Bhukhanda 8: athāṣṭamo'dhyāyaḥ
Bhūkhaṇḍa 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.101 — 1 part
athāṣṭamo'dhyāyaḥ
8.2
kaśyapa uvāca —
sa garbho vyākulo jātaḥ khidyamāno dine dine | duḥkhakrānto hi dharmātmā sarvapīḍābhipīḍitaḥ
adhomukhastu garbhastho mohajālena bandhitaḥ | ādhivyādhisamākrānto hāhābhūto vicetanaḥ
duḥkhena mahatā''viṣṭo jñānamāha prapīḍitaḥ
8.3
ātmovāca—
tava vākyaṃ mahāprājña na kṛtaṃ tu mayā tadā | dhyānena vāryamāṇo'pi patito mohasaṃkaṭe
tasmādrakṣa mahāprājña garbhāvāsātsudāruṇāt
8.4
jñānamuvāca—
mayā tvaṃ vārito hyātmankṛtaṃ vākyaṃ na caiva me | pañcātmakairmahākrūraiḥ pātito garbhasaṃkaṭe
8.5
idānīṃ gaccha tvaṃ dhyānaṃ tasmāttvaṃ prāpsyase sukham | garbhāvāsādbhaviṣyate mokṣaste ca na saṃśayaḥ
8.6
tasya tadvacanaṃ śrutvā jñātvā jñānasya tattvatām | dhyānamāhūya provāca śrūyatāṃ vacanaṃ mama
8.7
tvāmahaṃ śaraṇaṃ prāpto dhyāna māṃ rakṣa nityaśaḥ | evamastu mahāprājña dhyānamāha mahāmate
8.8
etadvākyaṃ tataḥ śrutvā hyātmā vai dhyānamāgataḥ | dhyānena hi samaṃ garbhe saṃsthito mohavarjitaḥ
8.10
[ yadā dhyānaṃ gato hyātmā vismṛtaṃ garbhajaṃ bhayam | sa dvābhyāṃ sahitastatra hyātmā mohavivarjitaḥ]9
cintayanneva vai nityemātmakaṃ sukhameva hi | ito niṣkrāntamātrastu tyaje pañcātmakaṃ vapuḥ
8.11
evaṃ cintayate nityaṃ garbhavāsagataḥ prabhuḥ | sūtikāle tu saṃprāpte prājāpatyena śobhane
8.12
vāyunā cālito garbhaḥ prāṇenāpi balīyasā | yonivikāśamāyāti caturviṃśāṅgulaṃ tadā
8.13
pañcaviṃśāṅgulo garbhastena pīḍā vijāyate | evaṃ saṃpīḍyamānastu mūrchayā mūrchitaḥ priye
8.14
patito bhūmibhāge tu jñānadhyānasamanvitaḥ | prājāpatyena divyena vāyunā sa pṛthakkṛtaḥ
8.15
bhūmisaṃsparśamātreṇa jñānadhyāne tu vismṛte | saṃsāramohasaṃdagdha ātmā priyatayā sthitaḥ
8.16
guṇadoṣasamākrānto mahāmohasamanvitaiḥ | khānapānādikaṃ sarvamicchatyeva dine dine
8.17
evaṃ saṃpuṣṭamānastu hyātmā pañcātmakaiḥ saha | vyāpyate indriyaiḥ sarvairviṣayaiḥ pāpakāribhiḥ
8.18
bāndhavānāṃ susaṃmohe bhāryādīnāṃ tathaiva ca | ākulavyākulo devi jāyate ca dine dine
8.19
mahāmohena saṃdagdho mohajālaṃ gataḥ prabhuḥ | kaivartena yathā nadyāṃ śakulo jātabandhanaḥ
8.20
calituṃ naiva śaknoti tathā cā''sītprabandhitaḥ | mohajālaistu taiḥ sarvairdṛḍhabandhaistu bandhitaḥ
8.21
evamātmā prapañcena vyāpito vyāpakena hi | jñānavijñānavibhraṣṭo rāgadveṣādibhirhataḥ
8.22
kāmena pīḍyamānastu krodhenaiva tathaiva vā | prakṛtyā karmaṇā baddho mahāmūḍho vijāyate
8.23
evaṃ mūḍho yadā''tmā'sau kāmakrodhavaśaṃ gataḥ | lobharāgādibhiḥ sarvairvyāpṛtastairdurātmabhiḥ
8.24
iyaṃ bhāryā hyayaṃ putra idaṃ mitramidaṃ gṛham | evaṃ saṃsārajālena mahāmohena bandhitaḥ
8.25
putraśokādibhirduḥkhaiḥ saṃtapto hyaniśaṃ tadā | jarayā vyādhibhiścaiva saṃgastaścā''dhibhistathā
8.26
evamātmā saṃpratapto duḥkhamohaiḥ sudāruṇaiḥ | abhimānairmānabhaṅgairnānāduḥkhaiśca khaṇḍitaḥ
8.27
vṛddhatvena tathā devi śabalatvena pīḍitaiḥ | duḥkhaṃ cintayate nityaṃ mahābhūto vicetanaḥ
8.28
rātrau svapnānprapaśyeta divā caitanyavarjitaḥ | vaikalyena sa mohena vyāpto devi dine dine
8.29
saṃsāre bhramamāṇena vairāgyaṃ tatra darśitam | niḥśaṅkaṃ bandhuhīnaṃ ca praśāntaṃ tuṣṭameva ca
8.30
tamuvāca tadā''tmā vai kāmakrodhavivarjitam | ko bhavānnagnarūpeṇa kathaṃ mitrairna lajjase
8.32
yatra lokāḥ striyo vṛddhā yuvatayo mātarastathā | etāsāṃ hi gato madhye na vibhāsi hyanāvṛtaḥ 31
vītarāga uvāca —
ko hyatra nagno dṛśyeta na nagno'smīti vai kadā | susaṃbaddhastvahaṃ jñānaparidhānasamanvitaḥ
8.33
na nagno'smi kadā divya bhavānnagnaḥ pradṛśyate | indriyārthavaśe vartī maryādāyāśca varjitaḥ
8.34
ātmovācapuruṣasya kā hi maryādā tāmācakṣva ca suvrata | vistareṇa mahāprājña yadi jānāsi niścitam
8.35
vītarāgo mahāprājñastamuvāca mahāmatiḥ | susthairyaṃ bhajate cittaṃ sukhaduḥkheṣu nityadā
kleśitaṃ sarvabhāvaiśca teṣvalanna parityajet
8.36
atha lajjāṃ pravakṣyāmi mano yā hi viśatyalam | mayā'dyaivaṃ na kartavyaṃ nagnasthānavivarjitaḥ
8.37
paścāttāpasusaṃlīnaḥ sā lajjā parikathyate | kasya lajjā prakartavyā dvitīyo nāsti sarvadā
8.38
ekaśca puruṣo divyaḥ kasya kiṃcinna nāśayet | atha lokānpravakṣyāmi ye tvayā parikīrtitāḥ
8.39
yathā kulālakaścakre mṛtpiṇḍaṃ ca nidhāpayet | bhrāmayitvā tu sūtreṇa nānābhedānprakārayet
8.40
bhāṇḍānāṃ tu sahasrāṇi svecchayā matisaṃsthitaḥ | tathā'yaṃ sṛjate dhātā nānārūpāṇi nānyathā
8.41
paścādvināśamāyānti yena kenāpi hetunā | [†te alokā mahāprājñā nāśamāyānti ye ca vai]
8.42
sarvadaivaṃ sthitā ye ca ye lokāśca sanātanāḥ | teṣāṃ lajjā prakartavyā na vartante hi te bhuvi
8.44
ākāśavāyutejāṃsi pṛthivī cā''paśva pañcamāḥ | amī lokāḥ prakāśante ye ca sarvatra saṃsthitāḥ43
sarvatraiva ca vartante kasya lajjā vidhīyate | strīṇāṃ rūpaṃ pravakṣyāmi śrūyatāṃ tāta sāṃpratam
8.45
yathā ghaṭasahasreṣu sodakeṣu virājate | ekaścandro hi sarvatra bhavāṃstadvadvirājate
8.46
gato jantusahasreṣu mohabaddhau mahātmavān | sthāvareṣu ca sarveṣu jaṅgameṣu tathā bhavān
8.47
yonidvāreṇa pāpena māyāmohamayena vai | kucābhyāmucchritābhyāṃ ca vayasā ca virājate
8.48
tvaṅmāṃsasya tathā vṛddhirdṛṣṭā dhātrā na saṃśayaḥ | patanāya ca lokānāṃ moharūpaṃ vidarśitam
8.49
na bhavatyeva sā nārī yā tvayā parikīrtitā | līlayā kurute dhātā vinodāya sa ātmanaḥ
8.50
yathā nāryāstathā puṃso jīvaḥ sarvatra saṃsthitaḥ | kucayonivihīnā ye jīvanmuktāḥ sadaiva hi
8.51
narastu puruṣaḥ prokto nārī prakṛtirucyate | ramate tena vai sārdhaṃ na muktā hi kadācana
8.52
bhavānprakṛtisaṃyuktaḥ strīpuruṣeṣu pradṛśyate | kaḥ kasya kurute lajjāmevaṃ jñātvā samaṃ vraja
8.53
vṛddhāṃ priyāṃ pravakṣyāmi sadā vṛddhā varānane | jarājarjaritā jātā yasyāpyaṅge varānane
8.54
śvetaiścaiva tathā keśauḥ palitaiśca samākulā | balahīnā'tha dīnā'pi vyāpitā balinā tadāṃ
8.55
neyaṃ vṛddhā bhavennārī paraṃ vṛddhā ca kathyate | etasyā lakṣaṇaṃ proktaṃ yuvatīṃ pravadāmyaham
8.56
jñānena vardhate nityaṃ jīvapārśve samādhinā | sumatirnāma yā proktā sā ca vai yuvatī bhavet
8.57
nārī puruṣalokeṣu sarveṣveva pratiṣṭhitā | lajjā tasyāḥ prakartavyā cānyaccaiva vadāmyaham
8.58
mātaraṃ ca pravakṣyāmi yā tvayā parikīrtitā | prāṇināmaṅgadeśeṣu sadaiva cetanā sthitā
8.59
parajñānapradā yā ca sā prajñā parikathyate | prajñā mātā samākhyātā prāṇināṃ pālanāya sā
8.60
saṃsthitā sarvalokeṣu poṣaṇāya hitāya ca | sumatirnāma yā proktā sā mātā parikalpate
8.61
saṃsāradvāramārgāṇi yāni rūpāṇi nityaśaḥ | bhavanti mātaro hyetā bahuduḥkhapradarśikāḥ
mātṛrūpaṃ samākhyātamanyatkiṃ te vadāmyaham
8.62
bhavānko hi samāyāto mama saṃtāpanāśakaḥ | vistareṇa samākhyāhi svarūpamātmanaḥ svayam
8.63
yasmātkāmā nivartante vītarāgaḥ sa kathyate | śuddho yatnātprapaśyettu karmāṇītāni cānyathā
8.64
yatsamīpaṃ hi nā''yānti hyāśāścaiva kadācana | [ krodho lobhastathā moho yadgayātpralayaṃ gatāḥ]
vītarāgo'smi bhadraṃ te viveko mama bāndhavaḥ
8.65
kīdṛśo'sau tava bhrātā viveko nāma nāmataḥ | tasyaiva lakṣaṇaṃ brūhi bhrāturātmana eva ca
8.66
tasyaiva lakṣaṇaṃ rūpaṃ na vadāmi tavāgrataḥ | bhrātustasya mahābhāga āhvānaṃ ca karomyaham
8.67
bho bho viveka me bhrātarāvayostvaṃ vacaḥ śṛṇu | ehyehi sumahābhāga mama snehānmahāmate
8.69
śāntikṣamābhyāṃ saṃyukto bhāryābhyāṃ ca samāgataḥ | sarvadṛksarvago vyāpī sarvasattvaparāyaṇaḥ 68
saṃdehānāṃ ca sarveṣāṃ yo ripurjñānavatsalaḥ | dhāraṇā dhīśca dve putryau tasyaiva hi mahātmanaḥ
8.70
tasya yogaḥ suto jyeṣṭho mokṣo yasya mahāguruḥ| nirmalo nirahaṃkāro nirāśo niṣparigrahaḥ
8.71
sarvavelāprasannātmā gatadvaṃdvo mahāmatiḥ | sa vivekaḥ samāyāto guṇaratnairvibhūṣitaḥ
8.72
yasyāmātyau mahātmānau satyadharmau mahāmatī | kṣamāśāntisamāyuktaḥ sa vivekaḥ samāgataḥ
8.73
vītarāgamuvācedamāhūto'haṃ samāgataḥ | taddvātaḥ kāraṇaṃ sarvaṃ kathyatāṃ hi mamāgrataḥ
yamāśritya tvayā'dyaiva kṛtamāhvānameva me
8.74
pumānsthito'yaṃ purato mahāpāśairniyantritaḥ | mohasya dāruṇairbhrātaḥ saṃsārasya ca bandhanaiḥ
8.75
sarvasya vyāpakaḥ svāmī hyayamātmā mamaiva ca | pañcatattvaiḥ samāviṣṭo jñānadhyānavivarjitaḥ
8.76
pṛcchatāmenamātmānaṃ bhavāṃstattveṣu paṇḍitaḥ | vītarāgavacaḥ śrutvā viveko vākyamabravīt
8.77
viveka uvāca —
sukhena sthīyate deva bhavatā viśvanāyaka | āgate tvayi saṃsāre kiṃ kiṃ bhuktaṃ sukhaṃ śubham
8.78
ātmovācagarbhavāse mahadduḥkhaṃ prabhuktaṃ dāruṇaṃ mayā | [ bhuktameva mahāprājña jñānahīnena vai sadā]
8.79
dehe'pi jñānavibhraṣṭo jāto'haṃ lokasaṃgataḥ | bālye cājñānatastāta kṛtyākṛtyaṃ kṛtaṃ mayā
8.80
tāruṇye ca kṛtā krīḍā bhuktā bhāryā anekaśaḥ | vārdhakaṃ prāpya saṃtaptaḥ putraśokādibhistathā
8.81
bhāryādīnāṃ viyogaistu dagdho'smyahamaharniśam | duḥkhairanekasaṃvaraṇaiḥ saṃtapto'smi dine dine
8.82
divā rātrau mahāprājña na vindāmi sukhaṃ kvacit | evaṃ duḥkhaiḥ susaṃtaptaḥ kiṃ karomi mahāmate
8.83
tamupāyaṃ vadasvaiva sukhaṃ vindāmi yena vai | asmātsaṃsārajālaughānmocayādya subandhanāt
8.84
viveka uvāca —
bhavānśuddho'sti nirdvaṃdvo hyapāpo'sti jagatpate | vaiśaṃ gaccha mahātmānaṃ vītarāgaṃ sukhapradam
8.85
niḥsaṃśayaṃ tvayā dṛṣṭaṃ nagnamācāravarjitam | sukhapradarśako hyeṣa sarvasaṃtāpanāśakaḥ
8.86
evamākarṇya śuddhātmā vītarāgaṃ gataḥ punaḥ | tamuvāca susaṃdīnaḥ śrūyatāṃ vacanaṃ mama
8.87
sukhaṃ vindāmi yenāhaṃ taṃ mārga mama darśaya | evamastu mahāprājña kariṣye vacanaṃ tava
8.88
punargaccha vivekaṃ hi sukhavārtā kṛtā tvayā | sukhamārgasya vai vaktā tava eṣa bhaviṣyati
8.89
[+vītarāgeṇa puṇyena preṣito gatavānprabhuḥ | tamuvāca mahātmānaṃ vivekaṃ śuddhasattamam
8.90
sukhaṃ me darśaya tvaṃ hi vītarāgeṇa preṣitaḥ | bhavaccharaṇamāpanno rakṣa saṃsāradārugāt
8.92
viveka uvāca —
jñānaṃ gaccha mahāprājña sa te sarvaṃ vadiṣyati] | ātmā tathoktaḥ saṃprāpto yatra jñānaṃ pratiṣṭhitam 91
bho bho jñāna mahātejaḥ sarvabhāvapradarśaka | śaraṇaṃ tvāmahaṃ prāptaḥ sukhaṃ mārgaṃ pradarśaya
8.95
jñānamuvāca —
bhṛtyo'haṃ tava lokeśa tvaṃ māṃ vetsi na suvrata | mayā dhyānena vai pūrvaṃ vāritastvaṃ punaḥ punaḥ 93
paścātmakānāṃ saṅgena cā''padaṃ prāptavānbhavān | dhyānaṃ gaccha mahāprājña sa te dātā sukhasya ca 94
jñānena preṣito hyātmā dhyānamāśritya saṃsthitaḥ | sukhamatyantasiddhaṃ ca dhyāna me darśayasva ha
bhavaccharaṇamāyātaṃ māmevaṃ parirakṣaya
8.96
evaṃ saṃbhāṣitaṃ tasya dhyānamākarṇya tadvacaḥ | samuvāca punaścāpi tamātmānaṃ sa mitravat
8.97
naiva tyājyo'smyahaṃ tāta sarvakarmasu saṃsthitaḥ | tvayaiva vītarāgeṇa vivekena sadaiva hi
8.100
dhyānayukto bhavasva tvamātmānamavalokaya | ātmavāṃstvaṃ sthiro bhūtvā nirāsaṅgo'vikalpitaḥ 98
yathā dīpo nivātasthaḥ kajjalaṃ vamate sthiram | tathā doṣānprajvālitvā darśanaṃ hi prayāsyasi 99
ekāntastho nirāhāro mitāśī bhava sarvadā | nirdvaṃdvaḥ śabdasaṃhīno niścalopāsane sthitaḥ
8.101
ātmānamātmanā dhyāyanmayyeva sthirabuddhinā | prāpsyase paramaṃ sthānaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
8.101.p1
iti śrīmahāpurāṇe pādme bhūmikhaṇḍe'dhyātmakathanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8
Linked texts (2)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhūmikhaṇḍa — Sanskrit