Bhukhanda 66: atha saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
Bhūkhaṇḍa 66
- Language
- Sanskrit
Contents
- 66.6-2 — 1 part
atha saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
66.1
yayātiruvāca —
asmadbhāgyapra̍labdhaṃ ca bhavato darśanaṃ param| saṃjātaṃ śakrasaṃvāha yataḥ śreyo mamātulam
66.2
mānavā martyaloke ca pāpaṃ kurvanti dāruṇam| teṣāṃ karmavipākaṃ ca mātale vada sāṃpratam
66.3
mātaliruvāca —
śrūyatāmabhidhāsyāmi pāpācārasya lakṣaṇam| śrute sati mahājñānamatra loke prajāyate
66.4
vedanindāṃ prakurvanti brahmācārasya kutsanam| mahāpātakamaivāpi jñātavyaṃ jñānapaṇḍitaiḥ
66.5
sādhūnāmapi sarveṣāṃ yaḥ pīḍāṃ hi samācaret| mahāpātakamevāpi prāyaścitte na hi vrajet
66.6
kulācāraṃ parityajya anyācāraṃ vrajanti ye| etatpātakasaṃcāraṃ kathitaṃ tattvavedibhiḥ
66.7
mātāpitrośca yo nindāṃ tāḍayedbhaginīṃ sadā̍| svasāraṃ nindayedyo vai tadeva pātakaṃ dhruvam
66.8
saṃprāpte śrāddhakāle'pi pañcakrośāntare sthitam| jāmātaraṃ parityajya anyaṃ ca̍ bhaginīsutam
66.9
svasāraṃ caiva rājendra parityajya pravartate| kāmātkrodhādbhayādvā'pi anyaṃ bhojayate sadā
66.10
pitaro naiva bhuñjanti śrāddhe vighnaṃ vrajanti ye| etatsupātakaṃ tasya pitṛghātaḥ (ta)samaṃ kṛtam
66.11
dānakāle'pi saṃprāpta āgatā brāhmaṇāḥ kila| [ bhūridānaṃ parityajya katibhyo hi pravartate]
66.12
ekasmai dīyate dānamanyebhyo'tha na dīyate| etatsupātakaṃ ghoraṃ dānabhraṃśakaraṃ smṛtam
66.13
yajamānaśca svagṛhaṃ prasthitānbrāhmaṇāṃstyajet| teṣu tyakteṣu yaddānaṃ na taddānasya lakṣaṇam
66.14
samāśritaṃ ca vai vipraṃ saṃrvācārasamanvitam| sarvaiḥ puṇyaiḥ samāyuktaṃ sudānairbahubhirnṛpa
taṃ samabhyarcya vidvāṃsaṃ prāptaṃ vipraṃ sadā'rhayet
66.15
taṃ saṃtyajya daddedānamanyasmai brāhmaṇāya ca| dattaṃ tu tadbhavettasya niṣphalaṃ nātra saṃśayaḥ
66.16
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraścāpi caturthakaḥ| puṇyakāleṣu sarveṣu nirdhanaṃ pūjayedvijam
66.17
[ mūrkhaṃ vā'pi ca vidvāṃsaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu| aśvamedhasya yajñasya phalaṃ tasya prajāyate]
66.19
tasmāddhi kāraṇādrājañśakyaṃ prāpyaṃ ca kārayet| anyo vipraḥ samāyātastatkālaṃ śrāddhakarmaṇi
ubhau tau pūjayettatra bhojanācchādanaistathā| tāmbūlairdakṣiṇābhiśca pitarastasya harṣitāḥ
66.20
śrāddhabhuktāya viprāya na dadyāddakṣiṇāṃ tathā| ādarācchrāddhakartā yo gohatyādisamaṃ labhet
66.21
dvāvetau pūjayettasmācchrāddhe ca nṛpasattama| nirdhanastatprabhāvāddvai tamekaṃ hi prapūjayet
66.22
vyatīpāte ca saṃprāpte vaidhṛtau ca nṛpottama| amāyāṃ ca mahārāja kṣayāhe cāṃparāhake
śrāddhamevaṃ prakartavyaṃ brāhmaṇādisavarṇakaiḥ
66.23
yajñe yathā mahārāja ṛtvijaśca prakārayet| tathā viprāḥ prakartavyāḥ śrāddhadānaiśca sarvadā
66.24
[ avijñātaḥ prakartavyo brāhmaṇo naiva jānatā | yasyāpi jñāyate vaṃśaḥ kulaṃ tripuruṣaṃ tathā]
ācāraśca tathā rājaṃstānviprānsaṃnimantrayet
66.25
kulaṃ na jñāyate yasya ācāreṇa vicārayet | śrāddhe dāne prakartavye viśuddho mūrkha eva hi
66.26
avijñāto bhavedvipro vedavedāṅgapāragaḥ | śrāddhadānaṃ prakartavyaṃ tasmādvipraṃ nimantrayet
66.27
ātithyaṃ tu prakartavyamapūrvaṃ nṛpasattama | anyathā kurute pāpī sa yāti narakaṃ dhruvam
66.28
tasmādvipraḥ prakartavyo dāne śrāddhe ca parvasu | ādau parīkṣayedvipraṃ śrāddhe dāne prakārayet
66.29
nāśrnanti tasya vai gehe pitaro vipravarjitāḥ | śāpaṃ dattvā tato yānti śrāddhādvai vipravarjitāt
mahāpāpī bhavetso'pi brahmahā sa ca kathyate
66.30
paitrācāraṃ parityajya yo vartata narādhipa | mahāpāpī sa vijñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ
66.31
ye tyajanti śivācāraṃ vaiṣṇavaṃ bhogadāyakam | nindanti brāhmaṇāndharmānvijñeyāḥ pāpavardhanāḥ
66.32
śivācāraṃ parityajya śivabhaktānddhiṣanti ca | hariṃ nindanti ye pāpā brahmadveṣakarāḥ sadā
ācāranindakāścaiva mahāpātakakṛttamāḥ
66.33
ādyaṃ pūjyaṃ paraṃ jñānaṃ puṇyaṃ bhāgavataṃ tathā | vaiṣṇavaṃ harivaṃśaṃ ca mātsyakaṃ kūrmameva ca
66.34
ye pūjayanti pādmaṃ ca teṣāṃ śreyo vadāmyaham | pratyakṣaṃ tena vai devaḥ pūjito madhusūdanaḥ
66.35
tasmātprapūjayejjñānaṃ vaiṣṇavaṃ viṣṇuvallabham | devasthāne hi nityaṃ vai vaiṣṇavaṃ pustakaṃ nṛpa
tasminprapūjite viprapūjitaḥ kamalāpatiḥ
66.36
asaṃpūjya harerjñānaṃ ye'dhīyate likhanti ca | ajñāya tatprayacchanti śṛṇvanti dhārayanti ca
66.37
vikrīṇanti ca lobhena kujñānaniyamena ca | asaṃskṛtapradeśe tu yatheṣṭaṃ sthāpayanti ca
66.38
harerjñānaṃ yathākṣemaṃ pratyakṣācca prakāśayet | adhīte ca samarthaśca yaḥ prasādaṃ karoti ca
66.39
aśuciścāśucisthāne yaḥ pravakti śṛṇoti ca | iti sarvaṃ samāsena gurunindāsamaṃ smṛtam
66.40
gurupūjāmakṛtvaiva yaḥ śāstraṃ śrotumicchati | na karoti ca śuśrūṣāmājñābhaṅgaṃ ca bhāvayet
66.41
nābhinandati tadvākyamuttaraṃ ca prayacchati | gurukarmābhisādhyaṃ ca tadupekṣāṃ karoti ca
66.42
gurumārtamaśaktaṃ vā videśe prasthitaṃ tathā | aribhiḥ paribhūtaṃ vā yaḥ saṃtyajati pāpakṛt
paṭhamānaṃ purāṇaṃ tu tasya pāpaṃ vadāmyaham
66.43
kumbhīpāke vasettāvadyāvadindrāścaturdaśa | paṭhamānaṃ guruṃ yo hi upekṣayati pāpadhīḥ
66.44
tasyāpi pātakaṃ ghoraṃ ciraṃ narakadāyakam | bhāryāputreṣu mitreṣu yaścāvajñāṃ karoti ca
ityetatpātakaṃ jñeyaṃ gurunindāsamaṃ mahat
66.45
brahmaghnaḥ svarṇasteyī ca gauhantā gurutalpagaḥ | mahāpātakinastvete yoganāśakapañcamāḥ
66.46
krodhāddveṣādbhayāllobhādbrāhmaṇasya viśeṣataḥ | marmādikṛntako yaśca brahmaghnaḥ sa prakīrtitaḥ
66.47
brāhmaṇaṃ yaḥ samāhūya yācamānamakiṃcanam | paścānnāstīti yo brūyātsa ca vai brahmahā smṛtaḥ
66.48
yastu vidyābhimānena nistejayati ca dvijān | udāsīnānsabhāmadhye brahmahā sa prakīrtitaḥ
66.49
mithyāguṇairathā''tmānaṃ nayatyutkarṣatāṃ balāt | guruṃ vibodhayedyastu sa ca vai brahmahā smṛtaḥ
66.62
kṣuttṛṣṇārtapradehānāṃ yadannaṃ bhoktumicchatām | yaḥ samācarate vighnaṃ tamāhurbrahmaghātakam
piśunaḥ sarvalokānāṃ randhrānveṣaṇatatparaḥ | udvejanakaraḥ krūraḥ sa ca vai brahmahā smṛtaḥ
devadvijagavāṃ bhūmiṃ pūrvadattāṃ harettu yaḥ | pranaṣṭāmapi kālena tamāhurbrahmaghātakam
dvijavittāpaharaṇaṃ pareṇa samupājitam | brahmahatyāsamaṃ jñeyaṃ tasya pātakamuttamam
agnihotraṃ parityajya pañcayajñādikarma ca | mātāpitrorgurūṇāṃ ca kūṭasākṣyaṃ ca yaścaret
apriyaṃ śivabhaktānāmabhakṣyasya ca bhakṣaṇam | vane niraparādhānāṃ prāṇināṃ ca pramāraṇam
gavāṃ goṣṭhe devagṛhe pure grāme ca dīpanam | iti pāpāni ghorāṇi pūrvapāpasamāni tu
dīnasarvasvaharaṇaṃ parastrīgajavājinām | gobhūrajataratnānāmoṣadhīnāṃ rasasya ca
candanāgarukarpūrakastūrīpūpavāsasām | paranyāsāpaharaṇaṃ svarṇasteyasamaṃ smṛtam
kanyāyā varayogyāyā adānaṃ sadṛśe vare | putramitrakalatreṣu gamanaṃ bhaginīṣu ca
kumārīsāhasaṃ ghoramantyajastrīniṣevaṇam | savarṇāyāśca gamanaṃ gurutalpasamaṃ smṛtam
mahāpātakatulyāni pāpānyuktāni yāni tu | tāni pātakasaṃjñāni tatpaścādupapātakam
[ dvijāyarthaṃ pratijñāya na prayacchati yaḥ punaḥ | na ca tatsmarate nityaṃ tulyaṃ tadupapātakam ]
66.66
dvijadravyāpaharaṇaṃ maryādāyā vyatikramaḥ | atimāno'tikopaśca dāmbhikatvaṃ kṛtaghnatā
atyantaviṣayāsaktiḥ kārpaṇyaṃ śāṭhyamatsaram | paradārābhigamanaṃ sādhvīkanyāvidūṣaṇam
parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate | tayordānaṃ ca kanyāyāstayoreva ca yājanam
putramitrakalatrāṇāmabhāve svāminastathā | bhāryāṇāṃ ca parityāga(gaḥ)sādhūnāṃ ca tapasvinām
66.79
gavāṃ kṣatriyavaiśyānāṃ strīśūdrāṇāṃ ca ghātanam | śivāyatanavṛkṣāṇāṃ puṣpārāmavināśanam
yaḥ pīḍāmaśramasthānāmācaredalpikāmapi | tadbhūtyaparivargasya śūdrātparatarasya ca
vastradhānyapaśusteyamayācyānāṃ prayācanam | yajñārāmataḍāgānāṃ dārāpatyasya vikrayaḥ
tīrthayātropavāsānāṃ vratānāṃ ca sukarmaṇām | strīdhanānyupajīvanti strībhavādyannajīvitāḥ
adharmaṃ vibrūyādyastu adharmaṃ varṇate naraḥ | paradoṣapravādī ca paracchidrāvalokakaḥ
paradravyābhilāṣī ca paradārāvalokakaḥ | ete goghnasamānāstu jñātavyā nṛpanandanaṃ
yaḥ kartā (?)sarvaśāstrāṇāṃ yo hartā paśuvikrayī | nirdayo'tīva bhṛtyeṣu paśūnāṃ damakaśca yaḥ
mithyā pravadate vācamākarṇayati yaśca tām || svāmimitrasuhṛddrohī māyāvī capalaḥ śaṭhaḥ
[ ye bhāryāputramitrāṇi bālavṛddhakṛśannārāḥ | bhṛtyānatithibandhūṃśca tyaktvā'śnanti bubhukṣitān
ye'timiṣṭaṃ samaśnanti no vā'pyannaṃ dadati ca | pṛthakpākī sa vijñeyo brahmavādiṣu garhitaḥ]
niyamānsvayamādāya ye tyajantyajitendriyāḥ | pravargā vañcitā yaiśca saṃyuktā ye ca maidyapaiḥ
ye cāpi kṣatarogārttā gāṃ pipāsākṣudhāturam | na pālayanti yatnena te goghnā nārakāḥ smṛtāḥ
sarvapaḥparatā ye ca catuṣpātkṣetrabhedakāḥ | sādhūnvipragurūRequestścaiva ye vai gāṃ tāḍayanti ca
66.80
ye tāḍayanti nirdoṣāṃ nārīṃ sādhupade sthitām | ālasyabaddhasarvāṅgo yaḥ svapiti muhurmuhuḥ
66.81
durbalāṃśca niyuñjanti balācca preṣayanti ca | pīḍayantyatibhāreṇa sakṣatānvāhayanti ca
66.82
vṛṣabhāṇāṃ ca vṛṣaṇau peṣayanti ca durjanāḥ | govatsānāṃ ca damanaṃ mahāpātakasaṃmitam
66.83
āśayā samanuprāptaṃ kṣuttṛṣṇāśramapīḍitam | ye cātithiṃ na manyante te vai nirayagāminaḥ
66.84
anāthaṃ vikalaṃ dīnaṃ bālaṃ vṛddhaṃ kṣudhāturam | nānukampanti ye mūḍhāste yānti nirayārṇavam
66.85
ajāviko māhiṣiko yaḥ śūdrāvṛṣalīpatiḥ | śūdro viprasya kṣatrasya ya ācāreṇa vartate
66.86
śilpinaḥ kāravo vaidyāstathām̐ devalakā narāḥ | bhṛtakau dūtyakarmāṇaḥ sarve nirayagāminaḥ
66.87
yaścoditamatikramya svecchayā cāharetkaram | narake paripacyeta yaśca dam̐ṇḍaṃ vṛthā nayet
66.88
utkaucakairadhikṛtaistaskaraiśca prapīḍitā | yasya rājñaḥ prajā rāṣṭre pacyate narakeṣu saḥ
66.89
ye dvijāḥ pratigṛhṇanti nṛpasyānyāyavartinaḥ | prayānti te'pi ghoreṣu narakeṣu na saṃśayaḥ
66.90
pāpakārakapaurāṇāṃ yatpāpaṃ pārthivasya cam̐ | tena bhīto nṛpaḥ kuryātprajānāṃ parinigraham
66.91
acauraṃ cauravaccaśca cauraṃ cācauravatpunaḥ | avicārya nṛpaḥ kuryātso'pi vai narakaṃ vrajet
66.92
ghṛtatailādyapānāni madhu māṃsaṃ surāsavam | guḍekṣukṣīraśākādi dadhimūlaphalāni ca
66.93
tṛṇakāṣṭhaṃ puṣpapatre kāṃsyaṃ rajatamaiva vā | upānacchatraśakaṭaśivikānāśanaṃ mṛdu
66.94
tāmraṃ sīsaṃ trapu kāṃsyaṃ śaṅkhādyaṃ rajatodbhavam | vāditraṃ veṇuvaṃśādyaṃ gṛhasyopaskarāṇi ca
66.95
ūrṇākārpāsakauśeyaraṅgapatrottarāṇi ca | tathā sūkṣmāṇi vastrāṇi ye'nyeṣāṃ vai haranti ca
66.96
evamādīni cānyāni dravyāṇi narakaṃ tu te | gacchanti satataṃ bhūpa hṛtvā hṛtvā gṛhādhipam
66.97
bahvalpakādyapi tathā parasya mamatākṛtam | apahṛtya naro yāti narake nātra saṃśayaḥ
66.98
evamādikapāpāni kurvadbhirmaraṇottaram | śarīraṃ yātanārthāya pūrvākāramavāpyate
66.99
yamalokaṃ vrajantyete śarīreṇa yamājñayā | yamadūtairmahāghorairnīyamānāḥ suduḥkhitāḥ
66.100
devamānuṣatiryañcāmadharmaniyatātmanām | [ dharmarājaḥ smṛtaḥ śāstā sughorairvividhairvadhaiḥ]
66.101
vinayācārayuktānāṃ pramādasalilāśayāt | prāyaścittairguruḥ śāstā na tu tairiśyate yamaḥ
66.102
pāradārikacaurāṇāmanyāyavyavahāriṇām | nṛpatiḥ śāsakaḥ proktaḥ praicchannānāṃ ca dharmarāṭ
66.103
tasmātkṛtasya pāpasya prāyaścittaṃ samācaret | nānyathā naśyate pāpaṃ kalpakoṭiśatairapi
66.6-2
yaḥ karoti svayaṃ karma sa bhuṅkte tatphalaṃ naraḥ | [ kāyena manasā vācā tasya vā'dhogatiḥ phalam
iti saṃkṣepataḥ proktāḥ pāpabhedāstridhā'dhunā | kathyante gatayaścitrā narāṇāṃ pāpakarmaṇām||]105
[ etatte nṛpate'dharmaphalaṃ proktaṃ suvistarāt] | anyatkiṃ te pravakṣyāmi tanme brūhi narottama 106
[ adharmasya phalaṃ proktaṃ dharmasyāpi vadāmyaham | ityuktvā mātalistatra rājānaṃ dharmavatsalam
tasmindharmaprasaṅgena puṇyaṃ khyātaṃ mahātmanām ]
yayātiruvāca —
adharmasya phalaṃ sūta śrutaṃ sarvaṃ mayā vibho | dharmasyāpi phalaṃ brūhi śrotuṃ kautūhalaṃ mama
mātaliruvāca —
atha pāpairime yānti yamalokaṃ caturvidhāḥ | saṃtrāsajananaṃ ghoraṃ vivaśāḥ sarvadehinaḥ
garbhasthairjāyamānaiśca bālaistaruṇamadhyamaiḥ | [1strīpuṃnapuṃsakairnṝddhairyyātavyaṃ sarvajantubhiḥ || ]
śubhāśubhaṃ kṛtaṃ karma dehināṃ pravicāryate | citraguptādimadhyasthairjñātavyaṃ sarvadarśibhiḥ
na te'tra prāṇinaḥ santi ye na yānti yamakṣayam | aṃtra śāntikṛtaṃ karma smṛtyuktaṃ tadvicāritam 5
ye tatra śubhakarmāṇaḥ saumyacittā dayānvitāḥ| te narā yānti saumyena yathā yamaniketanam
66.6-2.p1
yaśca dadyāddvijendrāṇāmupānatkāṣṭhapāduke | sa vimānena mahatā sukhaṃ yāti yamālayam
chatradānena gacchanti pathā sāndreṇa dehinaḥ | divyavastraparīdhānā yānti vastrapradāyinaḥ
śibikāyāḥ pradānena vimānena sukhaṃ vrajet | sukhāsanapradānena sukhaṃ yānti yamālayam
ārāmakartā chāyāsu śītalāsu sukhaṃ vrajet | yānti puṣpakyānena puṣpamālāpradāyinaḥ
devatāgṛhakartā ca yatīnāmā śramasya ca | anāthasyā''turāṇāṃ cam̐ krīḍatyatigṛhottamaiḥ
devāgniguruviprāṇāṃ mātāpitrośca pūjakaiḥ | guṇānviteṣu dīneṣu yacchatyāvasathānyapi
sa prayāti sarvakāmaṃ sthānaṃ paitāmahaṃ nṛpa
śraddhayā yena viprāya dattaṃ kākiṇimātrakam | sa syāddivyatithirbhūya devānāṃ kīrtivardhanaḥ
tasmācchraddhānvitairdeyaṃ tatphalaṃ bhavati dhruvam
Linked texts (5)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhūmikhaṇḍa — Sanskrit
- Skandapurāṇa (early; "Ambikākhaṇḍa") (ed. Bakker) — Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit