajāyate kāmo nāśarūpo na saṃśayaḥ | prāṇināṃ kālarūpeṇa jvaro bhavati dāruṇaḥ
63.91
sthāvarā jaṅgamāḥ sarve jvareṇa paripīḍitāḥ | nāśamāyānti te sarve bahupīḍāprapīḍitāḥ
63.92
anena vidhinā jīrṇamanyatkiṃ te vadāmyaham | evamukto mahāprājño mātaliṃ vākyamabravīt
63.92.p1
iti śrīmahāpurāṇe pādme bhūmikhaṇḍe venopākhyāne mātāpitṛtīrthakathane catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 64
Linked texts (2)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhūmikhaṇḍa — Sanskrit