Pramāṇa · Search · About · API

Bhukhanda 8: athāṣṭamo'dhyāyaḥ

Bhūkhaṇḍa 8

Language
Sanskrit

Contents

athāṣṭamo'dhyāyaḥ

8.2

kaśyapa uvāca —
sa garbho vyākulo jātaḥ khidyamāno dine dine | duḥkhakrānto hi dharmātmā sarvapīḍābhipīḍitaḥ
adhomukhastu garbhastho mohajālena bandhitaḥ | ādhivyādhisamākrānto hāhābhūto vicetanaḥ
duḥkhena mahatā''viṣṭo jñānamāha prapīḍitaḥ

8.3

ātmovāca—
tava vākyaṃ mahāprājña na kṛtaṃ tu mayā tadā | dhyānena vāryamāṇo'pi patito mohasaṃkaṭe
tasmādrakṣa mahāprājña garbhāvāsātsudāruṇāt

8.4

jñānamuvāca—
mayā tvaṃ vārito hyātmankṛtaṃ vākyaṃ na caiva me | pañcātmakairmahākrūraiḥ pātito garbhasaṃkaṭe

8.5

idānīṃ gaccha tvaṃ dhyānaṃ tasmāttvaṃ prāpsyase sukham | garbhāvāsādbhaviṣyate mokṣaste ca na saṃśayaḥ

8.6

tasya tadvacanaṃ śrutvā jñātvā jñānasya tattvatām | dhyānamāhūya provāca śrūyatāṃ vacanaṃ mama

8.7

tvāmahaṃ śaraṇaṃ prāpto dhyāna māṃ rakṣa nityaśaḥ | evamastu mahāprājña dhyānamāha mahāmate

8.8

etadvākyaṃ tataḥ śrutvā hyātmā vai dhyānamāgataḥ | dhyānena hi samaṃ garbhe saṃsthito mohavarjitaḥ

8.10

[ yadā dhyānaṃ gato hyātmā vismṛtaṃ garbhajaṃ bhayam | sa dvābhyāṃ sahitastatra hyātmā mohavivarjitaḥ]9
cintayanneva vai nityemātmakaṃ sukhameva hi | ito niṣkrāntamātrastu tyaje pañcātmakaṃ vapuḥ

8.11

evaṃ cintayate nityaṃ garbhavāsagataḥ prabhuḥ | sūtikāle tu saṃprāpte prājāpatyena śobhane

8.12

vāyunā cālito garbhaḥ prāṇenāpi balīyasā | yonivikāśamāyāti caturviṃśāṅgulaṃ tadā

8.13

pañcaviṃśāṅgulo garbhastena pīḍā vijāyate | evaṃ saṃpīḍyamānastu mūrchayā mūrchitaḥ priye

8.14

patito bhūmibhāge tu jñānadhyānasamanvitaḥ | prājāpatyena divyena vāyunā sa pṛthakkṛtaḥ

8.15

bhūmisaṃsparśamātreṇa jñānadhyāne tu vismṛte | saṃsāramohasaṃdagdha ātmā priyatayā sthitaḥ

8.16

guṇadoṣasamākrānto mahāmohasamanvitaiḥ | khānapānādikaṃ sarvamicchatyeva dine dine

8.17

evaṃ saṃpuṣṭamānastu hyātmā pañcātmakaiḥ saha | vyāpyate indriyaiḥ sarvairviṣayaiḥ pāpakāribhiḥ

8.18

bāndhavānāṃ susaṃmohe bhāryādīnāṃ tathaiva ca | ākulavyākulo devi jāyate ca dine dine

8.19

mahāmohena saṃdagdho mohajālaṃ gataḥ prabhuḥ | kaivartena yathā nadyāṃ śakulo jātabandhanaḥ

8.20

calituṃ naiva śaknoti tathā cā''sītprabandhitaḥ | mohajālaistu taiḥ sarvairdṛḍhabandhaistu bandhitaḥ

8.21

evamātmā prapañcena vyāpito vyāpakena hi | jñānavijñānavibhraṣṭo rāgadveṣādibhirhataḥ

8.22

kāmena pīḍyamānastu krodhenaiva tathaiva vā | prakṛtyā karmaṇā baddho mahāmūḍho vijāyate

8.23

evaṃ mūḍho yadā''tmā'sau kāmakrodhavaśaṃ gataḥ | lobharāgādibhiḥ sarvairvyāpṛtastairdurātmabhiḥ

8.24

iyaṃ bhāryā hyayaṃ putra idaṃ mitramidaṃ gṛham | evaṃ saṃsārajālena mahāmohena bandhitaḥ

8.25

putraśokādibhirduḥkhaiḥ saṃtapto hyaniśaṃ tadā | jarayā vyādhibhiścaiva saṃgastaścā''dhibhistathā

8.26

evamātmā saṃpratapto duḥkhamohaiḥ sudāruṇaiḥ | abhimānairmānabhaṅgairnānāduḥkhaiśca khaṇḍitaḥ

8.27

vṛddhatvena tathā devi śabalatvena pīḍitaiḥ | duḥkhaṃ cintayate nityaṃ mahābhūto vicetanaḥ

8.28

rātrau svapnānprapaśyeta divā caitanyavarjitaḥ | vaikalyena sa mohena vyāpto devi dine dine

8.29

saṃsāre bhramamāṇena vairāgyaṃ tatra darśitam | niḥśaṅkaṃ bandhuhīnaṃ ca praśāntaṃ tuṣṭameva ca

8.30

tamuvāca tadā''tmā vai kāmakrodhavivarjitam | ko bhavānnagnarūpeṇa kathaṃ mitrairna lajjase

8.32

yatra lokāḥ striyo vṛddhā yuvatayo mātarastathā | etāsāṃ hi gato madhye na vibhāsi hyanāvṛtaḥ 31
vītarāga uvāca —
ko hyatra nagno dṛśyeta na nagno'smīti vai kadā | susaṃbaddhastvahaṃ jñānaparidhānasamanvitaḥ

8.33

na nagno'smi kadā divya bhavānnagnaḥ pradṛśyate | indriyārthavaśe vartī maryādāyāśca varjitaḥ

8.34

ātmovācapuruṣasya kā hi maryādā tāmācakṣva ca suvrata | vistareṇa mahāprājña yadi jānāsi niścitam

8.35

vītarāgo mahāprājñastamuvāca mahāmatiḥ | susthairyaṃ bhajate cittaṃ sukhaduḥkheṣu nityadā
kleśitaṃ sarvabhāvaiśca teṣvalanna parityajet

8.36

atha lajjāṃ pravakṣyāmi mano yā hi viśatyalam | mayā'dyaivaṃ na kartavyaṃ nagnasthānavivarjitaḥ

8.37

paścāttāpasusaṃlīnaḥ sā lajjā parikathyate | kasya lajjā prakartavyā dvitīyo nāsti sarvadā

8.38

ekaśca puruṣo divyaḥ kasya kiṃcinna nāśayet | atha lokānpravakṣyāmi ye tvayā parikīrtitāḥ

8.39

yathā kulālakaścakre mṛtpiṇḍaṃ ca nidhāpayet | bhrāmayitvā tu sūtreṇa nānābhedānprakārayet

8.40

bhāṇḍānāṃ tu sahasrāṇi svecchayā matisaṃsthitaḥ | tathā'yaṃ sṛjate dhātā nānārūpāṇi nānyathā

8.41

paścādvināśamāyānti yena kenāpi hetunā | [†te alokā mahāprājñā nāśamāyānti ye ca vai]

8.42

sarvadaivaṃ sthitā ye ca ye lokāśca sanātanāḥ | teṣāṃ lajjā prakartavyā na vartante hi te bhuvi

8.44

ākāśavāyutejāṃsi pṛthivī cā''paśva pañcamāḥ | amī lokāḥ prakāśante ye ca sarvatra saṃsthitāḥ43
sarvatraiva ca vartante kasya lajjā vidhīyate | strīṇāṃ rūpaṃ pravakṣyāmi śrūyatāṃ tāta sāṃpratam

8.45

yathā ghaṭasahasreṣu sodakeṣu virājate | ekaścandro hi sarvatra bhavāṃstadvadvirājate

8.46

gato jantusahasreṣu mohabaddhau mahātmavān | sthāvareṣu ca sarveṣu jaṅgameṣu tathā bhavān

8.47

yonidvāreṇa pāpena māyāmohamayena vai | kucābhyāmucchritābhyāṃ ca vayasā ca virājate

8.48

tvaṅmāṃsasya tathā vṛddhirdṛṣṭā dhātrā na saṃśayaḥ | patanāya ca lokānāṃ moharūpaṃ vidarśitam

8.49

na bhavatyeva sā nārī yā tvayā parikīrtitā | līlayā kurute dhātā vinodāya sa ātmanaḥ

8.50

yathā nāryāstathā puṃso jīvaḥ sarvatra saṃsthitaḥ | kucayonivihīnā ye jīvanmuktāḥ sadaiva hi

8.51

narastu puruṣaḥ prokto nārī prakṛtirucyate | ramate tena vai sārdhaṃ na muktā hi kadācana

8.52

bhavānprakṛtisaṃyuktaḥ strīpuruṣeṣu pradṛśyate | kaḥ kasya kurute lajjāmevaṃ jñātvā samaṃ vraja

8.53

vṛddhāṃ priyāṃ pravakṣyāmi sadā vṛddhā varānane | jarājarjaritā jātā yasyāpyaṅge varānane

8.54

śvetaiścaiva tathā keśauḥ palitaiśca samākulā | balahīnā'tha dīnā'pi vyāpitā balinā tadāṃ

8.55

neyaṃ vṛddhā bhavennārī paraṃ vṛddhā ca kathyate | etasyā lakṣaṇaṃ proktaṃ yuvatīṃ pravadāmyaham

8.56

jñānena vardhate nityaṃ jīvapārśve samādhinā | sumatirnāma yā proktā sā ca vai yuvatī bhavet

8.57

nārī puruṣalokeṣu sarveṣveva pratiṣṭhitā | lajjā tasyāḥ prakartavyā cānyaccaiva vadāmyaham

8.58

mātaraṃ ca pravakṣyāmi yā tvayā parikīrtitā | prāṇināmaṅgadeśeṣu sadaiva cetanā sthitā

8.59

parajñānapradā yā ca sā prajñā parikathyate | prajñā mātā samākhyātā prāṇināṃ pālanāya sā

8.60

saṃsthitā sarvalokeṣu poṣaṇāya hitāya ca | sumatirnāma yā proktā sā mātā parikalpate

8.61

saṃsāradvāramārgāṇi yāni rūpāṇi nityaśaḥ | bhavanti mātaro hyetā bahuduḥkhapradarśikāḥ
mātṛrūpaṃ samākhyātamanyatkiṃ te vadāmyaham

8.62

bhavānko hi samāyāto mama saṃtāpanāśakaḥ | vistareṇa samākhyāhi svarūpamātmanaḥ svayam

8.63

yasmātkāmā nivartante vītarāgaḥ sa kathyate | śuddho yatnātprapaśyettu karmāṇītāni cānyathā

8.64

yatsamīpaṃ hi nā''yānti hyāśāścaiva kadācana | [ krodho lobhastathā moho yadgayātpralayaṃ gatāḥ]
vītarāgo'smi bhadraṃ te viveko mama bāndhavaḥ

8.65

kīdṛśo'sau tava bhrātā viveko nāma nāmataḥ | tasyaiva lakṣaṇaṃ brūhi bhrāturātmana eva ca

8.66

tasyaiva lakṣaṇaṃ rūpaṃ na vadāmi tavāgrataḥ | bhrātustasya mahābhāga āhvānaṃ ca karomyaham

8.67

bho bho viveka me bhrātarāvayostvaṃ vacaḥ śṛṇu | ehyehi sumahābhāga mama snehānmahāmate

8.69

śāntikṣamābhyāṃ saṃyukto bhāryābhyāṃ ca samāgataḥ | sarvadṛksarvago vyāpī sarvasattvaparāyaṇaḥ 68
saṃdehānāṃ ca sarveṣāṃ yo ripurjñānavatsalaḥ | dhāraṇā dhīśca dve putryau tasyaiva hi mahātmanaḥ

8.70

tasya yogaḥ suto jyeṣṭho mokṣo yasya mahāguruḥ| nirmalo nirahaṃkāro nirāśo niṣparigrahaḥ

8.71

sarvavelāprasannātmā gatadvaṃdvo mahāmatiḥ | sa vivekaḥ samāyāto guṇaratnairvibhūṣitaḥ

8.72

yasyāmātyau mahātmānau satyadharmau mahāmatī | kṣamāśāntisamāyuktaḥ sa vivekaḥ samāgataḥ

8.73

vītarāgamuvācedamāhūto'haṃ samāgataḥ | taddvātaḥ kāraṇaṃ sarvaṃ kathyatāṃ hi mamāgrataḥ
yamāśritya tvayā'dyaiva kṛtamāhvānameva me

8.74

pumānsthito'yaṃ purato mahāpāśairniyantritaḥ | mohasya dāruṇairbhrātaḥ saṃsārasya ca bandhanaiḥ

8.75

sarvasya vyāpakaḥ svāmī hyayamātmā mamaiva ca | pañcatattvaiḥ samāviṣṭo jñānadhyānavivarjitaḥ

8.76

pṛcchatāmenamātmānaṃ bhavāṃstattveṣu paṇḍitaḥ | vītarāgavacaḥ śrutvā viveko vākyamabravīt

8.77

viveka uvāca —
sukhena sthīyate deva bhavatā viśvanāyaka | āgate tvayi saṃsāre kiṃ kiṃ bhuktaṃ sukhaṃ śubham

8.78

ātmovācagarbhavāse mahadduḥkhaṃ prabhuktaṃ dāruṇaṃ mayā | [ bhuktameva mahāprājña jñānahīnena vai sadā]

8.79

dehe'pi jñānavibhraṣṭo jāto'haṃ lokasaṃgataḥ | bālye cājñānatastāta kṛtyākṛtyaṃ kṛtaṃ mayā

8.80

tāruṇye ca kṛtā krīḍā bhuktā bhāryā anekaśaḥ | vārdhakaṃ prāpya saṃtaptaḥ putraśokādibhistathā

8.81

bhāryādīnāṃ viyogaistu dagdho'smyahamaharniśam | duḥkhairanekasaṃvaraṇaiḥ saṃtapto'smi dine dine

8.82

divā rātrau mahāprājña na vindāmi sukhaṃ kvacit | evaṃ duḥkhaiḥ susaṃtaptaḥ kiṃ karomi mahāmate

8.83

tamupāyaṃ vadasvaiva sukhaṃ vindāmi yena vai | asmātsaṃsārajālaughānmocayādya subandhanāt

8.84

viveka uvāca —
bhavānśuddho'sti nirdvaṃdvo hyapāpo'sti jagatpate | vaiśaṃ gaccha mahātmānaṃ vītarāgaṃ sukhapradam

8.85

niḥsaṃśayaṃ tvayā dṛṣṭaṃ nagnamācāravarjitam | sukhapradarśako hyeṣa sarvasaṃtāpanāśakaḥ

8.86

evamākarṇya śuddhātmā vītarāgaṃ gataḥ punaḥ | tamuvāca susaṃdīnaḥ śrūyatāṃ vacanaṃ mama

8.87

sukhaṃ vindāmi yenāhaṃ taṃ mārga mama darśaya | evamastu mahāprājña kariṣye vacanaṃ tava

8.88

punargaccha vivekaṃ hi sukhavārtā kṛtā tvayā | sukhamārgasya vai vaktā tava eṣa bhaviṣyati

8.89

[+vītarāgeṇa puṇyena preṣito gatavānprabhuḥ | tamuvāca mahātmānaṃ vivekaṃ śuddhasattamam

8.90

sukhaṃ me darśaya tvaṃ hi vītarāgeṇa preṣitaḥ | bhavaccharaṇamāpanno rakṣa saṃsāradārugāt

8.92

viveka uvāca —
jñānaṃ gaccha mahāprājña sa te sarvaṃ vadiṣyati] | ātmā tathoktaḥ saṃprāpto yatra jñānaṃ pratiṣṭhitam 91
bho bho jñāna mahātejaḥ sarvabhāvapradarśaka | śaraṇaṃ tvāmahaṃ prāptaḥ sukhaṃ mārgaṃ pradarśaya

8.95

jñānamuvāca —
bhṛtyo'haṃ tava lokeśa tvaṃ māṃ vetsi na suvrata | mayā dhyānena vai pūrvaṃ vāritastvaṃ punaḥ punaḥ 93
paścātmakānāṃ saṅgena cā''padaṃ prāptavānbhavān | dhyānaṃ gaccha mahāprājña sa te dātā sukhasya ca 94
jñānena preṣito hyātmā dhyānamāśritya saṃsthitaḥ | sukhamatyantasiddhaṃ ca dhyāna me darśayasva ha
bhavaccharaṇamāyātaṃ māmevaṃ parirakṣaya

8.96

evaṃ saṃbhāṣitaṃ tasya dhyānamākarṇya tadvacaḥ | samuvāca punaścāpi tamātmānaṃ sa mitravat

8.97

naiva tyājyo'smyahaṃ tāta sarvakarmasu saṃsthitaḥ | tvayaiva vītarāgeṇa vivekena sadaiva hi

8.100

dhyānayukto bhavasva tvamātmānamavalokaya | ātmavāṃstvaṃ sthiro bhūtvā nirāsaṅgo'vikalpitaḥ 98
yathā dīpo nivātasthaḥ kajjalaṃ vamate sthiram | tathā doṣānprajvālitvā darśanaṃ hi prayāsyasi 99
ekāntastho nirāhāro mitāśī bhava sarvadā | nirdvaṃdvaḥ śabdasaṃhīno niścalopāsane sthitaḥ

8.101

ātmānamātmanā dhyāyanmayyeva sthirabuddhinā | prāpsyase paramaṃ sthānaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

8.101.p1

iti śrīmahāpurāṇe pādme bhūmikhaṇḍe'dhyātmakathanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8

Linked texts (2)