<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Bhukhanda](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda) › 91

# Bhukhanda 91

Bhūkhaṇḍa 91

- **Language:** Sanskrit

### [91.1](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.1)

kuñjala uvāca -  
śrūyatāmabhidhāsyāmi tatsarvaṃ kāraṇaṃ suta | yasmāttau tādṛśau jātau svamāṃsaparibhakṣakau

### [91.2](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.2)

sarvatra kāraṇaṃ karma śubhaṃ vā'śubhameva ca | puṇyena karmaṇā putra jantuḥ saukhyaṃ bhunakti ca  
duṣkṛtaṃ bhuṅka evāpi pāpayuktena karmaṇā

### [91.3](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.3)

sūkṣmadharmaṃ vicāryaiva śāstrajñānena cakṣuṣā | sthūladharmaṃ prahṛṣṭaiva suvicārya punaḥ punaḥ

### [91.4](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.4)

samārabhettataḥ karma manasā vipulaina vā | sa mūrtikārakaḥ śilpī samāvartayate yathā

### [91.5](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.5)

agneśca tejasā putra jvālābhiśca samantataḥ | dravībhūto bhaveddhāturvihninā tāpitaḥ śanaiḥ

### [91.6](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.6)

yādṛśaṃ vatsa bhakṣyaṃ tu rasayuktaṃ ca sevyate | tādṛśaṃ jāyate vatsa rūpaṃ caiva na saṃśayaḥ  
karma eva pradhānaṃ yajjīvarūpeṇa vartate

### [91.7](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.7)

yādṛśaṃ vapate bījaṃ kṣetre tu kṛṣikārakaḥ | bhunakti tādṛśaṃ vatsa phalameva na saṃśayaḥ

### [91.8](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.8)

yādṛśaṃ kriyate karma tādṛśaṃ paribhujyate | vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam

### [91.9](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.9)

karmadāyādakā loke karma eva ca bāndhavāḥ | karmāṇi codayantīha puruṣaṃ sukhaduḥkhayoḥ

### [91.10](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.10)

suvarṇaṃ rajataṃ vā'pi yathā rūpaṃ niṣecya(vya)te | tathā niṣevyate jantuḥ pūrvakarmavaśānugaḥ

### [91.11](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.11)

pañcaitānyapi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ | āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca

### [91.12](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.12)

yathā kṛṣiphalaṃ kartuḥ prāpyate yadyadīhati | tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāraṃ pratipadyate

### [91.13](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.13)

devatvamatha mānuṣyaṃ paśutāṃ pakṣitāṃ tathā | tiryaktvaṃ sthāvaratvaṃ ca yāti jantuḥ svakarmabhiḥ

### [91.14](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.14)

sa eva tu tathā bhuṅkte nityaṃ vihitamātmanaḥ | ātmanā vihitaṃ duḥkhamātmanā vihitaṃ sukham  
garbhaśayyāmupādāya bhuṅkte te pūrvadaihike

### [91.15](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.15)

pūrvadehakṛtaṃ karma na kaścitpuruṣo bhuvi | balena prajayā vā'pi samarthaḥ kartumanyathā

### [91.16](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.16)

svakaptānyeva bhuñjanti duḥkhāni ca sukhāni ca | hetubhiḥ karaṇairvā'pi so'haṃkāreṇa badhyate

### [91.17](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.17)

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram | tadvacchubhāśubhaṃ karma kartāramanugacchati  
upabhogādṛte tasya nāśa eva na vidyate

### [91.18](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.18)

prāktanaṃ bandhanaṃ karma ko'nyathā kartumarhati | suśīghramapi dhāvantaṃ vidhānamapi dhāvati

### [91.19](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.19)

śobhate saṃnipātena purā karma yathākṛtam | upatiṣṭhati tiṣṭhantaṃ gacchantamanugacchati

### [91.20](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.20)

karoti kurvataḥ karma chāyevānuvidhīyate | yathā chāyātapau nityaṃ susaṃbandhau parasparam

### [91.21](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.21)

upasargā hi viṣayā upasargā jarādayaḥ | pīḍayanti naraṃ paścātpīḍitaṃ pūrvakarmaṇā

### [91.22](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.22)

yena yatropabhoktavyaṃ sukhaṃ vā duḥkhameva ca | sa tatra badhyate janturbalāddaivena nīyate

### [91.23](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.23)

daivaṃ prāhuśca jīvānāṃ sukhaduḥkhopapādanam | anyathā karma taccintyaṃ jāgrataḥ svapato'pi vā

### [91.24](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.24)

anyathā duḥkhinaṃ daivaṃ vadhyameva jighāṃsati | śastrāgniviṣadurgebhyo rakṣitavyaṃ ca rakṣati

### [91.26](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.26)

yathā pṛthivyāṃ bījāni hyannaṃ vṛkṣāstṛṇāni ca | tathaivā''tmani karmāṇi tiṣṭhanti prabhavanti ca  
tailakṣayādyathā dīpo nirvāṇamadhigacchati | karmakṣayāttathā jantoḥ śarīraṃ nāśamṛcchati

### [91.27](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.27)

karmakṣayāttathā mṛtyustattvavidbhirudāhṛtaḥ | vividhāḥ prāṇināṃ rogāḥ smṛtāsteṣāṃ ca hetavaḥ

### [91.28](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.28)

tasmāttattu pradhānaṃ ca prāṇināṃ karma eva hi | yatpurā kriyate karma tadihaiva prabhajyate

### [91.29](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.29)

yattvayā dṛṣṭamevāpi pṛcchitaṃ tāta sāṃpratam | tasyārthaṃ hi mayoktaṃ vai bhuñjāte tau hi sāṃpratam

### [91.30](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.30)

ānandake tvayā dṛṣṭaṃ tayoḥ karma sudāruṇam | śṛṇu vatsa pravakṣyāmi vipākaṃ pūrvakarmaṇaḥ

### [91.31](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.31)

karmabhūmiriyaṃ tāta cānyā bhogāya bhūmayaḥ | svargādīnāṃ mahāprājña kartā gatvā bhunakti ca

### [91.32](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.32)

coladeśe mahāprājña subāhurnāma bhūpatiḥ | rūpavānguṇavāndhīraḥ pṛthivyāṃ nāsti tādṛśaḥ

### [91.33](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.33)

viṣṇubhakto mahājñānī vaiṣṇavānāṃ ca supriyaḥ | karmaṇā vividhenāpi dhyāyetsa madhusūdanam

### [91.34](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.34)

aśvamedhādikānsarvānyajedyajñāṃssa vai nṛpaḥ | purodhāstasya caivāsti jaiminirnāma brāhmaṇaḥ

### [91.35](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.35)

sa cā''hūya subāhuṃ tamidaṃ vacanamabravīt | rājandeha sudānāni yaiśca saukhyaṃ prabhajyate

### [91.36](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.36)

dānaistu labhate lokāndurgānpretya gato naraḥ | dānena sukhamāpnoti yaśaḥ prāpnoti śāśvatam

### [91.39](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.39)

dānenaivāsya satkīrtirjāyate martyamaṇḍale | \[ yāvatkīrtiḥ sthirā cātra tāvatkartā divaṃ vaset 37  
taddānaṃ duṣkaraṃ prāhurdātuṃ naiva praśakyate | tasmātsarvaprayatnena dātavyaṃ mānavaiḥ sadā || \] 38  
rājovācadānasya tapaso vā'pi dvayormadhye suduṣkaram | kiṃ vā mahāphalaṃ pretya tanme brūhi dvijottama

### [91.40](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.40)

jaiminiruvāca —  
dānānna duṣkarataraṃ pṛthivyāmasti kiṃcana | rājanpratyakṣamevaivaṃ dṛśyate lokasākṣikam

### [91.42](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.42)

parityajya priyānprāṇāndhanārthe lobhamohitāḥ | praviśanti narā loke samudramaṭavīṃ tathā ||. 41  
sevāmanye prakurvanti prapaṭhanti vipaścitaḥ | hiṃsāprāyānabahūnkleśāṃkṛṣiṃ caiva tathā pare

### [91.43](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.43)

tasya duḥkhārjitasyāpi prāṇebhyo'pi garīyasaḥ | arthasya puruṣavyāghra parityāgaḥ suduṣkaraḥ  
viśeṣato mahārāja tasya nyāyārjitasya ca

### [91.44](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.44)

śraddhayā vidhivatpātre dattasyānto na vidyate | śraddhā dharmasutā devī pāvanī viśvabhāvinī

### [91.45](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.45)

sāvitrī prasavitrī ca saṃsārārṇavatāriṇī | śraddhayām̐ dhyāyate dharmo vidvadbhiśśā''tmavādibhiḥ

### [91.46](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.46)

niṣkiṃcanāstu munayaḥ śraddhāvanto divaṃ gatāḥ | santi dānānyanekāni nānābhedairnṛpottama

### [91.47](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.47)

annadānātparaṃ nāsti prāṇināṃ gatidāyakam | tasmādannaṃ pradātavyaṃ payasā ca samanvitam

### [91.48](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.48)

madhureṇāpi puṇyena vacasā ca samanvitam | nāstyannācca paraṃ dānamiha loke paratra ca

### [91.49](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.49)

tāraṇāya hitāyaiva sukhasaṃpattihetave | śraddhayā dīyate pātre nirmalenāpi cetasā

### [91.50](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.50)

annasyaikapradānasya phalaṃ bhuṅkte naraḥ sadā | grāsāgraṃ saṃpradātavyaṃ muṣṭiprasthaṃ na saṃśayaḥ

### [91.52](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.52)

akṣayaṃ jāyate tasya dānasyāpi mahatphalam | na ca prasthaṃ na vā muṣṭiṃ yasyāpi na hi saṃbhavet 51  
anāstikaprabhāvena parvaṇi prāpya mānavaḥ | śraddhayā brāhmaṇaṃ caikaṃ bhaktyā caiva prabhojayet

### [91.53](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.53)

ekasyāpi pradānasya hyannasyāpi nareśvara | janmāntaraṃ susaṃprāpya nityameva bhunakti ca  
pūrvajanmani yaddattaṃ bhaktyā pātre sakṛnnaraiḥ

### [91.54](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.54)

janmāntaraṃ ca saṃprāpya nityaṃ cānnaṃ prabhajyate | annadānaṃ prayacchanti nityaṃ hi brāhmaṇāya ye  
miṣṭānnapānaṃ bhuñjanti te narāḥ svargagāminaḥ

### [91.55](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.55)

annameva vadantyete ṛṣayo vedapāragāḥ | prāṇarūpaṃ na saṃdehamamṛtāddhi samudbhavam

### [91.56](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.56)

prāṇāstena pravṛttā hi yena cānnaṃ samarpitam | annadānaṃ mahārāja dehi tvaṃ vai prayatnataḥ

### [91.57](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91.57)

evamākarṇya vai rājā jaiminestu mahadvacaḥ | punaḥ papraccha taṃ vipraṃ jaiminiṃ jñānapaṇḍitam

## Linked texts (4)

- [Padmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.padma.2.94.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Southern recension](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*southern.3.260.35) — Sanskrit
- [Itihāsasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.itihasasamuccaya.2.47) — Sanskrit
- [Bhūmikhaṇḍa](https://indike.org/pramana/in.purana.bhumikhanda.p479) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91](https://indike.org/pramana/in.purana.bhukhanda.91) · Pramāṇa
